Adhyaya 138: The Episode of the Khañjarīṭa Bird (and the Saukarava Tīrtha’s Merit)
Khañjarīṭopākhyānam
Tīrtha-māhātmya (Pilgrimage-Ethics) and Ritual-Instruction framed as ecological-terrestrial ethics
ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪૃਥਿਵੀ ਵਰਾਹ ਤੋਂ ਸੌਕਰਵ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਅਕਾਮ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਕਤੀਮਈ ਕਲਾਵਾਂ (ਗੀਤ, ਵਾਜੇ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ), ਜਾਗਰਣ-ਵ੍ਰਤ, ਦਾਨ (ਅੰਨ, ਜਲ, ਗਾਂ), ਸਫਾਈ-ਲੇਪਨ, ਸੁਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ, ਧੂਪ, ਦੀਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਦੇ ਫਲ ਕੀ ਹਨ। ਵਰਾਹ ਖੰਜਰੀਟ ਪੰਛੀ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਅਜੀਰਨ ਨਾਲ ਮਰਿਆ ਪੰਛੀ ਆਦਿਤ੍ਯ/ਸੂਰ੍ਯ-ਤੀਰਥ ਤੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਨਵਾਨ ਵੈਸ਼੍ਯ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤ ਵਜੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਬਾਲਕ ਸੌਕਰਵ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ (ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ/ਸੰਤਾਨ) ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਸੌਕਰਵ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਮਹਾਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਿਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਖੇਤਰ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਵੇਤਦ੍ਵੀਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਧਰਮਿਕ ਦਾਨ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਆਦਰਸ਼।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 138
Verse 1
अथ खंजरिटोपाख्यानम् ॥ सूत उवाच ॥ एतत्पुण्यतमं श्रुत्वा रम्ये सौकरवे तदा ॥ गुणस्तवं च माहात्म्यं जात्यानां परिवर्तनम्
ਅਥ ‘ਖੰਜਰੀਟ’ ਉਪਾਖਿਆਨ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸੌਕਰਵ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਤਿ-ਪੁਣ੍ਯਮਯ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ) ਗੁਣ-ਸਤਵ, (ਉਸ ਦਾ) ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਸੁਣਿਆ।
Verse 2
इति खञ्जरीटोपाख्यानं समाप्तम्।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ “ਖੰਜਰੀਟ ਉਪਾਖਿਆਨ” ਨਾਮਕ ਕਥਾ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 3
ततः कमलपत्राक्षी सर्वधर्मविदां वरा ॥ विस्मयं परमं गत्वा निर्वृत्तेनान्तरात्मना।
ਤਦੋਂ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾ, ਪਰਮ ਵਿਸਮਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 4
पुनः पप्रच्छ तं देवं विस्मयाविष्टमानसा ॥ अहो तीर्थस्य माहात्म्यं क्षेत्रे सौकरवे तव।
ਫਿਰ ਵਿਸਮਯ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਰੱਖਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਅਹੋ! ਤੇਰੇ ਸੌਕਾਰਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿੰਨੀ ਮਹਾਨ ਹੈ!”
Verse 5
अकामान्म्रियमाणस्य मानुषत्वमजायत ॥ किं वान्यद्वृत्तमाख्याहि क्षेत्रे सौकरवेऽमले।
“ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਰਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਹੋਰ ਕਿਹੜੀ ਘਟਨਾ ਹੋਈ—ਦੱਸੋ—ਉਸ ਨਿਰਮਲ ਸੌਕਾਰਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ?”
Verse 6
नृत्यतः कि भवेत्पुण्यं जाग्रतो वा फलं नु किम् ॥ गोदातुरन्नदातुर्वा जलदातुस्तु किं फलम्।
“ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਹੈ? ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਜਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?”
Verse 7
सम्मार्जने लेपने वा गन्धपुष्पादिदानतः ॥ धूपदीपादिनैवेद्यैः किं फलं समुदीरितम्।
ਝਾੜੂ ਲਗਾਉਣ ਤੇ ਲੇਪਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਦੇ ਦਾਨ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਧੂਪ, ਦੀਵਾ ਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਅਰਪਣਾਂ ਤੋਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ?
Verse 8
अन्येन कर्मणा चैव जपयज्ञादिना अथवा ॥ कां गतिं प्रतिपद्यन्ते ये शुद्धमनसो जनाः।
ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ—ਜਿਵੇਂ ਜਪ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਆਦਿ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕ ਕਿਹੜੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ?
Verse 9
शृण्वन्त्या मे महज्जातं चित्ते कौतूहलं परम् ॥ गायमानस्य किं पुण्यं वाद्यमानस्य किं फलम्।
ਸੁਣਦਿਆਂ-ਸੁਣਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵੱਡੀ ਤੇ ਪਰਮ ਜਿਗਿਆਸਾ ਉੱਠੀ ਹੈ: ਜੋ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਾਜੇ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
Verse 10
तव भक्तसुखार्याय तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ ततो मह्या वचः श्रुत्वा सर्वदेवमयो हरिः।
ਤੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸੁਖ-ਹਿਤ ਲਈ, ਹੇ ਆਰ੍ਯ, ਤੂੰ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ-ਮਯ ਹਰਿ ਨੇ (ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ)।
Verse 11
सर्वं ते कथयिष्यामि पुण्यकर्म सुखावहम् ॥ तस्मिन्सौकरवे पक्षी खञ्जरीटस्तु कीटकान्।
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਉਹ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਜੋ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸੌਕਾਰਵ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਖੰਜਰੀਟ ਨਾਮ ਦਾ ਪੰਛੀ (ਉੱਥੇ) ਕੀਟਾਂ ਨੂੰ (… )।
Verse 12
बहून् भुक्त्वा हि वसुधे अजीर्णभृशपीडितः ॥ मरणं समनुप्राप्तः पतितः स्वेन कर्मणा
ਹੇ ਵਸੁਧੇ, ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਅਜੀਰਨ ਦੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 13
सम्प्राप्तास्तत्र वै बालाः क्रीडन्तस्तं मृतं खगम् ॥ ग्रहीष्याम इति प्रोच्य धावन्तस्तत्र तत्र ह
ਉੱਥੇ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਬਾਲਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇ; ਉਸ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜਾਂਗੇ,” ਅਤੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਦੌੜਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 14
ममायं वै ममायं वै जिघृक्षन्तः परस्परम् ॥ सङ्घर्षात्कलहं चक्रुर्भृशं क्रीडनकोत्सुकाः
“ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ,” ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਛੀਨਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਧੱਕਾ-ਮੁੱਕੀ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਖੇਡ ਦੇ ਉਤਸਾਹ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਤਪਰ ਹੋਏ।
Verse 15
तत एको गृहीत्वैनं गङ्गाम्भसि समाक्षिपत् ॥ युष्माकमेव भवतु नानेनास्मत्प्रयोजनम्
ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਰਹੇ; ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।”
Verse 16
एवं स खञ्जरीटो हि गङ्गातोयात्ततस्तदा ॥ आदित्यतीर्थसंक्लिन्नशरीरः स वसुन्धरे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਖੰਜਰੀਟ ਪੰਛੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਤੋਂ (ਨਿਕਲ ਕੇ/ਸਪਰਸ਼ ਪਾ ਕੇ), ਆਦਿਤ੍ਯ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਭਿੱਜ ਗਿਆ—ਹੇ ਵਸੁੰਧਰੇ, ਅਗਲੀ ਕਥਾ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Verse 17
वैश्यस्य तु गृहे जातो ह्यनेकक्रतুযाजिनः ॥ धनरत्नसमृद्धे तु रूपवान् गुणवान् शुचिः
ਉਹ ਇੱਕ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਯਜ્ઞ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਧਨ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁੰਦਰ, ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ।
Verse 18
विबुद्धश्च पवित्रश्च मद्भक्तश्च वसुन्धरे ॥ जातस्य तस्य वर्षाणि जग्मुर्द्वादश सुव्रते
ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਭਕਤ ਸੀ। ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ।
Verse 19
कदाचिदुपविष्टौ तौ दृष्ट्वा बालो गुणान्वितः ॥ मातरं पितरं चोभौ हर्षेण महतान्वितौ
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬਾਲਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲ ਮਹਾਨ ਹर्ष ਨਾਲ ਨਿਹਾਰਿਆ।
Verse 20
न चाहं वारणीयो वै पित्रा मात्रा कथंचन ॥ सत्यं शपामि गुरुणा यथा ननु कृतं भवेत्
ਅਤੇ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਮਾਤਾ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਭੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਸੌਂਹ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਕਰਕੇ, ਕਿ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 21
पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा दम्पती तौ मुदान्वितौ ॥ ऊचतुस् तं प्रियं वाक्यं बालं कमललोचनम्
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੰਪਤੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 22
यद्यत्त्वं वक्ष्यसे वत्स यद्यत्ते हृदि वर्तते ॥ सर्वं तत्तत्करिष्यावो विस्रब्धं वद साम्प्रतम् ॥
ਹੇ ਵਤਸ, ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹੇਂਗਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਉਹ ਸਭ ਕਰਾਂਗੇ। ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ, ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਬੋਲ।
Verse 23
त्रिंशत्सहस्रं गावो हि सर्वाश्च शुभदोहनाḥ ॥ यद्यत्र रोचते पुत्र देहि त्वमविचारितम् ॥
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਹਨ, ਸਭ ਦੀ ਦੁੱਧ-ਧਾਰਾ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਵਿਚ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਬਿਨਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਦੇਹ।
Verse 24
पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि आवयोः पुत्र कारणात् ॥ वाणिज्यं नः स्मृतं कर्म तत्ते पुत्र यदीप्सितम् ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਵਪਾਰ ਸਾਡਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕਰਤੱਬ ਹੈ—ਜੇ ਇਹੀ ਤੈਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਹੈ।
Verse 25
तत्कुरुष्व यथान्यायं मित्रेभ्यो दीयतां धनम् ॥ धनधान्यानि रत्नानि देहि पुत्र अवारितः ॥
ਉਹ ਕੰਮ ਯਥਾ-ਨਿਆਂ ਕਰ; ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਧਨ-ਧਾਨ੍ਯ ਅਤੇ ਰਤਨ ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਦੇਹ।
Verse 26
कन्या वै रमणीयाश्च सजातीयाः कुलोद्भवाः ॥ आनयिष्याव भद्रं ते उद्वाहेन क्रमेण ते ॥
ਕੁਲਜਾਤ ਸੁਜਾਤ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਕੰਨਿਆਵਾਂ—ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਲਿਆਵਾਂਗੇ। ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਰਾ ਵਿਵਾਹ ਕਰਾਂਗੇ।
Verse 27
यदीच्छसि पुनश्चान्यद्यज्ञैर्यष्टुं सुपुत्रक ॥ विधिना पूर्वदृष्टेन वैश्याः येन यजन्ति च ॥
ਹੇ ਸੁਪੁੱਤਰ! ਜੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਇੱਛਾ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਪੂਰਵ-ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯੱਗ ਕਰ; ਜਿਸ ਰੀਤ ਨਾਲ ਵੈਸ਼੍ਯ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 28
अष्टौ सम्पूर्णधुर्याणां हलानां तावतां शतम् ॥ वैश्यकर्म समादाय किं पुनः प्राप्तुमिच्छसि ॥
ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਤੇ ਹੋਏ ਹਲ-ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਅੱਠ ਸਮੂਹ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੌ ਹਲ—ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੇ ਯੋਗ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 29
पितृमातृ वचः श्रुत्वा स बालो धर्मसंयुतः ॥ चरणावुपसंगृह्य पितरौ पुनरब्रवीत् ॥
ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਬਾਲਕ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲਾ।
Verse 30
गोप्रदाने न मे कार्यं मित्रं वापि न चिन्तितम् ॥ कन्यालाभे न चेच्छास्ति न च यज्ञफले तथा ॥
ਗੋ-ਦਾਨ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕਨਿਆ-ਲਾਭ ਦੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੱਗ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 31
नाहं वाणिज्यमिच्छामि कृषिगोरक्षमेव च ॥ न च सर्वातिथित्वं वा मम चित्ते प्रसज्जति ॥
ਮੈਂ ਵਪਾਰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਗੋ-ਰੱਖਿਆ। ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਭ ਦੀ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਭਾਰ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਹੈ।
Verse 32
एकं मे परमं चिन्त्यं यन्ममेच्छा तपोधृतौ ॥ चिन्ता नारायणक्षेत्रं गाढं सौकरवं प्रति ॥
ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਰਮ ਚਿੰਤਨ ਹੈ: ਤਪ-ਧਾਰਣਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ, ਸੌਕਰਵ ਵੱਲ, ਗਾਢੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੀ ਹੈ।
Verse 33
अथ द्वादश वर्षाणि तव जातस्य पुत्रक ॥ किमिदं चिन्तितं वत्स त्वया नारायणाश्रयम् ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰਕ, ਤੇਰੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅਜੇ ਕੇਵਲ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਹੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੇ ਵਤਸ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹੈਂ?
Verse 34
चिन्तयिष्यति भद्रं ते यदा तत्प्राप्नुया वयः ॥ अद्यापि भोजनं गृह्य धावमानास्मि पृष्ठतः ॥
ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਜਦ ਤੂੰ ਉਸ ਉਮਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇਂਗਾ ਤਦ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚੇਂਗਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਭੋਜਨ ਲੈ ਕੇ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜੀ ਆ ਰਹੀ ਹਾਂ।
Verse 35
किमिदं चिन्तितं वत्स गमने सौकरं प्रति ॥ अद्यापि मत्स्तनौ धन्यौ प्रसृतौ हि दिवानिशम् ॥
ਹੇ ਵਤਸ, ਸੌਕਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ? ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਧੰਨ ਸਤਨ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਗਦੇ ਹੀ ਹਨ (ਤੇਰੇ ਲਈ)।
Verse 36
ततः पुत्रवचः श्रुत्वा मम कर्मपरायणौ ॥ करुणं परिदेवन्तौ रुदन्तौ तावुभौ तथा ॥
ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਰਤਵ੍ਯ-ਪਰਾਇਣ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋ ਪਏ।
Verse 37
पुत्र त्वत्स्पर्शनाशायाः किमेतच्चिन्तितं त्वया ॥ रात्रौ सुप्तोऽसि वत्स त्वं शय्यासु परिवर्तितः ॥
ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦੀ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਇਹ ਕੀ ਸੋਚ ਲਿਆ ਹੈ? ਰਾਤ ਨੂੰ, ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਤੂੰ ਸੌਂਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਪਲੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਸੇ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 38
अपराधो न विद्येत पुत्र क्षेत्रगृहेष्वपि ॥ न वा स्वजनभृत्याद्यैः परुषं ते प्रभाषितम् ॥
ਪੁੱਤਰ, ਖੇਤਾਂ ਜਾਂ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਨਾ ਹੀ ਤੇਰੇ ਸਵਜਨ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ ਆਦਿ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕਹੇ ਹਨ।
Verse 39
रुष्टेन वापि भीषायै गृह्यते चैव यष्टिका ॥ पुत्रहर्तुं न पश्येहं तव निर्वेदकारणम् ॥
ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਲਾਠੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਪੁੱਤਰ, ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ।
Verse 40
इति मातुर्वचः श्रुत्वा स वैश्यकुलनन्दनः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं जननीं संशितव्रतः ॥
ਇਉਂ ਮਾਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਵੈਸ਼੍ਯ ਕੁਲ ਦਾ ਨੰਦਨ—ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ—ਆਪਣੀ ਜਨਨੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।
Verse 41
उषितोऽस्मि तदङ्गेषु गर्भस्थः कुक्षिसंभवः ॥ क्रीडतोऽस्मि यथान्यायं तवोत्सङ्गे यशस्विनि ॥
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਹਾਂ—ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਹੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ, ਮੈਂ ਯਥੋਚਿਤ ਤੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਹੈ।
Verse 42
स्तनौ ह्येतौ मया पीतौ ललितेन विजृम्भितौ ॥ अङ्गं तव समारुह्य पांसुभिर्गुण्ठिता तनुः
ਇਹ ਦੋਨੋ ਸਤਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਪੀਤੇ; ਖੇਡ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਧਿਆ ਤੇ ਫੁੱਲਿਆ। ਤੇਰੇ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੇਰੀ ਦੇਹ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟ ਗਈ।
Verse 43
अम्ब त्वं मयि कारुण्यं कुरुष्व खलु शोचितम् ॥ मुञ्च पुत्रकृतं शोकं त्यज मातरनिन्दिते
ਅੰਬੇ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ; ਇਹ ਦੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਲਾਪਯੋਗ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਕਰਕੇ ਉਠੇ ਸੋਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਾਤਾ।
Verse 44
आयान्ति च पुनर्यान्ति गता गच्छन्ति चापरे ॥ दृश्यते च पुनर्नष्टो न दृश्येत पुनः क्वचित्
ਕੁਝ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ, ਜਾ ਚੁੱਕੇ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੁਕ ਗਿਆ ਉਹ ਕਦੇ ਫਿਰ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਾਂ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
Verse 45
कुतो जातः क्व सम्बद्धः कस्य माता पिताथवा ॥ इमां योनिमनुप्राप्तो घोरे संसारसागरे
ਕਿੱਥੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਕਿੱਥੇ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਕਿਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਹੈ? ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯੋਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ॥ जन्मजन्मनि वर्तन्ते कस्य ते कस्य वा वयम्
ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਅਸੀਂ, ਸੱਚਮੁੱਚ, ਕਿਸ ਦੇ ਹਾਂ?
Verse 47
अहो बत महद्गुह्यं किमेतत्तात कथ्यताम् ॥ एतद्वचनमाकर्ण्य स वैश्यकुलबालकः
“ਅਹੋ! ਇਹ ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਹੈ—ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ।” ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਬਾਲਕ…
Verse 48
उवाच मधुरं वाक्यं जननीं पितरं तथा ॥ यदि श्रुतेन वः कार्यं गुह्यस्य परिनिश्चयात्
ਉਸ ਨੇ ਮਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਨ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਰਣੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ…।”
Verse 49
तत्पृच्छ्यतां भवद्भ्यां हि गुह्यं सौकरवं प्रति ॥ तत्राहं कथयिष्यामि स्वस्य गुह्यं महौजसम्
“ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸੌਕਰਵ ਸੰਬੰਧੀ ਇਸ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੋ; ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 50
सूर्यतीर्थं समासाद्य यत्तात परिपृच्छसि ॥ बाढमित्येव पुत्रं तौ दम्पती प्रोचतुश्च तम्
“ਹੇ ਤਾਤ, ਸੂਰ੍ਯਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਪੁੱਛ ਲੈ।” ਉਹ ਦੰਪਤੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ “ਠੀਕ ਹੈ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 51
गमने कृतसंकल्पौ ततः सौकरवं प्रति ॥ सर्वद्रव्यसमायुक्तौ गतौ सौकरवं प्रति
ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਸੌਕਰਵ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਸਭ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੌਕਰਵ ਨੂੰ ਗਏ।
Verse 52
गतः स पद्मपत्राक्ष आभीराणां जनेश्वरः ॥ गावो विंशसहस्राणि प्रेषयत्यग्रतो द्रुतम्
ਉਹ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਆਭੀਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ-ਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 53
अग्रे सर्वास्ताः प्रययुर्द्रव्येण च समायुताः ॥ यच्च किंचिद्गृहे वास्टि कृतं नारायणं प्रति
ਸਭ ਗਾਂਵਾਂ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਈਆਂ, ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਨਾਲ ਸਹਿਤ; ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਤੀ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
Verse 54
ततः पूर्वार्द्धयामेन माघमासे त्रयोदशी ॥ सर्वं स्वजनमामन्त्र्य सम्बद्धं च यथाविधि
ਫਿਰ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਪਹਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਰਧ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜਾ ਕੇ,
Verse 55
मुहूर्त्तेन च तेनैव गमनं कुरुते ततः ॥ स्नात्वा च कृतशौचास्ते नारायणमुदावहाः
ਉਸੇ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 56
स्नाताः सन्तर्प्य च पितॄन्मम वस्त्रविभूषिताः ॥ गावो विंशतिसाहस्रा याः पूर्वमुपकल्पिताः
ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ—ਅੱਗੇ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ।
Verse 57
तत्र भङ्गुरसो नाम मम कर्मपरायणः ॥ तेनैव ता गृहीता वै विधिदृष्टेन कर्मणा
ਉਥੇ ਭੰਗੁਰਸ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਖ ਮੇਰੇ ਕਰਮ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।
Verse 58
ततः स प्रददौ तस्य विंशा गावो महाधनाः ॥ मङ्गल्याश्च पवित्राश्च सर्वाश्च वरदोहनाḥ
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀਹ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ, ਮਹਾ-ਧਨਵਾਨ; ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਭ ਹੀ ਵਰਦੋਹਣ—ਉੱਤਮ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ।
Verse 59
प्रददौ धनरत्नानि नित्यमेव दिने दिने ॥ मोदते सह पुत्रेण भार्यया स्वजनेन च
ਉਸ ਨੇ ਧਨ ਅਤੇ ਰਤਨ ਨਿੱਤ ਹੀ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਦਾਨ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਜਨਾਂ ਸਮੇਤ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ।
Verse 60
एवं तु वसतस्तस्य वर्षाकाल उपागतः ॥ प्रावृडुपस्थिता तत्र सर्वसस्यप्रवर्द्धिनी
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ-ਕਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਉਥੇ ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਿਟ ਰੁੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਭ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਾਧੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 61
पुष्पितानि कदम्बानि कुटजार्ज्जुनकानि च ॥ एवं दुःखमनुप्राप्ता स्त्रियो या रहिताः प्रियैः
ਕਦੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲੇ, ਕੁਟਜ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਖਿੜੇ; ਪਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀਆਂ ਸਨ।
Verse 62
गर्ज्जतां गुंजतां चैव धारापातनिपातिताः॥ मेघाः सविद्युतश्चैव बलाकाङ्गदभूषिताः
ਉੱਥੇ ਬੱਦਲ ਗੱਜਦੇ ਤੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਸਨ; ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਬਗਲਿਆਂ ਦੇ ਕੰਗਣਾਂ ਵਰਗੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।
Verse 63
नदीनां चैव निर्घोषो मयूराणां च निःस्वनः॥ कुटजार्ज्जुनगन्धाश्च कदम्बार्ज्जुनपादपाः
ਉੱਥੇ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਗੱਜਣ ਅਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ; ਕੁਟਜ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਕਦੰਬ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸਨ।
Verse 64
वाताः प्रवान्ति ते तत्र शिखीनां च सुखावहाः॥ शोकेन कामिनीनां च भर्त्रा च रहिताश्च याः
ਉੱਥੇ ਹਵਾਵਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਮੋਰਾਂ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸਨ; ਪਰ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮਵਤੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 65
तडागानि प्रसन्नानि कुमुदोत्पलवन्ति च॥ पद्मषण्डैः सुरम्याणि पुष्पितानि समन्ततः
ਤਲਾਬ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸਨ, ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਉਤਪਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ; ਪਦਮ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ, ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 66
प्रवान्ति सुसुखा वाताः सुगन्धाश्च सुशीतलाः॥ सप्तपर्णसुगन्धाश्च शीतलाः कामिवल्लभाः
ਅਤਿ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹਵਾਵਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਸਨ—ਸੁਗੰਧਿਤ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਤਲ; ਸਪਤਪਰਨ ਦੀ ਮਹਿਕ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ, ਉਹ ਠੰਢਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਸਨ।
Verse 67
एवं शरदि निर्वृत्ते कौमुदे समुपागते॥ सा तस्मिन्मासि सुश्रोणि शुक्लपक्षान्तरे तदा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਬੀਤ ਗਈ ਅਤੇ ਕੌਮੁਦੀ—ਚੰਦਨੀ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ—ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਕਟਿ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਵੇਲੇ…
Verse 68
एकादश्यां ततः सुभ्रु स्नातौ क्षौमविभूषितौ॥ उभौ तौ दम्पती तत्र पुत्रमूचतुरात्मनः
ਫਿਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਭੌਂਹ ਵਾਲੀ, ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕਸ਼ੌਮ (ਸੂਤੀ/ਲਿਨਨ) ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।
Verse 69
उषितास्त्वत्र षण्मासान्सुखं च द्वादशी भवेत्॥ किन्नो न वक्ष्यसे गुह्यं येन वै वारिता वयम्
‘ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਦਿਨ ਸੁਖਦਾਇਕ ਤੌਰ ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਹ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਰੋਕੇ ਗਏ ਸੀ?’
Verse 70
पित्रोस्तु वचनं श्रुत्वा स पुत्रो धर्मनिष्ठितः॥ उवाच मधुरं वाक्यं तयोस्तु कृतनिश्चयः
ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਯ ਕਰਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।
Verse 71
एवमेतन्महाभाग यत्त्वया परिभाषितम्॥ कल्यं ते कथयिष्यामि इदं गुह्यं महौजसम्
‘ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।’
Verse 72
एषा वै द्वादशी तात प्रभुनारायणप्रिया॥ मङ्गला च विचित्रा च विष्णुभक्तसुखावहा॥
ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ—ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ; ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ, ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ।
Verse 73
ददतेऽस्यां प्रहृष्याश्च द्वादश्यां कौमुदे सिते॥ दीक्षितास्ते योगिकुले विष्णुभक्तिपरायणाः॥
ਕਾਰਤਿਕ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਇਸ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ (ਕੌਮੁਦੀ) ਨੂੰ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਯੋਗਿਕ ਕੁਲ ਦੇ ਉਹ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਇਣ ਹਨ।
Verse 74
एवं कथयतां तेषां प्रभाता रजनी शुभा॥ ततः सन्ध्यामुपास्याथ उदिते सूर्यमण्डले॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ ਮੁੱਕ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਸੂਰਯ-ਮੰਡਲ ਉਗ ਆਇਆ…
Verse 75
शुचिर्भूत्वा यथान्यायं क्षौमवस्त्रविभूषितः॥ प्रणम्य शिरसा देवं शङ्खचक्रगदाधरम्॥
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਕੌਸ਼ੇਯ/ਖ਼ੌਮ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 76
उभौ तच्छरणौ गृह्य पितरौ समभाषत॥ शृणु तात महाभाग यदर्थं समुपागतः॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ: “ਸੁਣੋ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮਹਾਭਾਗ—ਮੈਂ ਜਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ।”
Verse 77
यद्भवान्पृच्छते तात गुह्यं सौकरवं प्रति॥ खञ्जरीटो ह्यहं तात पक्षियोनिसमुद्भवः॥
ਹੇ ਤਾਤ! ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ, ਉਹ ‘ਸੌਕਰਵ’ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਹੈ। ਹੇ ਤਾਤ! ਮੈਂ ਹੀ ਖੰਜਰੀਟ ਹਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ।
Verse 78
भक्षिताश्च पतङ्गा मे अजीर्णेनातिपीडितः॥ अहं तेनैव दोषेण न शक्नोमि विचेष्टितुम्॥
ਮੈਂ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਖਾਧੇ ਹਨ; ਅਜੀਰਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹਾਂ। ਉਸੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹਿਲ-ਜੁਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 79
दृष्ट्वा मां विह्वलं बाला गृहीत्वा क्रीडितुं गताः॥ हस्ताद्धस्तेन क्रीडन्तश्चान्योन्यपरिहासया॥
ਮੈਨੂੰ ਵਿਹਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਮੈਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਲੈ ਗਏ। ਹੱਥੋਂ ਹੱਥ ਪਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚਿੜਾਉਂਦੇ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ।
Verse 80
त्वया दृष्टो मया दृष्टो ह्यं चेति कलिः कृतः॥ तत एकेन बालने भ्रामयित्वाऽक्षयेऽम्भसि॥
‘ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ—ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਹੈ!’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਕ ਬੱਚੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘੁਮਾ ਕੇ ਅਖੁੱਟ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 81
न ममेति तवेत्युक्त्वा ह्यादित्यं तीर्थमुत्तमम्॥ क्रोधेनादाय तीव्रेण क्षिप्तो गङ्गाम्भसि त्वरा॥
‘ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ—ਤੇਰਾ!’ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਦਿਤ੍ਯ-ਤੀਰਥ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 82
तत्र मुक्ताः मया प्राणाः सूर्यतीर्थे महौजसि॥ अकामेन विशालाक्षि तत्प्रभावादहं ततः
ਉੱਥੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸੂਰਯਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲਨੇਤ੍ਰੀ, ਨਿਰਕਾਮ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ…
Verse 83
व्यतीतानि च गुह्यं ते कथनं मम चैव यत्॥ एतत्ते कथितं तात गुह्यमागमनं प्रति
ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬੀਤ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਗੁਪਤ ਵਰਤਾਂਤ—ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਸੀ—ਇਹ ਸਭ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਆਗਮਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਭੇਦ ਵਜੋਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 84
अहं कर्म करिष्यामि गच्छ तात नमोऽस्तु ते॥ ततो माता पिता चैव पुत्रं पुनरुवाच ह
“ਮੈਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਾ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।” ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 85
विष्णुप्रोक्तानि कर्माणि यं यं कारयिता भवान्॥ तान्वयं च करिष्यामो विधिदृष्टेन कर्मणा
ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਜੋ ਜੋ ਕਰਮ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੇਂ—ਉਹ ਸਭ ਅਸੀਂ ਵੀ ਵਿਧੀ-ਸੰਮਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਾਂਗੇ।
Verse 86
वटमाला यथान्यायं कर्मसंसारमोक्षणम्॥ तेऽपि दीर्घेण कालेन मम कर्मपरायणाः
ਯਥਾਵਿਧੀ ਵਟਮਾਲਾ ਹੈ—ਇਕ ਐਸਾ ਕਰਮ ਜੋ ਕਰਮ-ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹੇ।
Verse 87
कृत्वा तु विपुलं कर्म ततः पञ्चत्वमागताः॥ मम क्षेत्रप्रभावेण चात्मनः कर्मनिश्चयात्
ਵਿਪੁਲ ਪੁੰਨਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਪੰਚਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਨਿਸ਼ਚਯ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ,
Verse 88
विमुक्ताः सर्वसंसाराच्छ्वेतद्वीपमुपागताः॥ योऽसौ परिजनः कश्चिद्गृहेभ्यश्च समागतः
ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਸੇਵਕ ਜਾਂ ਘਰ ਦਾ ਜਣੇਖਾ ਸੀ, ਜੋ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ,
Verse 89
सर्वः श्रिया युतस्तत्र रोगव्याधिविवर्जितः॥ सर्वे च योगिनस्तत्र सर्वे चोत्पलगन्धयः॥
ਉੱਥੇ ਸਭੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਸਨ, ਰੋਗ ਤੇ ਵਿਆਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਉੱਥੇ ਸਭੇ ਯੋਗੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਭੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 90
मोदन्ते तु यथान्यायं प्रसादात्क्षेत्रजान्मम॥ एतत्ते कथितं देवि महाख्यानं महौजसम्
ਉਹ ਮੇਰੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਖਿਆਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 91
पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि यद्वृत्तं सौकरे मम॥ एषा व्युष्टिर्महाभागे क्षेत्रे यत्क्रियते महत्
ਹੁਣ ਮੈਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਾਂਗਾ—ਮੇਰੇ ਸੌਕਰ (ਵਰਾਹ) ਰੂਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੋ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਇਹ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਉਸ਼ਾ/ਅੰਤਿਮ ਮੋੜ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 92
स कुलं तारयेत्तूर्णं दश पूर्वान्दशावरान् ॥ न पठेन्मूर्खमध्ये तु पापिष्ठे शास्त्रदूषके
ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਦਸ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ। ਪਰ ਮੂਰਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਮਹਾਪਾਪੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ, ਪਾਠ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 93
न पठेत्पिशुनानां च एकाकी तु पठेद्गृहे ॥ पठेद्ब्राह्मणमध्ये च ये च वेदविदां वराः
ਚੁਗਲਖੋਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਠ ਨਾ ਕਰੇ; ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪਾਠ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਪਾਠ ਕਰੇ—ਜੋ ਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ।
Verse 94
वैष्णवानां च पुरतो यै व शास्त्रगुणान्विताः ॥ विशुद्धानां विनीतानां सर्वसंसारमोक्षणम्
ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ—ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ—ਇਹ ਪਾਠ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਵਿਨੀਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 95
उवाच मधुरं वाक्यं धर्मकामां वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरि तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि
ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਵਸੁੰਧਰਾ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣ; ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈਂ।”
Verse 96
तिर्यग्योनिविनिर्मुक्ताः श्वेतद्वीपमुपागताः ॥ य एतत्पठते नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः
ਤਿਰਛੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਵੇਤਦ੍ਵੀਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਨਿੱਤ ਇਹ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 97
प्रणम्य शिरसा भूमौ बद्धाञ्जलिरयाचत ॥ मत्प्रियं यदि कर्त्तव्यमेको मे दीयतां वरः
ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਟੇਕ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: “ਜੇ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਕੋ ਵਰ ਦਿਓ।”
Verse 98
यावद्भोजनतृप्तान्वा द्विजानिच्छसि तर्पितुम् ॥ सर्वं निजेच्छया पुत्र कर्त्तुमर्हसि साम्प्रतम्
“ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਦਵਿਜ (ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ) ਤੂੰ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇਂ, ਪੁੱਤਰ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।”
Verse 99
अम्बेति भाषसेऽद्यापि कथमेतद्विचिन्तितम् ॥ स्पृशन्ति तव नार्योऽपि क्रीडमानस्य पुत्रक
“ਤੂੰ ਅੱਜ ਵੀ (ਮੈਨੂੰ) ‘ਅੰਬੇ’ ਮਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ? ਪੁੱਤਰਕ, ਖੇਡਦਿਆਂ ਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।”
Verse 100
एवं चिन्तां समासाद्य मा शुचो जननि क्वचित् ॥ एवं तौ पितरौ श्रुत्वा विस्मयात्पुनरूचतुः
“ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਚਿੰਤਾ ਆ ਪਈ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਂ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਫਿਰ ਬੋਲੇ।”
Verse 101
अथ दीर्घेण कालेन नारायणमुदावहाः ॥ वैशाखस्य तु द्वादश्यां मम क्षेत्रमुपागताः
ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ (ਕਸ਼ੇਤਰ) ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 102
गच्छत्येवं स कालो हि मेघदुन्दुभिनादितः॥ ततः शरदनुप्राप्ता अगस्तिरुदितो महान्॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਨਗਾਰੇ ਵਰਗੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ; ਫਿਰ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਆ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਅਗਸਤ੍ਯ ਉਦੇ ਹੋ ਕੇ ਦਿਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 103
तेन दानप्रभावेण विष्णुतोषकरेण च॥ तरन्ति दुस्तरं तात घोरं संसारसागरम्॥
ਉਸ ਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਵੀ—ਹੇ ਤਾਤ, ਲੋਕ ਇਸ ਦੁਸਤਾਰ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 104
जातस्तव सुतो मातस्तदेतद्दिनमुत्तमम्॥ अकामान्म्रियमाणस्य वर्षाण्यद्य त्रयोदश॥
ਹੇ ਮਾਤਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ ਹੈ—ਇਹੀ ਦਿਨ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਣਚਾਹੇ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਅੱਜ ਤੇਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਨਿਯਤ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
The text frames ethical practice as a combination of disciplined conduct and care-oriented giving: service to sacred space (cleaning, plastering, offerings), generosity (especially food, water, and cows), and devotion expressed through arts. Philosophically, it emphasizes saṃsāra-vicāra—kinship and identity are unstable across births—thereby encouraging detachment and purposeful pilgrimage-oriented ethics anchored in the Earth (Pṛthivī) as the dialogic witness.
Several time-markers appear: Māgha month on trayodaśī (13th lunar day) as the family begins preparations; arrival at the kṣetra on Vaiśākha-dvādaśī (12th lunar day); later, a Kaumudī context with śuklapakṣa (bright fortnight) and ekādaśī/dvādaśī observance. The narrative also tracks seasons—varṣā (rains), śarad (autumn), and the onset of kaumudī—linking ritual timing to the annual ecological cycle.
Although framed as tīrtha-māhātmya, the chapter repeatedly ties merit to actions that maintain and honor place: mārjana (cleaning) and lepana (plastering) of sacred precincts, regulated offerings, and water-centered geography (Gaṅgā; Sūrya/Āditya-tīrtha). Through Pṛthivī’s questioning and Varāha’s instruction, the narrative models an ethic where care for landscapes, waters, and communal ritual spaces becomes a mechanism for social order and personal transformation.
The narrative does not foreground dynastic royal genealogies; instead it references social and occupational identities (a wealthy vaiśya household; an Abhīra leader described as a local ‘janendra’), and a named ritual agent, Bhaṅgurasa, who receives and administers gifts according to prescribed procedure. The principal cultural figures remain the interlocutors Varāha and Pṛthivī, with the Khañjarīṭa rebirth functioning as the exemplary biography.