Rig Veda 1.71.6 — Mandala 1, Sukta 71, Mantra 6

Sukta 1.71

Rishi: Parāśara Śāktya

Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

स्व आ यस्तुभ्यं दम आ विभाति नमो वा दाशादुशतो अनु द्यून् । वर्धो अग्ने वयो अस्य द्विबर्हा यासद्राया सरथं यं जुनासि ॥

Transliteration

svá ā yás tubhyaṃ dáma ā vibhā́ti námo vā dāśā́d uśató ánu dyū́n | várdho agne váyo asya dvibárhā yā́sadrāyā sárathaṃ yáṃ junā́si ||

Translation

Тот, кто в собственном доме для Тебя воссиявает — с поклоном (namo) или с даром (dāśā) — день за днём следует за пламенем устремления. О Агни, умножь его полноту жизни (vayas) твоей двойной опорой, дабы богатством бытия он достиг колесничного пути, который Ты впрягаешь и побуждаешь.

Word by Word

• स्वः: in heaven; in the celestial realm / auspiciously
• स्वः: Adhikaraṇa (स्थान/विषय-निर्देश) अथवा अव्यय-विशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: स्वर् (प्रातिपदिक) / स्वः (अव्यय) अथवा स्वस् (नपुं.)

• आ: towards; unto
• आ: —
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/अव्यय)

• यः: who
• यः: Kartā (सम्बन्ध-कर्तृ)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• तुभ्यम्: to you
• तुभ्यम्: Sampradāna
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• दमः: house; dwelling (ritual home)
• दमः: Kartā (वाक्ये ‘दमः … विभाति’ इति कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दम (प्रातिपदिक)

• आ: forth; towards
• आ: —
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/अव्यय)

• विभाति: shines forth; becomes radiant
• विभाति: Kriyā (मुख्यक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भा (भा दीप्तौ)

• नमः: reverence; homage
• नमः: Karma (दाशात्/दाशाद् इत्यस्य कर्म) अथवा भाववाचक-उपपद
• Type: Noun
• Root: नमस् (प्रातिपदिक)

• वा: or; indeed
• वा: —
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)

• दाशात्: may (he) offer; may (he) give (as worship)
• दाशात्: Kriyā (अनु-उशतः कर्तृक क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √दाश् (दाश् दाने/पूजायाम्) अथवा √दश् (दश् दाने) वैदिक रूप

• उशतः: of the desiring one; of the worshipper who longs (for you)
• उशतः: Kartā-सम्बन्ध (कर्ता-विशेषण/सम्बन्धी)
• Type: Adjective
• Root: उशत् (कृदन्त-प्रातिपदिक; √वश्/√उष् ‘इच्छायाम्/कामे’ वैदिक ‘उश्’)

• अनु: after; along; following
• अनु: —
• Type: Indeclinable
• Root: अनु (उपसर्ग/अव्यय)

• द्यून्: days
• द्यून्: Karma (अनु … द्यून् = ‘दिनान् अनु’ काल-व्याप्ति)
• Type: Noun
• Root: द्यु (प्रातिपदिक) / दिवस् (सम्बद्ध)

• वर्धः: increase; strengthening; growth
• वर्धः: Karma/Phala (अग्नेः सम्बन्धि फल/वस्तु)
• Type: Noun
• Root: वर्ध (प्रातिपदिक) / √वृध् (वृध् वर्धने) से व्युत्पन्न

• अग्ने: O Agni
• अग्ने: सम्बोधन
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)

• वयः: vital strength; vigor
• वयः: Kartā/भेदेन Karma (अस्य … द्विबर्हा इति विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: वयस् (प्रातिपदिक)

• अस्य: of him/this (one)
• अस्य: सम्बन्ध (genitive)
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• द्विबर्हाः: twofold; doubly abundant
• द्विबर्हाः: Viśeṣaṇa (वयः/वर्धः इत्यस्य)
• Type: Adjective
• Root: द्वि- + बर्हिस्/बर्हन् (प्रातिपदिक) अथवा ‘बर्हा’ (विशेषण-प्रातिपदिक) वैदिक

• यासद्: may (it/he) go; may (it) come
• यासद्: Kriyā (आशीर्वचन/प्रार्थना)
• Type: Verb
• Root: √या (या प्रापणे/गत्यर्थे)

• रायाः: of wealth; of riches
• रायाः: सम्बन्ध (genitive)
• Type: Noun
• Root: राय्/रायि (प्रातिपदिक ‘राय’ = धनम्)

• सरथम्: with a chariot; chariot-borne
• सरथम्: Karma/Adverbial (यासद् इत्यस्य प्रकार)
• Type: Adjective
• Root: स- + रथ (प्रातिपदिक)

• यम्: whom; which
• यम्: Karma (जुनासि इत्यस्य)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• जुनासि: you impel; you yoke; you set in motion
• जुनासि: Kriyā (मुख्यक्रिया; कर्ता = त्वम् ‘अग्ने’)
• Type: Verb
• Root: √जु (जु प्रेरणे/सेवने) / √जुना (वैदिक ‘जुनासि’ = ‘प्रेरयसि/योजयसि’)