Rig Veda 1.96.4 — Mandala 1, Sukta 96, Mantra 4

Sukta 1.96

Rishi: Parāśara Śāktya

Devata: Agni (as Mātariśvan)

Chandas: Triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

स मातरिश्वा पुरुवारपुष्टिर्विदद्गातुं तनयाय स्वर्वित् । विशां गोपा जनिता रोदस्योर्देवा अग्निं धारयन्द्रविणोदाम् ॥

Transliteration

sá mātáriśvā puruvā́ra-puṣṭir vídad gātúṃ tánayāya svàr-vit | viśā́ṃ gopā́ janitā́ ródasyoḥ devā́ agníṃ dhārayann dráviṇo-dām ||

Translation

Он — Матаришван (Mātariśvan), богатый многими дарами; он нашёл путь для потомства и ведает светлый мир (svar). Хранитель племён, родитель Неба и Земли в нас, — боги поддержали Агни, дарователя богатства и полноты бытия.

Word by Word

• सः: he (that one)
• सः: Kartā
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• मातरिश्वा: Mātariśvan (the divine bringer of fire)
• मातरिश्वा: Kartā (सः इत्यस्य विशेषण/अप्पोज़िशन)
• Type: Noun (proper)
• Root: मातरिश्वन् (प्रातिपदिक; अग्नि/वायु-देवता-नाम)

• पुरुवारपुष्टिः: having abundant/varied nourishment (richly prospering)
• पुरुवारपुष्टिः: Kartā (सः/मातरिश्वा इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Noun/Adjective
• Root: पुरुवार-पुष्टि (समास-प्रातिपदिक; बहुव्रीहि/कर्मधारय-भावः)

• विदत्: found, discovered
• विदत्: (मुख्य) क्रिया
• Type: Verb
• Root: √विद् (विदँ ज्ञाने) / वैदिक-रूप: विदत् = अविन्दत्

• गातुम्: a path, passage
• गातुम्: Karma
• Type: Noun
• Root: गातु (प्रातिपदिक; √गा/√गम्-सम्बद्धः ‘मार्ग/गमन’)

• तनयाय: for the offspring/son
• तनयाय: Sampradāna
• Type: Noun
• Root: तनय (प्रातिपदिक)

• स्वर्वित्: finder of heaven/light
• स्वर्वित्: Kartā (सः/मातरिश्वा इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: स्वर्-वित् (समास-प्रातिपदिक; √विद् ‘to find/obtain’)

• विशाम्: of the clans/peoples
• विशाम्: Adhikaraṇa/सम्बन्ध (genitive)
• Type: Noun
• Root: विश् (प्रातिपदिक)

• गोपाः: protector (guardian)
• गोपाः: Kartā (सः/अग्निः इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Noun
• Root: गोपा (प्रातिपदिक; गो + पा ‘protector’)

• जनिता: begetter, producer
• जनिता: Kartā (विशेषण-रूपेण)
• Type: Noun
• Root: जनितृ (प्रातिपदिक; √जन् ‘to beget’)

• रोदस्योः: of the two worlds (heaven and earth)
• रोदस्योः: Adhikaraṇa/सम्बन्ध (genitive)
• Type: Noun
• Root: रोदसी (द्विवचन-प्रातिपदिक; ‘द्यावापृथिवी’)

• देवाः: the gods
• देवाः: Kartā
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)

• अग्निम्: Agni (fire)
• अग्निम्: Karma
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)

• धारयन्: bearing, upholding
• धारयन्: Kartā-विशेषणम् (देवाः) / सहायक-क्रिया
• Type: Verb (participle)
• Root: √धृ (धृञ् धारणे)

• द्रविणोदाम्: the giver of wealth
• द्रविणोदाम्: Karma-विशेषणम्
• Type: Noun/Adjective
• Root: द्रविणोदा (समास-प्रातिपदिक; द्रविण ‘wealth’ + √दा ‘to give’)