Shloka 11

क्रोधागारप्रवेशः — Entry into the Chamber of Wrath

Kaikeyī’s Protest

Devanagari script

स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः।।।।पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः।

Transliteration

sa kaikeyyā gṛhaṃ śreṣṭhaṃ praviveśa mahāyaśāḥ |

pāṇḍurābhram ivākāśaṃ rāhuyuktaṃ niśākaraḥ ||

Translation

Прославленный царь вошёл в великолепные покои Кайкейи — словно луна входит в небо, затянутое бледными облаками и сопряжённое с Раху, силой затмения.

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• कैकेय्याः: of Kaikeyi
• कैकेय्याः: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: कैकेयी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• गृहम्: house, abode
• गृहम्: कर्म (Karma/Goal of प्रविवेश)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• श्रेष्ठम्: excellent
• श्रेष्ठम्: कर्मविशेषण (Adjectival to object)
• Type: Adjective
• Root: श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• प्रविवेश: entered
• प्रविवेश: क्रिया (Main verb)
• Type: Verb
• Root: √विश् (धातु) उपसर्ग: प्र; लिट्
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• महायशाः: greatly renowned
• महायशाः: कर्तृविशेषण (Adjectival to subject)
• Type: Adjective
• Root: महा + यशस् (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय (महद् यशः यस्य)

• पाण्डुराभ्रम्: pale-clouded
• पाण्डुराभ्रम्: उपमान-विशेषण (Qualifier in simile)
• Type: Adjective
• Root: पाण्डुर + अभ्र (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारय (पाण्डुरम् अभ्रम्)

• इव: like
• इव: उपमा-सम्बन्ध (Simile marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमावाचक

• आकाशम्: the sky
• आकाशम्: उपमेय (Upameya; object of comparison)
• Type: Noun
• Root: आकाश (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• राहुयुक्तम्: accompanied by Rahu
• राहुयुक्तम्: उपमेय-विशेषण (Qualifier of ākāśam)
• Type: Adjective
• Root: राहु + युक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; √युज् (धातु) + क्त; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुष (राहुणा युक्तम्)

• निशाकरः: the moon
• निशाकरः: उपमान (Upamāna; standard of comparison)
• Type: Noun
• Root: निशा + कर (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (निशायाः करः = moon)

Context

The illustrious king entered the excellent abode of Kaikeyi like the Moon entering the mouth of Rahu in a sky overcast with pale clouds.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Kaikeyī
• Rāhu
• niśākara (moon)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse underscores how adharma casts a shadow even over rightful joy: when truth and duty are about to be obstructed, the world is depicted as eclipsed.

What is the narrative situation?

Daśaratha enters Kaikeyī’s chambers to share news of Rāma’s coronation, but the simile signals that an eclipse-like crisis is about to overtake the royal household.

Which character virtue is emphasized?

Not a direct virtue, but a narrative device: foreboding through cosmic imagery, highlighting the fragility of dharmic order when poisoned by intrigue.