Home›Ramayana›Ayodhya Kanda›Sarga 10›Shloka 12
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 12

क्रोधागारप्रवेशः — Entry into the Chamber of Wrath

Kaikeyī’s Protest

Devanagari script

शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।

Transliteration

śukabarhiṇasaṅghuṣṭaṃ krauñcahaṃsarutāyutam |

vāditraravasaṅghuṣṭaṃ kubjāvāmanikāyutam |

latāgṛhaiś citragṛhaiś campakāśokaśobhitaiḥ |

dāntarājatasauvarṇavedikābhis samāyutam |

nityapuṣpaphalair vṛkṣair vāpībhiś copasobhitam |

dāntarajatasauvarṇaiḥ saṃvṛtaṃ paramāsanaiḥ |

vividhair annapānaiś ca bhakṣyaiś ca vividhair api |

upapannaṃ mahārhaiś ca bhūṣitais tridivopamam |

tat praviśya mahārājaḥ svam antaḥpuram ṛddhimat |

na dadarśa priyāṃ rājā kaikeyīṃ śayanottame ||

Translation

Войдя в богатые внутренние покои Кайкейи, великий царь увидел жилище, гулкое от голосов попугаев и павлинов, наполненное криками птиц краунча и лебедей; оно звенело музыкой, и там прислуживали горбуньи и карлики. Оно сияло беседками, увитыми лианами, и расписными залами, украшенными деревьями чампака и ашока; там были помосты из слоновой кости, серебра и золота, а пруды и деревья, приносящие цветы и плоды во всякое время, придавали ему красоту. Там стояли превосходные сиденья из слоновой кости, серебра и золота, и было вдоволь разнообразной пищи, напитков и лакомств; всё было богато убрано, подобно небесам. Но царь не увидел своей возлюбленной Кайкейи на её лучшем ложе.

Word by Word
शुकबर्हिणसङ्घुष्टम्resounding with parrots and peacocks
शुकबर्हिणसङ्घुष्टम्:
कर्मविशेषण (Qualifier of antaḥpuram)
TypeAdjective
Rootशुक + बर्हिण + सङ्घुष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक; √घुष् (धातु) + क्त; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहु-तत्पुरुष (शुकैः बर्हिणैः च सङ्घुष्टम्)
क्रौञ्चहंसरुतायुतम्filled with the calls of krauñcas and swans
क्रौञ्चहंसरुतायुतम्:
कर्मविशेषण
TypeAdjective
Rootक्रौञ्च + हंस + रुत + आयुत (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (क्रौञ्चहंसानां रुतैः आयुतम् = endowed with cries)
वादित्ररवसङ्घुष्टम्echoing with instrument-sounds
वादित्ररवसङ्घुष्टम्:
कर्मविशेषण
TypeAdjective
Rootवादित्र + रव + सङ्घुष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक; √घुष् (धातु) + क्त; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (वादित्राणां रवैः सङ्घुष्टम्)
कुब्जाwith hunchback women
कुब्जा:
करण (Karana; with attendants)
TypeNoun
Rootकुब्जा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन (कुब्जाभिः; छन्दसि/पाठभेदे प्रथमा-रूपप्रयोगः)
वामनिकायुतम्attended by dwarfs
वामनिकायुतम्:
कर्मविशेषण
TypeAdjective
Rootवामनिका + आयुत (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (वामनिकाभिः आयुतम् = accompanied by dwarfs)
लतागृहैःwith vine-bowers
लतागृहैः:
करण (Karana/Means; adorned with)
TypeNoun
Rootलता + गृह (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (लतानां गृहैः)
चित्रगृहैःwith splendid/pictured halls
चित्रगृहैः:
करण
TypeNoun
Rootचित्र + गृह (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; कर्मधारय (चित्राणि गृहाणि)
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
चम्पकाशोकशोभितैःadorned with champaka and aśoka (trees)
चम्पकाशोकशोभितैः:
करण
TypeAdjective
Rootचम्पक + अशोक + शोभित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √शुभ्/√शोभ् (धातु) + क्त; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; तत्पुरुष (चम्पकाशोकैः शोभितैः)
दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभिःwith platforms of ivory, silver, and gold
दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभिः:
करण
TypeNoun
Rootदन्त + राजत + सौवर्ण + वेदिका (प्रातिपदिक; समास)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; बहु-तत्पुरुष (दन्त-राजत-सौवर्ण-युक्ताभिः वेदिकाभिः)
समायुतम्well furnished/filled
समायुतम्:
कर्मविशेषण
TypeAdjective
Rootसम् + आयुत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
नित्यपुष्पफलैःwith ever (available) flowers and fruits
नित्यपुष्पफलैः:
करण
TypeNoun
Rootनित्य + पुष्प + फल (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; तत्पुरुष (नित्यं पुष्पफलानि येषां तैः)
वृक्षैःwith trees
वृक्षैः:
करण
TypeNoun
Rootवृक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
वापीभिःwith pools
वापीभिः:
करण
TypeNoun
Rootवापी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
उपशोभितम्beautifully adorned
उपशोभितम्:
कर्मविशेषण
TypeAdjective
Rootउप + शोभित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √शुभ्/√शोभ् (धातु) + क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त
दान्तरजतसौवर्णैःwith ivory, silver, and gold
दान्तरजतसौवर्णैः:
करण
TypeNoun
Rootदन्त + रजत + सौवर्ण (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (दन्तं च रजतं च सौवर्णं च)
संवृतम्enclosed/covered
संवृतम्:
कर्मविशेषण
TypeAdjective
Rootसम् + वृत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √वृ (धातु) + क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त
परमासनैःwith excellent seats
परमासनैः:
करण
TypeNoun
Rootपरम + आसन (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; कर्मधारय (परमाणि आसनानि)
विविधैःvarious
विविधैः:
करणविशेषण
TypeAdjective
Rootविविध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण
अन्नपानैःwith foods and drinks
अन्नपानैः:
करण
TypeNoun
Rootअन्न + पान (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (अन्नं च पानं च)
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
भक्ष्यैःwith eatables
भक्ष्यैः:
करण
TypeNoun
Rootभक्ष्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
विविधैःvarious
विविधैः:
करणविशेषण
TypeAdjective
Rootविविध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण
अपिalso
अपि:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; अपि-निपात (also/even)
उपपन्नम्endowed
उपपन्नम्:
कर्मविशेषण
TypeAdjective
Rootउप + पन्न (कृदन्त-प्रातिपदिक; √पद्/√पन् (धातु) + क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त
महार्हैःwith costly (items)
महार्हैः:
करण
TypeAdjective
Rootमहार्ह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
भूषितैःwith decorations
भूषितैः:
करण
TypeAdjective
Rootभूषित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √भूष् (धातु) + क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त
त्रिदिवोपमम्resembling heaven
त्रिदिवोपमम्:
कर्मविशेषण
TypeAdjective
Rootत्रिदिव + उपम (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (त्रिदिवस्य उपमम् = like heaven)
तत्that
तत्:
कर्म (Karma/Object; with प्रविश्य)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम (refers to the inner palace)
प्रविश्यhaving entered
प्रविश्य:
पूर्वक्रिया (Prior action)
TypeVerb
Root√विश् (धातु) उपसर्ग: प्र; ल्यप्
Formल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund)
महाराजःthe great king
महाराजः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootमहा + राजन् (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्वम्his own
स्वम्:
कर्मविशेषण
TypeAdjective
Rootस्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; स्व-शब्द (possessive)
अन्तःपुरम्inner palace
अन्तःपुरम्:
कर्म (Karma/Goal)
TypeNoun
Rootअन्तः + पुर (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; अव्ययीभाव
ऋद्धिमत्prosperous
ऋद्धिमत्:
कर्मविशेषण
TypeAdjective
Rootऋद्धि + मतुप् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; मतुप्-प्रत्ययान्त (possessing prosperity)
नnot
न:
निषेध (Negator)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध (negation)
ददर्शsaw
ददर्श:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Root√दृश् (धातु); लिट्
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
प्रियाम्(his) beloved
प्रियाम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootप्रिया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
राजाthe king
राजा:
कर्ता (Karta/Subject; apposition to महाराजः)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
कैकेयीम्Kaikeyi
कैकेयीम्:
कर्म (Karma/Object; apposition to प्रियाम्)
TypeNoun
Rootकैकेयी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
शयनोत्तमेon the best bed
शयनोत्तमे:
अधिकरण (Adhikarana/Location)
TypeNoun
Rootशयन + उत्तम (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुष (शयनानाम् उत्तमे)
Context

The maharaja entered the inner apartment of Kaikeyi's prosperous abode filled with parrots and peacocks, reverberating with cries of kraunchas and swans and sounds of musical instruments attended with hunchbacks and dwarfs decorated with champak and ashoka trees, bowers surrounded with creepers, picture-galleries, altars and sofas embellished with ivory, gold and silver. It was shining with pools and trees bearing flowers and fruits in all seasons. Various kinds of food, drinks and eatables were kept ready. With excellent decorations that abode of Kaikeyi resembled heaven. (But) the king did not see his beloved Kaikeyi in her best bed.

Characters & Entities
D
Daśaratha
K
Kaikeyī
A
antaḥpura (inner apartments)
C
campaka
A
aśoka
R
Rāhu (contextual foreshadowing from prior verse)
K
krauñca
H
haṃsa

FAQs

External splendor cannot substitute for inner dharma: a heaven-like palace still becomes the stage for moral collapse when truthfulness and right intention are eclipsed.

Daśaratha enters Kaikeyī’s richly appointed quarters expecting a joyful meeting, but finds her absent from her bed—signaling that something is wrong and setting up the confrontation to come.

Implicitly, the virtue of vigilance and discernment in household and governance: the scene contrasts visible prosperity with hidden emotional and ethical turmoil.

←Previous Verse
Next Verse→