Next Verse

Agni Purana — Ayurveda, Shloka 1

Mantra-paribhāṣā

Technical Definitions and Operational Rules of Mantras

इत्य् आग्नेये महापुराणे शान्त्यायुर्वेदो नामैकनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ द्विनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मन्त्रपरिभाषा अग्निर् उवाच मन्त्रविद्याहरिं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु विंशत्यर्णाधिका मन्त्रा मालामन्त्राः स्मृता द्विज

ity āgneye mahāpurāṇe śāntyāyurvedo nāmaikanavatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ atha dvinavatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ mantraparibhāṣā agnir uvāca mantravidyāhariṃ vakṣye bhuktimuktipradaṃ śṛṇu viṃśatyarṇādhikā mantrā mālāmantrāḥ smṛtā dvija

इत्याग्नेये महापुराणे ‘शान्त्यायुर्वेद’नामैकनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्विनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘मन्त्रपरिभाषा’। अग्निरुवाच—मन्त्रविद्याहरीं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदां शृणु। विंशत्यर्णाधिकाः मन्त्राः मालामन्त्राः स्मृता द्विज॥

इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्तिसमाप्त्यर्थक-अव्यय (quotative/closure particle)
आग्नेयेin the Āgneya (Agni)
आग्नेये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootआग्नेय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विशेषण (महापुराणे)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कर्मधारयः (महत् पुराणम्)
शान्त्यायुर्वेदःŚānti-Āyurveda (name of section)
शान्त्यायुर्वेदः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशान्ति + आयुर्वेद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (शान्त्यर्थः आयुर्वेदः)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनाम-शब्दः, संज्ञासूचक-अव्यय (naming particle)
एकनवत्यधिकद्विशततमःthe 291st
एकनवत्यधिकद्विशततमः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootएक + नवति + अधिक + द्विशततम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; संख्यावाचक-समासः (द्विशततमः + एकनवत्यधिकः = 291st)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अथnow/then
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formआरम्भसूचक-अव्यय (discourse particle)
द्विनवत्यधिकद्विशततमःthe 292nd
द्विनवत्यधिकद्विशततमः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootद्वि + नवति + अधिक + द्विशततम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; संख्यावाचक-समासः (292nd)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मन्त्रपरिभाषाdefinition/technical rules of mantras
मन्त्रपरिभाषा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमन्त्र + परिभाषा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (मन्त्राणां परिभाषा)
अग्निःAgni
अग्निः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
मन्त्रविद्याहरिम्Hari as the mantra-knowledge (embodiment)
मन्त्रविद्याहरिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमन्त्रविद्या + हरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारयः (मन्त्रविद्या-स्वरूपः हरिः)
वक्ष्येI shall explain
वक्ष्ये:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलृट् (Simple Future), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपद
भुक्तिमुक्तिप्रदम्granting enjoyment and liberation
भुक्तिमुक्तिप्रदम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootभुक्ति + मुक्ति + प्रद (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (भुक्तिं च मुक्तिं च प्रददाति)
शृणुlisten
शृणु:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद
विंशत्यर्णाधिकाःhaving more than twenty syllables
विंशत्यर्णाधिकाः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootविंशति + अर्ण + अधिक (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुषः (विंशत्यर्णैः अधिकाः = more than twenty syllables)
मन्त्राःmantras
मन्त्राः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमन्त्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
मालामन्त्राःgarland-mantras (series mantras)
मालामन्त्राः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमाला + मन्त्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुषः (मालायाः मन्त्राः / माला-रूपाः मन्त्राः)
स्मृताःare called/are remembered as
स्मृताः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) + त (कृदन्त)
Formकृदन्त (क्त past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कर्मणि प्रयोगः (are considered/are called)
द्विजO Brahmin
द्विज:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन

Lord Agni

Vidya Category: {"primary_vidya":"Mantra","secondary_vidya":"Tantra","practical_application":"Defines mantra-length taxonomy (mālā-mantra) and frames mantra-vidyā as yielding both bhukti and mukti; used for selecting appropriate mantra forms in sādhana and ritual manuals.","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Definition","entry_title":"Mālā-mantra definition (syllable-count) and aim of mantra-vidyā","lookup_keywords":["mantra-paribhāṣā","mālā-mantra","viṃśatyarṇa","bhukti-mukti","Hari"],"quick_summary":"Mantra-science is taught as a means to worldly attainment and liberation; mantras exceeding twenty syllables are classified as mālā-mantras in this paribhāṣā."}

Concept: Mantra-vidyā is a disciplined means (upāya) oriented to both bhukti (worldly fruition) and mukti (liberation), and requires precise technical classification.

Application: When choosing a mantra for japa/nyāsa/homa, classify by syllable-count and intended fruit; document it in paddhati as mālā-mantra when >20 syllables.

Khanda Section: Mantra-vidya / Tantra-Mantra-Paribhasha (Ritual Science and Mantra Definitions)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Visual Art Cues: {"scene_description":"Agni as teacher addressing a brāhmaṇa disciple; palm-leaf manuscript titled ‘Mantra-paribhāṣā’; a garland motif illustrating ‘mālā-mantra’ and a count of syllables.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural: Agni seated as luminous teacher, disciple with añjali, manuscript and akṣara-count beads depicted, garland motif around text panel, bold colors and temple-style framing.","tanjore_prompt":"Tanjore: Agni with gold halo, ornate manuscript stand, gold-foil garland motif symbolizing mālā-mantra, disciple in reverent pose, rich decorative borders.","mysore_prompt":"Mysore: didactic classroom feel, clear depiction of syllable-count marks on manuscript, mala (rosary) and garland visual metaphor, soft palette and fine lines.","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature: scholarly discourse scene, Agni as radiant sage, scribe counting akṣaras on folio, garland and rosary on carpet, detailed library setting."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Kedar","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: इत्याग्नेये = इति + आग्नेये (इ + आ → या); ...तमोऽध्यायः = ...तमः + अध्यायः (ः + अ → ओऽ); अग्निरुवाच = अग्निः + उवाच (ः + उ → र्).

Related Themes: Agni Purana 291 (chapter colophon; śānti and āyurveda conclusion); Agni Purana 292 (Mantra-paribhāṣā opening definitions)

A
Agni
H
Hari

FAQs

It defines a formal mantra-classification: mantras exceeding twenty syllables are termed mālā-mantras, and frames the chapter as a technical manual of mantra-vidyā aimed at both worldly aims (bhukti) and liberation (mukti).

By shifting from a prior chapter on peace-rites and Ayurveda into a new chapter that codifies mantra terminology, it exemplifies the Agni Purana’s catalog-like treatment of multiple disciplines—medicine, ritual pacification, and precise mantra-science definitions.

The verse links correct mantra-knowledge and proper classification/usage with sanctioned results—bhukti and mukti—implying that disciplined, rule-governed mantra practice is both efficacious and spiritually elevating.