Rig Veda 2.13.10 — Mandala 2, Sukta 13, Mantra 10

Sukta 2.13

Rishi: Gṛtsamada (traditional)

Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable)

Samhita Patha (Devanagari)

विश्वेदनु रोधना अस्य पौंस्यं ददुरस्मै दधिरे कृत्नवे धनम् । षळस्तभ्ना विष्टिरः पञ्च संदृशः परि परो अभवः सास्युक्थ्यः ॥

Transliteration

viśvéd ánu rodhanā́ asya páuṃsyaṃ dadúr asmai dadhire kṛtnáve dhánam | ṣáḷ astabhnā vi-stíraḥ páñca saṃ-dṛ́śaḥ pári paró abhavaḥ sá āsy ukthyáḥ ||

Translation

Все пределы последовали его мужеству и даровали ему; для совершителя они положили богатство. Ты утвердил шесть просторов, пять соответствий; ты стал тем, кто за пределом предела — он воистину достоин гимна.

Word by Word

• विश्वे: all (the beings/ones)
• विश्वे: कर्तृ (ददुः/दधिरे इत्यस्य)
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: विश्व (सर्व) प्रातिपदिक

• इद्: indeed, just
• इद्: —
• Type: Indeclinable
• Root: इद् (निपात)

• अनु: after, along, according to
• अनु: —
• Type: Indeclinable
• Root: अनु (उपसर्ग/अव्यय)

• रोधनाः: barriers/closures (or restraining powers)
• रोधनाः: कर्तृ (ददुः/दधिरे इत्यस्य; ‘रोधनाः’ = ‘बन्धन/अवरोध’ अथवा ‘रोधन-देवाः/शक्तयः’ रूपेण)
• Type: Noun
• Root: रोधन (प्रातिपदिक; √रुध् ‘to obstruct/close’ से)

• अस्य: of him
• अस्य: सम्बन्ध (पौंस्यं इत्यस्य)
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• पौंस्यम्: manly power, prowess
• पौंस्यम्: कर्म (ददुः)
• Type: Noun
• Root: पौंस्य (प्रातिपदिक; ‘पुंस्’ से ‘manly power’)

• ददुः: they have given
• ददुः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √दा (दाने)

• अस्मै: to him
• अस्मै: सम्प्रदान
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• दधिरे: they have placed/established
• दधिरे: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √धा (धारणे/स्थापने)

• कृत्नवे: for the complete/entire one
• कृत्नवे: सम्प्रदान (धनम् इत्यस्य विशेषणम्; ‘for the complete/whole one’)
• Type: Adjective
• Root: कृत्नु (प्रातिपदिक; ‘सम्पूर्ण/समग्र’)

• धनम्: wealth
• धनम्: कर्म (दधिरे)
• Type: Noun
• Root: धन (प्रातिपदिक)

• षळ्: six
• षळ्: विशेषण (स्तभ्नाः इत्यस्य)
• Type: Numeral
• Root: षष् (संख्या-प्रातिपदिक)

• अस्तभ्नाः: (he) propped up, supported
• अस्तभ्नाः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √स्तभ् (स्तम्भने ‘to prop/support’)

• विष्टिरः: expanses, distributions, regions
• विष्टिरः: कर्म/विषय (अस्तभ्नाः—‘विष्टयः’ इत्यस्य स्थापनम्)
• Type: Noun
• Root: विष्टि (प्रातिपदिक; ‘विस्तार/व्याप्ति/विभाग’)

• पञ्च: five
• पञ्च: विशेषण (संदृशः इत्यस्य)
• Type: Numeral
• Root: पञ्च (संख्या-प्रातिपदिक)

• संदृशः: (the) five appearances/forms (or correspondences)
• संदृशः: कर्म/विषय (अस्तभ्नाः—स्थापिताः ‘पञ्च संदृशः’)
• Type: Noun/Adjective
• Root: संदृश्/संदृश (प्रातिपदिक; ‘समरूप/दृश्य’)

• परि: around, all around
• परि: —
• Type: Indeclinable
• Root: परि (उपसर्ग/अव्यय)

• परः: higher, beyond
• परः: कर्तृ/विशेषण (अभवत् इत्यस्य)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)

• अभवत्: became, came to be
• अभवत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √भू (सत्तायाम्)

• सास्य: he, of him
• सास्य: कर्तृ (अभवत्) + सम्बन्ध
• Type: Pronoun (compound-like sandhi form)
• Root: स (तद्-प्रातिपदिक) + अस्य (इदम्-षष्ठी) → ‘सास्य’ (वेदिक संधि)

• उक्थ्यः: praiseworthy, to be hymned
• उक्थ्यः: विशेषण (सः/परः इत्यस्य)
• Type: Adjective
• Root: उक्थ्य (प्रातिपदिक; उक्थ ‘hymn’ से ‘worthy of hymn/praise’)