Adhyaya 13: The Genealogy of the Pitṛs and the Determination of Śrāddha Times

Verse 1

धरण्युवाच । एतत् तन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा गौरमुखो मुनिः । ते चापि मणिजाः प्राप्ताः किं फलं तु वरं गुरोः ॥ १३.१ ॥

ਧਰਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖ ਕੇ ਗੌਰਮੁਖ ਮੁਨੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਣਿਜ (ਰਤਨ-ਜਨਿਤ) ਜੀਵ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਹੇ ਗੁਰੂ, ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੋਇਆ—ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਮਿਲਿਆ?

Verse 2

कोऽसौ गौरमुखः श्रीमान् मुनिः परमधार्मिकः । किं चकार हरेः कर्म दृष्ट्वाऽसौ मुनिपुङ्गवः ॥ १३.२ ॥

ਉਹ ਗੌਰਮੁਖ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਪਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਸੀ—ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ? ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਉਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?

Verse 3

श्रीवराह उवाच । निमिषेण कृतं कर्म दृष्ट्वा भगवतो मुनिः । आरिराधयिषुर्देवं तमेव प्रययौ वनम् । प्रभासं नाम सोमस्य तीर्थं परमदुर्लभम् ॥ १३.३ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਿਮਖ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਦਭਕਤ ਮੁਨੀ, ਉਸੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੇ ‘ਪ੍ਰਭਾਸ’ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਦੁਰਲਭ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 4

तत्र दैत्यान्तकृद् देवः प्रोच्यते तीर्थचिन्तकैः । आराधयामास हरिं दैत्यसूदनसंज्ञितम् ॥ १३.४ ॥

ਉੱਥੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ‘ਦੈਤ੍ਯਾਂਤਕ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮਕ ਦੇਵ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਥਾਂ ਉਸ ਨੇ ‘ਦੈਤ੍ਯਸੂਦਨ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 5

तस्याराधयतो देवं हरिं नारायणं प्रभुम् । आजगाम महायोगी मार्कण्डेयो महामुनिः ॥ १३.५ ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵ—ਹਰੀ, ਨਾਰਾਇਣ, ਪ੍ਰਭੂ—ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਮਹਾਯੋਗੀ ਮਹਾਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 6

तं दृष्ट्वाऽभ्यागतं दूरादर्घपाद्येन सो मुनिः । अर्चयामास तं भक्त्या मुदा परमया युतः ॥ १३.६ ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਕਤੀਪੂਰਵਕ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 7

कौश्यां वृष्यां तदासीनं पप्रच्छेदं मुनिस्तदा । शाधिं मां मुनिशार्दूल किं करोमि महाव्रत ॥ १३.७ ॥

ਤਦ ਕੌਸ਼ਿਆ (ਵ੍ਰਿਸ਼ਿਆ) ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਹੇ ਮਹਾਵ੍ਰਤੀ, ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ; ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?”

Verse 8

एवमुक्तः स विप्रेन्द्रो मार्कण्डेयो महातपाः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा मुनिं गौरमुखं तदा ॥ १३.८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਤਦੋਂ ਮੁਨੀ ਗੌਰਮੁਖ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

Verse 9

मार्कण्डेय उवाच । एतदेव महत्कृत्यं यत्सतां सङ्गमो भवेत् । यत्तु सान्देहिकं कार्यं तत्पृच्छस्व महामुने ॥ १३.९ ॥

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਸੰਗ ਮਿਲਣਾ ਹੀ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਗੱਲ ਸੰਦੇਹ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੀ ਪੁੱਛੋ।

Verse 10

गौरमुख उवाच । एते हि पितरो नाम प्रोच्यन्ते वेदवादिभिः । सर्ववर्णेषु सामान्याः उताहोस्मित् पृथक् पृथक् ॥ १३.१० ॥

ਗੌਰਮੁਖ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵੇਦ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪਿਤਰ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਇਹ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ?

Verse 11

मार्कण्डेयः । सर्वेषामेव देवानामाद्यो नारायणो गुरुः । तस्माद् ब्रह्मा समुत्पन्नः सोऽपि सप्तासृज्जन्मुनीन् ॥ १३.११ ॥

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਸੱਤ ਜਨਮ-ਮੁਨੀ, ਅਰਥਾਤ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ, ਰਚੇ।

Verse 12

मां यजस्वेति तेनोक्तास्तदा ते परमेष्ठिना । आत्मनात्मानमेवाग्रे अयजन्त इति श्रुतिः ॥ १३.१२ ॥

ਤਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਮੇਰਾ ਯਜਨ ਕਰੋ।” ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 13

तेषां वै ब्रह्मजातानां महावैकारिकर्मणाम् । आशपद् व्यभिचारो हि महान् एष कृतो यतः । प्रभ्रष्टज्ञानिनः सर्वे भविष्यथ न संशयः ॥ १३.१३ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਉਹ ਮਹਾਵੈਕਾਰਿਕ ਕਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਆਸਰਾ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਿਪਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਗਿਆਨ-ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋਵੋਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 14

एवं शप्तास्ततस्ते वै ब्रह्मणात्मसमुद्भवाः । सद्यो वंशकरान् पुत्रानुत्पाद्य त्रिदिवं ययुः ॥ १३.१४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਵੰਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਦਿਵ (ਸਵਰਗ) ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 15

ततस्तेषु प्रयातेषु त्रिदिवं ब्रह्मवादिषु । तत्पुत्राः श्राद्धदानेन तर्पयामासुरञ्जसा ॥ १३.१५ ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਾਧ-ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸੌਖੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 16

ते च वैमानिकाः सर्वे ब्रह्मणः सप्त मानसाः । तत् पिण्डदानं मन्त्रोक्तं प्रपश्यन्तो व्यवस्थिताः ॥ १३.१६ ॥

ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੈਮਾਨਿਕ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੱਤ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ—ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਉਸ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਥੇ ਖੜੇ ਰਹੇ।

Verse 17

गौरमुख उवाच । ये च ते पितरो ब्रह्मन् यं च कालं समासते । किं यतो वै पितृगणास्तस्मिँल्लोके व्यवस्थिताः ॥ १३.१७ ॥

ਗੌਰਮੁਖ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੇਰੇ ਉਹ ਪਿਤਰ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਣ ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ?

Verse 18

मार्कण्डेय उवाच । प्रवर्तन्ते वराः केचिद् देवानां सोमवर्द्धनाः । ते मरीच्यादयः सप्त स्वर्गे ते पितरः स्मृताः ॥ १३.१८ ॥

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸੋਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਉੱਤਮ ਜਨ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਰੀਚਿ ਆਦਿ ਉਹ ਸੱਤ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 19

चत्वारो मूर्त्तिमन्तो वै त्रयस्त्वन्ये ह्यमूर्त्तयः । तेषां लोकनिसर्गं च कीर्त्तयिष्यामि तच्छृणु ॥ १३.१९ ॥

ਚਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਅਮੂਰਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ।

Verse 20

प्रभावं च महर्द्धिं च विस्तरेण निबोध मे । धर्ममूर्तिधरास्तेषां त्रयोऽन्ये परमा गणाः । तेषां नामानि लोकांश्च कीर्तयिष्यामि तच्छृणु ॥ १३.२० ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਮੂਰਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਪਰਮ ਗਣ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਲੋਕ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ।

Verse 21

लोकाः सन्तानकाः नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः । अमूर्त्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः ॥ १३.२१ ॥

‘ਸੰਤਾਨਕਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਜਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਮੂਰਤ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।

Verse 22

विराजस्य प्रजाश्रेष्ठा वैराजा इति ते स्मृताः ॥ देवानां पितरस्ते हि तान् यजन्तीह देवताः ॥ १३.२२ ॥

ਉਹ ਵਿਰਾਜ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਵੈਰਾਜ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 23

एते वै लोकविभ्रष्टा लोकान् प्राप्य सनातनान् । पुनर्युगशतान्तेषु जायन्ते ब्रह्मवादिनः ॥ १३.२३ ॥

ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਸਨਾਤਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੈਂਕੜੇ ਯੁਗ-ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ, ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

ते प्राप्य तां स्मृतिं भूयः साध्य योगमनुत्तमम् । चिन्त्य योगगतिं शुद्धां पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ॥ १३.२४ ॥

ਉਹ ਉਸ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਅਨੁੱਤਮ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਕਰਣ; ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਉਸ ਸ਼ੁੱਧ ਗਤੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਣ, ਜੋ ਪੁਨਰਾਵਰਤੀ (ਪੁਨਰਜਨਮ) ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 25

एते स्म पितरः श्राद्धे योगिनां योगवर्द्धनाः । आप्यायितास्तु ते पूर्वं योगं योगबले रतौ ॥ १३.२५ ॥

ਇਹੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਹਨ—ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਹ ਯੋਗ-ਬਲ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸਾਧਕ ਦੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।

Verse 26

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां योगिसत्तम । एष वै प्रथमः सर्गः सोमपानामनुत्तमः ॥ १३.२६ ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ/ਵਿਧੀ ਹੈ, ਸੋਮ-ਪਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੁੱਤਮ ਹੈ।

Verse 27

एते त एकतनवो वर्तन्ते द्विजसत्तमाः । भूर्लोकवासिनां याज्याः स्वर्गलोकनिवासिनः ॥ ब्रह्मपुत्रा मरीच्याद्यास्तेषां याज्या महद्गताः ॥ १३.२७ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਤੱਤ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗਲੋਕ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਭੂਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਯਾਜ੍ਯ (ਅਰ੍ਹ) ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਮਰੀਚਿ ਆਦਿ—ਜੋ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਯਾਜ੍ਯ ਹਨ।

Verse 28

कल्पवासिकसंज्ञानां तेषामपि जने गताः । सनकाद्यास्ततस्तेषां वैराजास्तपसि स्थिताः । तेषां सत्यगता मुक्ताः इत्येषा पितृसंततिः ॥ १३.२८ ॥

ਕਲਪਵਾਸਿਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਹ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨਕ ਆਦਿ, ਜੋ ਵੈਰਾਜ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋਏ—ਇਹ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ।

Verse 29

अग्निष्वात्तेति मारीच्या वैराजा बर्हिषंज्ञिताः । सुकालेयापि पितरो वसिष्ठस्य प्रजापतेः । तेऽपि याज्यास्त्रिभिर्वर्णैर्न शूद्रेण पृथक्कृतम् ॥ १३.२९ ॥

ਮਰੀਚੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਿਤਰ ‘ਅਗ્નਿਸ੍ਵਾਤ੍ਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਜ ‘ਬਰ੍ਹਿਸਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ‘ਸੁਕਾਲੇਯ’ ਪਿਤਰ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪਿਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਤਿੰਨ ਵਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਯਾਜ੍ਯ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ੂਦਰ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ।

Verse 30

वर्णत्रयाभ्यनुज्ञातः शूद्रः सर्वान् पितॄन् यजेत् । न तु तस्य पृथक् सन्ति पितरः शूद्रजातयः ॥ १३.३० ॥

ਤਿੰਨ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੂਦਰ ਸਭ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਲਈ ‘ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਪਿਤਰ-ਗੋਤਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਗਏ।

Verse 31

मुक्तश्चेतनको ब्रह्मन् ननु विप्रेषु दृश्यते । विशेषशास्त्रदृष्ट्या तु पुराणानां च दर्शनात् ॥ १३.३१ ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਕੀ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਕਿ ਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਚੇਤਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਪਰ ਇਹ ਭੇਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸਾਕ੍ਹੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 32

एवं ऋषिस्तुतैः शास्त्रं ज्ञात्वा याज्यकसम्भवान् । स्वयं सृष्ट्यां स्मृतिर्लब्धा पुत्राणां ब्रह्मणा ततः । परं निर्वाणमापन्नास्तेऽपि ज्ञानेन एव च ॥ १३.३२ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ, ਯਾਜ੍ਯਕ (ਯਜ੍ਞਾਰ੍ਹ) ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਾਹੀਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਮਿਲੀ। ਉਹ ਵੀ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 33

वस्वादीनां कश्यपाद्या वर्णानां वसवोदयः । अविशेषेण विज्ञेया गन्धर्वाद्या अपि ध्रुवम् ॥ १३.३३ ॥

ਵਸੂਆਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸੂ ਆਦਿ ਸਭ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਭੇਦ ਦੇ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਧਰਵ ਆਦਿ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ।

Verse 34

एष ते पैतृकः सर्ग उद्देशेन महामुने । कथितो नान्त एवास्य वर्षकोट्या हि दृश्यते ॥ १३.३४ ॥

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ! ਇਹ ਪੈਤ੍ਰਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

Verse 35

श्राद्धस्य कालान् वक्ष्यामि तान् शृणुष्व द्विजोत्तम । श्राद्धार्हमागतं द्रव्यं विशिष्टमथवा द्विजम् ॥ १३.३५ ॥

ਮੈਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ, ਉਹ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਯੋਗ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦ੍ਵਿਜ ਅਤਿਥੀ ਆਵੇ, ਤਦੋਂ (ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 36

श्राद्धं कुर्वीत विज्ञाय व्यतीपातेऽयने तथा । विषुवे चैव सम्प्राप्ते ग्रहणे शशिसूर्ययोः । समस्तेष्वेव विप्रेन्द्र राशिष्वर्केऽतिगच्छति ॥ १३.३६ ॥

ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ, ਅਯਨ-ਕਾਲ (ਉੱਤਰਾਯਣ-ਦੱਖਿਣਾਯਣ), ਵਿਸ਼ੁਵ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ, ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ, ਅਤੇ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਸਭ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 37

नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने । इच्छाश्राद्धानि कुर्वीत नवसस्यागमे तथा ॥ १३.३७ ॥

ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵੇਲੇ, ਅਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਣ ਤੇ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਅਨਾਜ ਦੇ ਆਉਣ ਸਮੇਂ—ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ (ਕਾਮ੍ਯ) ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ ਸਕੀਦਾ ਹੈ।

Verse 38

अमावास्या यदा आर्द्राविशाखास्वातियोगिनो । श्राद्धैः पितृगणस्तृप्तिं तदाप्नोत्यष्टवार्षिकीम् ॥ १३.३८ ॥

ਜਦੋਂ ਅਮਾਵਸ ਆਰਦ੍ਰਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਜਾਂ ਸਵਾਤੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਤਦੋਂ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਨੂੰ ਅੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 39

अमावस्या यदा पुष्ये रौद्रेऽथार्क्षे पुनर्वसौ । द्वादशाब्दं तथा तृप्तिं प्रयान्ति पितरोऽर्च्चिताः ॥ १३.३९ ॥

ਜਦੋਂ ਅਮਾਵਸ ਪੁਸ਼੍ਯ, ਰੌਦ੍ਰ, ਆਰਕ੍ਸ਼ ਜਾਂ ਪੁਨਰਵਸੂ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਤਦੋਂ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਪਿਤਰ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 40

वासवाजैकपादर्क्षे पितॄणां तृप्तिमिच्छताम् । वारुणे चाप्यमावास्या देवानामपि दुर्लभा ॥ १३.४० ॥

ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਾਸਵ-ਆਜ-ਏਕਪਾਦ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਰੁਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਅਮਾਵਸ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 41

नवस्वर्क्षेष्वमावास्या यदा तेषु द्विजोत्तम । तदा श्राद्धानि देयानि अक्षय्यफलमिच्छताम् । अपि कोटिसहस्रेण पुण्यस्यान्तो न विद्यते ॥ १३.४१ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਜਦੋਂ ਅਮਾਵਸ ਉਹਨਾਂ ਨੌਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਤਦੋਂ ਅਖੰਡ ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਰੋੜਾਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਪੁੰਨ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।

Verse 42

अथापरं पितरः श्राद्धकालं रहस्यमस्मत् प्रवदन्ति पुण्यम् । वैशाखमासस्य तु या तृतीया नवम्यसौ कार्त्तिकशुक्लपक्षे ॥ १३.४२ ॥

ਫਿਰ ਪਿਤਰ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ-ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪੁੰਨਮਈ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਨਵਮੀ।

Verse 43

नभस्यामासस्य तमिस्त्रपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे । उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश्च तथाष्टकास्वप्ययनद्वये च ॥ १३.४३ ॥

ਨਭਸ੍ਯ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਮਾਘ ਦੀ ਪੰਚਦਸ਼ੀ (ਅਮਾਵਸਿਆ); ਚੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ; ਅਸ਼ਟਕਾ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅਯਨਾਂ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਲ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 44

पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितॄभ्यः प्रयतो मनुष्यः । श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यमेतत् पितरो वदन्ति ॥ १३.४४ ॥

ਇੱਥੇ ਵੀ ਨਿਯਮਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਪਾਣੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਪਿਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਾਨੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੁਪਤ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।

Verse 45

माघासिते पञ्चदशी कदाचिदुपैति योगं यदि वारुणेन । ऋक्षेण कालः परमः पितॄणां न त्वल्पपुण्यैर्द्विज लभ्यतेऽसौ ॥ १३.४५ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਮਾਘ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਚਦਸ਼ੀ (ਅਮਾਵਸਿਆ) ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਵਾਰੁਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਯੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਕਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਥੋੜ੍ਹੇ ਪੁੰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 46

काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवेत् तु विप्रेन्द्र सदा पितृभ्यः । दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः ॥ १३.४६ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੇ ਧਨਿਸ਼ਠਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਲ ਅਤੇ ਅੰਨ ਉਸ ਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 47

तत्रैव चेद् भाद्रपदास्तु पूर्वाः काले तदा यैः क्रियते पितृॄभ्यः । श्राद्धं परा तृप्तिमुपेत्य तेन युगं समग्रं पितरः स्वपन्ति ॥ श्राद्धं तु यत्पक्षमुदाहरन्ति तत्पैतृकं मुनिगणाः प्रवदन्ति तुष्टिम् ॥ १३.४७ ॥

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਜੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਦਾ ਪੂਰਵ ਪੱਖ (ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ) ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾ ਕੇ ਪਿਤਰ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਯੁਗ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਹ ‘ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਪੱਖ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੁਨੀਗਣ ‘ਪੈਤ੍ਰਿਕ ਪੱਖ’ ਆਖ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀਦਾਇਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 48

गङ्गासरयूमतवा विपाशां सरस्वतीं नैमिषगोमतीं वा । ततोऽवगाह्यार्चनमादरेण कृत्वा पितॄणामहितानि हन्ति ॥ १३.४८ ॥

ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਤੇ ਸਰਯੂ ਵਿੱਚ—ਜਾਂ ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਜਾਂ ਸਰਸਵਤੀ, ਜਾਂ ਨੈਮਿਸ਼-ਗੋਮਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ—ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਏ ਅਨਿਸ਼ਟ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 49

गायन्ति चैतत् पितरः कदा तु वर्षामघातृप्तिमवाप्य भूयः । माघासितान्ते शुभतीर्थतोयैर्यास्याम तृप्तिं तनयादिदत्तैः ॥ १३.४९ ॥

ਪਿਤਰ ਇਹ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ—“ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਅਘ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾ ਕੇ, ਮਾਘ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਕਦੋਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਵਾਂਗੇ?”

Verse 50

चित्तं च वित्तं च नॄणां विशुद्धं शस्तश्च कालः कथितो विधिश्च | पात्रं यथोक्तं परमा च भक्तिर्नॄणां प्रयच्छन्त्यभिवाञ्छितानि || १३.५० ||

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਧਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਯੋਗ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 51

पितृगीतास्तथैवात्र श्लोकास्तान् शृणु सत्तम । श्रुत्वा तथैव भविता भाव्यं तत्र विधात्मना ॥ १३.५१ ॥

ਹੇ ਸੱਤਮ! ਇੱਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਏ ਗਏ ਉਹ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣ। ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਤਾ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 52

अपि धन्यः कुले जायादस्माकं मतिमान् नरः । अकुर्वन् वित्तशाठ्यं यः पिण्डान् यो निर्वपिष्यति ॥ १३.५२ ॥

ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਧੰਨ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁਰਖ ਜਨਮੇ—ਜੋ ਧਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਛਲ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ (ਪਿਤ੍ਰ-ਭੋਗ) ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 53

रत्नवस्त्रमहायानं सर्वं भोगादिकं वसु । विभवे सति विप्रेभ्यो अस्मानुद्दिश्य दास्यति ॥ १३.५३ ॥

ਸਾਮਰਥ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਤਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਮਹਾਨ ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਸਾਧਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰੇਗਾ।

Verse 54

अन्नेन वा यथाशक्त्या कालेऽस्मिन् भक्तिनम्रधीः । भोजयिष्यति विप्राग्र्यांस्तन्मात्रविभवो नरः ॥ १३.५४ ॥

ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿਮਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿੰਨਾ ਵਿਭਵ ਹੋਵੇ ਉਤਨਾ ਹੀ, ਅੰਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।

Verse 55

असमर्थोऽन्नदानस्य वन्यशाकं स्वशक्तितः । प्रदास्यति द्विजाग्र्येभ्यः स्वल्पां यो वापि दक्षिणाम् ॥ १३.५५ ॥

ਜੋ ਅੰਨਦਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀ ਦੇਵੇ; ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 56

तत्राप्यसामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस्तिलान् । प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद् द्विज दास्यति ॥ १३.५६ ॥

ਉੱਥੇ ਵੀ ਜੇ ਅਸਮਰੱਥਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਤਿਲ ਲੈ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵੇ।

Verse 57

तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि समवेतां जलाञ्जलिम् । भक्तिनम्रः समुद्धिश्याप्यस्माकं सम्प्रदास्यति ॥ १३.५७ ॥

ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਜਲ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਨਿਮਿਤ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਰਪਣ ਕਰੇਗਾ।

Verse 58

यतः कुतश्चित् सम्प्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् । अभावे प्रीणयत्यस्मान् भक्त्या युक्तः प्रदास्यति ॥ १३.५८ ॥

ਜਿੱਥੋਂ ਕਿਤ੍ਹੋਂ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਭੇਟ/ਆਹਾਰ ਜਾਂ ਗੋਹਿਤ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਘਾਟ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 59

सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षामूलप्रदर्शकः । सूर्यादिलोकपालानामिदमुच्चैः पठिष्यति ॥ १३.५९ ॥

ਸਾਰੇ ਉਪਾਅ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਕਕਸ਼ਾ ਬੂਟੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪਾਠ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਕਰੇ।

Verse 60

न मेऽस्ति वित्तं न धनं न चान्यच्छ्राद्धस्य योग्यं स्वपितॄन् नतोऽस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ भुजौ तौ ततो वर्त्मनि मारुतस्य ॥ १३.६० ॥

ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਵਿਤ ਹੈ, ਨਾ ਧਨ, ਨਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋਰ ਕੁਝ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ; ਇਹ ਮੇਰੀਆਂ ਦੋ ਭੁਜਾਂ ਹਨ—ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਯੂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ।

Verse 61

इत्येतत् पितृभिर्गीतं भावाभावप्रयोजनम् । कृतं तेन भवेत् श्राद्धं य एवं कुरुते द्विज ॥ १३.६१ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਭਾਵ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।