Adhyaya 125: The Cycle of Māyā (Illusory Causation and Perceptual Reversal)
Māyācakra
Philosophical-Discourse (Māyā doctrine) with Ethical-Instruction
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪૃਥਿਵੀ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਸੁਣ ਕੇ ਵਰਾਹ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਮਾਇਆ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ “ਮਾਇਆ” ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਇਆ ਉਹ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਕ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਤੇ ਓਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਵਰਖਾ ਤੇ ਸੁੱਕਾ, ਚੰਦ ਦਾ ਘਟਣਾ-ਵਧਣਾ, ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਤਾਪ-ਉਲਟਬਾਸੀ, ਸੂਰਜੋਦਯ-ਅਸਤ; ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਗਰਭਧਾਰਣ, ਜਨਮ, ਭੁੱਲ, ਇੰਦ੍ਰੀਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਪ੍ਰੇਰਣਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੋਮਸ਼ਰਮਨ ਨਾਮਕ ਭਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਮਾਇਆ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵੇਖਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੁਬਜਾਮ੍ਰਕ ਨੇੜੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਇਸਤਰੀ ਵਜੋਂ ਲੰਬਾ ਮੋਹਮਈ ਜੀਵਨ ਜੀ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਤਪਸਵੀ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਮੋਹ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਗਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 125
Verse 1
अथ मायाचक्रम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा षडृतुकर्माणि पृथिवी संशितव्रता ॥ ततो नारायणं भूयः प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥
ਅਥ ਮਾਇਆਚਕ੍ਰ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨੇ, ਫਿਰ ਵਸੁੰਧਰਾ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
मङ्गल्याश्च पवित्राश्च ये त्वया समुदाहृताः ॥ मम लोकेषु विख्याता मनः प्रह्लादयन्ति ते ॥
ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੂੰ ਉਚਾਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
श्रुत्वा त्वेतानि कर्माणि त्वन्मुखोक्तानि माधव ॥ जातास्मि निर्मला देव शशाङ्क इव शारदः ॥
ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਚਾਰੇ ਇਹ ਕਰਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਮਾਧਵ, ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ।
Verse 4
एतन्मे परमं गुह्यं परं कौतूहलं तथा ॥ मम चैव हितार्थाय त्वं विष्णो वक्तुमर्हसि ॥
ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਵੀ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਤ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੈਂ।
Verse 5
यामेनां भाषसे देव मम मायेत्य नित्यशः ॥ का माया कीदृशी विष्णो किं वा मायेत्य चोच्यते ॥
ਹੇ ਦੇਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸਦਾ ‘ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ’ ਕਹਿ ਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ—ਮਾਇਆ ਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮਾਇਆ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
Verse 6
ज्ञातुमिच्छामि मायार्थं रहस्यं परमुत्तमम् ॥ ततस्तस्य वचः श्रुत्वा विष्णुर्मायाकरण्डकः ॥
ਮੈਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਰਹੱਸ। ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ—ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਕਰੰਡਕ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।
Verse 7
प्रत्युवाच तदा वाक्यं प्रहस्य तु वसुन्धराम् ॥ भूमे मा पृच्छ मायां मे यन्मां पृच्छसि सादरम् ॥
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਵਸੁੰਧਰਾ ਵੱਲ ਹੱਸ ਕੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭੂਮੇ, ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਬਾਰੇ ਨਾ ਪੁੱਛ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਇੰਨੀ ਆਦਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈਂ।”
Verse 8
वृथाक्लेशं किमर्थं त्वं प्राप्स्यते यद्विलोकनात् ॥ अद्यापि मां न जानन्ति रुद्रेन्द्राः सपितामहाः ॥
ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਅਰਥ ਕਲੇਸ਼ ਕਿਉਂ ਸਹੇਗਾ? ਅੱਜ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ, ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 9
मम मायां विशालाक्षि किं पुनस्त्वं वसुन्धरे ॥ पर्जन्यो वर्षते यत्र तज्जलेन प्रपूर्यते ॥
ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਵਸੁੰਧਰਾ ਹੀ ਹੈਂ। ਜਿੱਥੇ ਵਰਖਾ-ਮੇਘ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 10
अमायां न स दृश्येत मायैयं मम तत्त्वतः ॥ हेमन्ते सलिलं कूपे उष्णं भवति सुन्दरी ॥
ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਹੇਮੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਕੂਏਂ ਦਾ ਜਲ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
भवेच्च शीतलं ग्रीष्मे मायैयं मम तत्त्वतः ॥ पश्चिमां दिशमास्थाय यदस्तं याति भास्करः ॥
ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਹੋ ਕੇ ਜਦੋਂ ਭਾਸਕਰ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
उदेति पूर्वतः प्रातर्मायैयं मम सुन्दरी ॥ शोणितं चैव शुक्रं च उभे च प्राणिसंस्थिते ॥
ਸਵੇਰੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਉਗਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ। ਅਤੇ ਲਹੂ ਤੇ ਵੀਰਯ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 13
गर्भे च जायते जन्तुर्मायेयं मम सुन्दरी। जीवः प्रविश्य गर्भं तु सुखदुःखे च विन्दति॥
ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਜੀਵਾਤਮਾ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 14
जातश्च विस्मरेत्सर्वमेषा माया ममोत्तमा॥ आत्मकर्माश्रितो जीवो नष्टसंज्ञो गतस्पृहः॥
ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਵ ਦੀ ਸੂਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
कर्मणा नीयतेऽन्यत्र मायैषा मम चोत्तमा॥ शुक्रशोणितसंयोगाज्जायते मम जन्तवः॥
ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
अङ्गुल्यश्चरणौ चैव भुजौ शीर्षं कटिस्तथा॥ पृष्ठं तथोदरं चैव दन्तौष्ठपुटनासिकम्॥
ਉਂਗਲਾਂ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਭੁਜਾਂ; ਸਿਰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਰ; ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਪੇਟ; ਦੰਦ, ਹੋਠ, ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕ—
Verse 17
कर्णौ नेत्रे कपालौ च ललाटं जिह्वया सह॥ एतया मायया युक्ता जायन्ते यदि जन्तवः॥
ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਖੋਪੜੀ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਜੀਭ ਸਮੇਤ—ਇਸ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਜੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 18
तस्यैव जीर्यते भुक्तमग्निना पीतमेव च॥ अधश्च स्रवते जन्तुरेषा माया ममोत्तमा॥
ਉਸੇ ਜੀਵ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਪਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ; ਅਤੇ ਜੀਵ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਾਵ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਮਾਇਆ ਹੈ।
Verse 19
सर्वर्तुषु निजाकारः स्थावरे जङ्गमे तथा॥ तत्त्वं न ज्ञायते तस्य मायैषा मम सुन्दरी॥
ਸਭ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਚਲ ਅਤੇ ਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ—ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ।
Verse 20
आपो दिव्यास्तथा भौमा आपो येषु प्रतिष्ठिताः॥ नद्यो वृद्धिं प्रयान्त्यत्र मायैषा मम सुन्दरी॥
ਜਲ ਦਿਵ੍ਯ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਭੌਮ ਵੀ; ਜਿੱਥੇ ਜਲ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਨਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ—ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ।
Verse 21
वृष्टौ बहूदकाः सर्वे पल्वलानि सरांसि च॥ ग्रीष्मे सर्वाणि शुष्यन्ति एतन्मायाबलं मम॥
ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਤਲਾਬ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਬਹੁਤ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
Verse 22
मायामेतामहं कृत्वा तोषयामि दिवौकसः॥ लोकाः सर्वे विजानन्ति देवा नित्यं मखाशिनः॥
ਇਹ ਮਾਇਆ ਰਚ ਕੇ ਮੈਂ ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਸਦਾ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਹਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
Verse 23
हिमवच्छिखरान्मुक्ता नाम्ना मन्दाकिनी नदी ॥ गां गता सा भवेद्गङ्गा मायैषा मम कीर्तिता
ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ‘ਮੰਦਾਕਿਨੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ, ਜਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੰਗਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ—ਇਉਂ ਮੈਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 24
मेघा वहन्ति सलिलमुद्धृत्य लवणार्णवात् ॥ वर्षन्ति मधुरं लोके एतन्मायाबलं मम
ਬੱਦਲ ਲਵਣ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ (ਤਾਜ਼ਾ) ਜਲ ਬਣਾਕੇ ਵਰ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਬਲ ਹੈ।
Verse 25
रोगार्ता जन्तवः केचिद्भक्षयन्ति महौषधम् ॥ तस्य वीर्यं समाश्रित्य मायां तु विसृजाम्यहम्
ਕੁਝ ਜੀਵ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹੌਸ਼ਧਿ (ਵੱਡੀ ਦਵਾਈ) ਸੇਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਾਰਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 26
औषधे दीयमानेऽपि जन्तुः पञ्चत्वमेति यत् ॥ निर्वीर्यमौषधं कृत्वा कालो भूत्वा हराम्यहम्
ਦਵਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਜੀਵ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਵਾਈ ਨੂੰ ਨਿਰਵੀਰਯ ਕਰਕੇ, ਕਾਲ (ਸਮਾਂ) ਬਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਣ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 27
प्रथमं जायते गर्भः पश्चात्संजायते पुमान् ॥ जायते मध्यमं रूपं ततोऽपि जरया युतः
ਪਹਿਲਾਂ ਗਰਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
तत इन्द्रियनाशश्च एतन्मायाबलं मम ॥ यद्भूमौ विहितं बीजं तस्मात्तज्जायतेऽङ्कुरम्
ਤਦ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਬੀਜ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਉੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
तत्रामृतं विसृजामि मायायोगेन भूरिशः ॥ लोक एवम् विजानाति गरुडो वहतेऽच्युतम्
ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਮਾਇਆ-ਯੋਗ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਅਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਨਾਲ ਵਰ੍ਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ: ‘ਗਰੁੜ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਵਾਹਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।’
Verse 30
भूत्वा वेगेन गरुडो वहाम्यात्मानमात्मना ॥ या एता देवताः सर्वा यज्ञभागेन तोषिताः
ਵੇਗ ਨਾਲ ਗਰੁੜ ਬਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਵਾਹਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ, ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ…
Verse 31
मायामेतामहं कृत्वा यक्ष्यामि त्रिदिवौकसः ॥ सर्वोऽपि भजते लोके यष्टारं च बृहस्पतिम्
ਇਹ ਮਾਇਆ ਰਚ ਕੇ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਕਰਾਂਗਾ। ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ—ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਵੀ—ਭਜਦਾ ਹੈ।
Verse 32
मायामाङ्गिरसीं कृत्वा याजयामि दिवौकसः ॥ सर्वे लोका विजानन्ति वरुणः पाति सागरम्
ਆੰਗਿਰਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਇਆ ਰਚ ਕੇ ਮੈਂ ਦਿਵੌਕਸਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਰੁਣ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
मायां तु वारुणीं कृत्वा रक्षामि च महार्णवम् ॥ सर्वे लोकाः विजानन्ति कुबेरोऽयं धनेश्वरः ॥
ਵਰੁਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਇਆ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—‘ਇਹ ਕੁਬੇਰ ਹੈ, ਧਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ।’
Verse 34
कुबेरमायामादाय अहं रक्षामि तद्धनम् ॥ एवं लोकाः विजानन्ति वृत्रः शक्रेण सूदितः ॥
ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—‘ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।’
Verse 35
शाक्रीं मायां समास्थाय मया वृत्रो निषूदितः ॥ एवं लोकाः विजानन्ति आदित्यश्च ध्रुवो महान् ॥
ਸ਼ਕ੍ਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨਿਹਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—‘ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਵੀ ਮਹਾਨ ਧ੍ਰੁਵ, ਅਟੱਲ ਹੈ।’
Verse 36
मेरुं मायामयं कृत्वा वहाम्यादित्यमेव च ॥ एवमाभाषते लोको जलं वा नश्यतेऽखिलम् ॥
ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ-ਮਯ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—‘ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਜਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ।’
Verse 37
यदीदं भाषते लोकः कुत्रैतत्तिष्ठते जलम् ॥ देवा अपि न जानन्ति अमृतं कुत्र तिष्ठति ॥
ਜੇ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—‘ਇਹ ਜਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ?’—ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 38
मम मायानियोगेन तिष्ठति ह्यौषधं वने ॥ लोको ह्येवं विजानाति राजा पालयते प्रजाः ॥
ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਔਖਧੀ ਬੂਟੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।’
Verse 39
राजमायामहं कृत्वा पालयामि वसुन्धराम् ॥ ये तु वै द्वादशादित्या उदेष्यन्ति युगक्षये ॥
ਰਾਜਸੀ ਮਾਇਆ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਜੋ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਗਣਗੇ—
Verse 40
प्रविश्य तानहं भूमे मायां लोके सृजाम्यहम् ॥ सूर्यश्च चांशुना भूमे सदा लोकेषु पच्यते ॥
ਹੇ ਧਰਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਰਚਦਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ‘ਪਕਾਂਦਾ’ (ਪਕਾਉਂਦਾ/ਸੁਕਾਉਂਦਾ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 41
मायामंशुमयीं कृत्वा पूरयाम्यखिलं जगत् ॥ वर्षन्ते यत्र संवर्त्ता धारैर्मुसलसन्निभैः ॥
ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਕਿਰਣ-ਸਰੂਪ ਬਣਾ ਕੇ ਮੈਂ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਲਯਕਾਰੀ ਵਰਖਾ ਮੁਸਲਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰ੍ਹਦੀ ਹੈ।
Verse 42
मायां सांवर्त्तकीं गृहीत्वा पूरयाम्यखिलं जगत् ॥ यत्स्वपामि वरारोहे शेषस्योपरि धारिणि ॥
ਪ੍ਰਲਯ-ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੌਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ, ਹੇ ਧਾਰਿਣੀ, ਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਉਪਰ।
Verse 43
अनन्तमायया चाहं धारयामि स्वपामि च ॥ वराहमायामादाय भूमे जानासि किं न वै ॥
ਅਨੰਤ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੈਂ (ਜਗਤ ਨੂੰ) ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਨਿਦ੍ਰਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਦੀ ਮਾਇਆ ਧਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਧਰਤੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ?
Verse 44
देवा यत्र निलीयन्ते सा माया मम कीर्तिता ॥ त्वं चापि वैष्णवीं मायां कृत्वा जानासि किं न तत् ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਮਾਇਆ ਧਾਰ ਕੇ, ਕੀ ਉਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ?
Verse 45
धारितासि च सुष्रोणि वारान् सप्तदशैव तु ॥ माया तु मम देवीयं कृत्वा ह्येकार्णवां महीम् ॥
ਅਤੇ ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਕਟਿ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਤਾਰਾਂ ਵਾਰ ਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈਂ; ਜਦ ਮੇਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਇਆ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਕੋ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ (ਏਕਾਰ্ণਵ) ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ…
Verse 46
तेऽपि मायां न जानन्ति मम मायाविमोहिताः ॥ अथो पितृगणाश्चापि य एते सूर्यवर्चसः ॥
ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤ੍ਰਗਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ—ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਤੇਜਸਵੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ…
Verse 47
मायां पितृमयीं ह्येतां गृह्णामीति च तत्त्वतः ॥ किन्तु त्वयैव सुष्रोणि अन्यच्च शृणु सुन्दरी ॥
‘ਮੈਂ ਇਸ ਪਿਤ੍ਰਮਈ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ’—ਇਹ ਤੱਤਵਤಃ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਤੂੰ ਆਪ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਕਟਿ ਵਾਲੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਣ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ।
Verse 48
ऋषिर्मायानुसारेण स्त्रिया योनिं प्रवेशितः ॥ ततो विष्णोर्वचः श्रुत्वा श्रोतुकामा वसुन्धरा ॥
ਮਾਇਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਸੁੰਧਰਾ (ਧਰਤੀ) ਹੋਰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾਵਾਨ ਹੋਈ।
Verse 49
कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा वाक्यमेतत्तदब्रवीत् ॥ किं तेन ऋषिमुख्येन कृतं कर्म सुदुष्करम् ॥
ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਅੰਜਲੀ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਉਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ?”
Verse 50
स्त्रीत्वं चैव पुनः प्राप्तं स्त्रीयोनिं चैव प्रापितः ॥ एतन्मे सर्वमाख्याहि परं कौतूहलं मम ॥
ਅਤੇ (ਕਿਵੇਂ) ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ (ਕਿਵੇਂ) ਉਸ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਯੋਨੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਮੇਰਾ ਕੌਤੂਹਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ।
Verse 51
तस्य ब्राह्मणमुख्यस्य स्त्रीत्वे यत्कर्म पापकम् ॥ ततो मह्या वचः श्रुत्वा हृष्टतुष्टमना हरिः ॥
ਉਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪਕ ਕਰਮ ਸੀ (ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ)। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹਰਿ ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 52
मधुरं वाक्यमादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि धर्माख्याने च सुन्दरी ॥
ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਸੁੰਧਰਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ।”
Verse 53
माया मम विशालाक्षि रोहिणी लोमहर्षिणी ॥ मायाया मम योगेन सोमशर्मा च कर्षितः
ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ ਰੋਹਿਣੀ, ਰੋਮਾਂਚ ਉਪਜਾਉਣ ਵਾਲੀ! ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਸੋਮਸ਼ਰਮਾ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ।
Verse 54
गतो गतिरनेकाश्च उत्तमाधममध्यमाः ॥ ब्राह्मणत्वं पुनः प्राप्तो मम मायाप्रचोदितः
ਉਹ ਅਨੇਕ ਗਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਿਆ—ਉੱਚੀਆਂ, ਨੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਧਮ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 55
ममैवाराधनपरो मम कर्मपरायणः ॥ नित्यं चिन्तयते भूमे मम मूर्तिं मनोरमाम्
ਹੇ ਭੂਮੀ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਹੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਨੋਹਰ ਸਰੂਪ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
अयं दीर्घेण कालेन तस्य तुष्टोऽस्मि सुन्दरी ॥ तपसा कर्मणा भक्त्या अनन्यमनसा स्तुतः
ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਤਪ, ਕਰਮ, ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸ্তুਤੀ ਦੁਆਰਾ।
Verse 57
ततस्तस्य मया देवि दत्त्वा दर्शनमुत्तमम् ॥ वरेण छन्दितो विप्र तपस्तुष्टोऽस्मि ते द्विज
ਤਦ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ: ‘ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਤੇਰੀ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।’
Verse 58
वरं वरय भद्रं ते तव यद्धृदि वर्त्तते ॥ रत्नानि काञ्चनं गावस्तथा राज्यमकण्टकम्
ਵਰ ਮੰਗ ਲੈ; ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਰਤਨ, ਸੋਨਾ, ਗਾਂਵਾਂ, ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਵੀ।
Verse 59
अथवेच्छसि तं स्वर्गं यत्र सौख्यं वराङ्गनाः ॥ धनरत्नं समृद्धं हि हेमभाण्डविभूषितम्
ਜਾਂ ਜੇ ਤੂੰ ਉਹ ਸਵਰਗ ਚਾਹੇਂ ਜਿੱਥੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਹਨ—ਉੱਥੇ ਧਨ ਤੇ ਰਤਨ ਪ੍ਰਚੁਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 60
यत्र सर्वा दिव्यरूपा भवन्त्यप्सरसः पराः ॥ ददामि ते वरं विप्र यावत्ते चित्तचिन्तितम् ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ शिरसा पतितो भूमौ मामुवाच प्रियं वचः
ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਹਨ—ਉੱਥੇ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿੰਨਾ ਤੇਰਾ ਮਨ ਚਾਹੇ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 61
अथ नो कुप्यसे देव वरं समनुयाचते ॥ यत्त्वया भाषितं देव मम देयं यदृच्छया
ਹੁਣ, ਹੇ ਦੇਵ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਰ ਲਈ ਬੜੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ: ‘ਹੇ ਦੇਵ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੋਵੇ।’
Verse 62
न चाहं काञ्चनं गावो न च स्त्रीराज्यमेव च ॥ स्वर्गं वाप्सरसो वापि ऐश्वर्यं न मनोहरम्
ਅਤੇ ਮੈਂ ਨਾ ਸੋਨਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਗਾਂਵਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਜਾਂ ਰਾਜ; ਨਾ ਸਵਰਗ, ਨਾ ਅਪਸਰਾਵਾਂ—ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮਨੋਹਰ ਪਰ ਖਾਲੀ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ।
Verse 63
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा समयात् तत्र भाषितः ॥ किं मायया ते विप्रेन्द्र अकार्यं पृच्छसे द्विज ॥
ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ! ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਅਕਰਤਵ੍ਯ ਬਾਰੇ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਦਵਿਜ?”
Verse 64
देवा अपि न जानन्ति विष्णुमायाविमोहिताः ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥
“ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।” ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ…
Verse 65
उवाच मधुरं वाक्यं मायया च प्रचोदितः ॥ यदि तुष्टोऽसि मे देव कर्मणा तपसा अथवा ॥
ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਹੇ ਦੇਵ! ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਜਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ, ਤਾਂ…”
Verse 66
तव देव प्रसादेन ममैवं दीयतां वरः ॥ ततस्तु स मया प्रोक्तस्तपस्वी ब्राह्मणस्तथा ॥
“ਹੇ ਦੇਵ! ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇ।” ਫਿਰ ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮੈਂ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ।
Verse 67
गच्छ कुब्जाम्रके गङ्गास्नातो मायां तु गच्छसि ॥ ममैव वचनं श्रुत्वा कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ॥ कुब्जाम्रके देवि विप्रो मम मायाभिलाषुकः ॥ ततः कुण्डी त्रिदण्डी च मातृभाण्डं च यत्नतः ॥
“ਕੁਬਜਾਮ੍ਰਕ ਨੂੰ ਜਾ; ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਂਗਾ।” ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ ਕੁਬਜਾਮ੍ਰਕ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੁੰਡੀ (ਜਲ-ਪਾਤ੍ਰ), ਤ੍ਰਿਦੰਡ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਭਾਂਡ (ਭਿਖਿਆ-ਪਾਤ੍ਰ) ਆਦਿ ਸੰਭਾਲੇ।
Verse 68
स्थापयित्वा यथान्यायं तीर्थमाराधयद्यथा ॥ ततो ह्यवतारद्गङ्गां विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੱਗਰੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਤੀਰਥ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਵਿਧਿ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਗਿਆ।
Verse 69
अवगाह्य ततो गङ्गां सर्वगात्रे च क्लेदिते ॥ तावन्निषादसदने तस्त्रीगर्भे गतोऽभवत् ॥
ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਅਵਗਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਭਿੱਜ ਗਏ, ਉਸੇ ਪਲ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਦ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 70
हृदयेऽचिन्तयत्तत्र गर्भक्लेशेन पीडितः ॥ अहो कष्टं मया किंस्वित्कर्म वा दुष्कृतं कृतम् ॥
ਗਰਭ-ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਿਆ: “ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਹੈ! ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ—ਕਿਹੜਾ ਦੁਰਕਰਮ—ਹੋ ਗਿਆ?”
Verse 71
योऽहं निषादगर्भेऽस्मिन्पीडास्ति मलसङ्कुले ॥ अस्थ्नां त्रिशतसङ्कीर्णे नवद्वाराभिसंवृते ॥
“ਮੈਂ ਜੋ ਇਸ ਨਿਸ਼ਾਦ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਮਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਸ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਤਿੰਨ ਸੌ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਭੀੜੇ ਹੋਏ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ।”
Verse 72
पुरीषमूत्रसङ्कीर्णे मांसशोणितकर्दमे ॥ दुर्गन्धे दुःसहे चैव वातिकश्लेष्मपत्तिके ॥
“ਪਖਾਨੇ ਤੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਕੀਚੜ ਵਰਗਾ—ਦੁਰਗੰਧੀ, ਅਸਹਿਣਯ, ਅਤੇ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ…”
Verse 73
बहुरोगसमाकीर्णे बहुदुःखतमाकुले ॥ अलं किं तेन शोक्तेन दुःखान्यनुभवामि च
ਅਨੇਕ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ—ਬਸ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 74
कुतो विष्णुः कुतो वाहं कुतो गङ्गाजलानि च ॥ गर्भसंसारनिष्क्रान्तः पश्चादाप्यामि तां क्रियाम्
‘ਵਿਸ਼ਣੁ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਹਾਂ? ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?’ ਗਰਭ-ਬੱਧ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵੀ, ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਫਿਰ ਉਹੀ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 75
एवं चिन्तयमानस्तु शीघ्रं गर्भाद्विनिःसृतः ॥ भूम्यां तु पततस्तस्य नष्टं यत्पूर्वचिन्तितम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗਰਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ; ਪਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਹੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਉਹ (ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ) ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 76
अजायत ततः कन्या निषादस्य गृहे तदा ॥ धनधान्यसमृद्धस्य ब्राह्मणो वर्त्तते स च
ਤਦੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਜਨਮੀ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਧਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।
Verse 77
न च संज्ञायते किञ्चिद्विष्णुमायाविमोहिता ॥ अथ दीर्घस्य कालस्य कृतोद्वाहा यशस्विनी
ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕੀ। ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਦਾ ਵਿਵਾਹ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 78
पुत्रान्दुहितरश्चैव जनयामास मायया ॥ भक्ष्याभक्ष्यं च खादेत पेयापेयं च तत्पिबेत्
ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਧੀਆਂ ਜਣੀਆਂ; ਜੋ ਭੱਖਣਯੋਗ ਸੀ ਤੇ ਜੋ ਅਭੱਖਣਯੋਗ, ਦੋਵੇਂ ਖਾਂਦੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਪੀਣਯੋਗ ਸੀ ਤੇ ਜੋ ਅਪੇਯ, ਉਹ ਵੀ ਪੀਂਦੀ ਸੀ।
Verse 79
जीवानि चैव सततं घातितानि ततस्ततः ॥ कार्याकार्यं न जानीते वाच्यावाच्यं तथैति च
ਅਤੇ ਜੀਵ ਸਦਾ ਹੀ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ; ਉਹ ਨਾ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਕਰਤਵ੍ਯ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਅਕਰਤਵ੍ਯ, ਅਤੇ ਕੀ ਕਹਿਣਯੋਗ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਅਕਹਿਣਯੋਗ।
Verse 80
घटं गृहीत्वा विड्लिप्तवस्त्रक्षालनकारणात् ॥ तीरे निक्षिप्य वस्त्रं स घटं च विनिधाय हि
ਮਲ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਧੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ; ਤਟ ਉੱਤੇ ਕੱਪੜਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਉਹ ਘੜਾ ਵੀ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 81
स्नातुं गङ्गाजले स्थित्वा विगाहयति जाह्नवीम् ॥ प्रस्वेदघर्मसन्तप्तः स शिरःस्नानमीहते
ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜਾਹਨਵੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਸੀਨੇ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਿਰ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 82
जातस्तपोधनस्तत्र दण्डी कुण्डीधरः पुनः ॥ यत्र पश्यति विप्रोऽसौ मात्रां कुण्डीं त्रिदण्डकम्
ਉੱਥੇ ਫਿਰ ਤਪ-ਧਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਿਸ ਪਿਆ—ਦੰਡ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕੁੰਡੀ (ਜਲ-ਪਾਤ੍ਰ) ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ; ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਾਤਾ, ਕੁੰਡੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦੰਡ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 83
वस्त्रादि दर्शितं चैव यत्र संस्थापितं पुरा ॥ तत्तेन सर्वं सन्दृष्टं जाते ज्ञाने तु पूर्ववत् ॥
ਜੋ ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਨੇ ਪਛਾਣ ਲਏ; ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ।
Verse 84
विप्रेण ज्ञातुकामेन विष्णुमायां यथा पुरा ॥ तत उत्तरतस्तत्र गङ्गायां तु तपोधनः ॥
ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਉੱਥੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਉਹ ਤਪੋਧਨ ਤਪਸਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ/ਵੱਸਿਆ।
Verse 85
वासो गृह्णाति सव्रीडो योगं च परिचिन्तयन् ॥ उपविश्य च गङ्गायाः पुलिने समबालुके ॥
ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਚੁੱਕ ਲਏ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਗੰਗਾ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
Verse 86
ततो विन्दति चात्मानं तपसा यत्तदा कृतम् ॥ मया किं कर्म पापेन कृतं निन्द्यं सुदुष्करम् ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੀਤੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ: ‘ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ, ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਕਰਮ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹਾਂ?’
Verse 87
एवं निन्दति चात्मानं धिक्कुर्वन् साधुदूषितम् ॥ आचारो वा परिभ्रष्टो येनाहं प्रापितस्त्विमाम् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਧਰਮਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਿੰਦਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ: ‘ਕੀ ਮੇਰਾ ਆਚਾਰ ਹੀ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ?’
Verse 88
निषादस्य कुले जातो भक्ष्याभक्ष्याश्च भक्षिताः ॥ जीवाश्च घातिताः सर्वे जलस्थलदिवौकसः ॥
ਨਿਸ਼ਾਦ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਭੱਖਣਯੋਗ ਤੇ ਅਭੱਖਣਯੋਗ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਧਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਲ, ਥਲ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 89
वेश्मन्यभोज्यभोज्यं च भुक्तं चैव न संशयः ॥ पुत्रा दुहितरश्चैव निषादाज्जनिता मया ॥
ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਭੋਜ੍ਯ ਅਤੇ ਭੋਜ੍ਯ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਖਾਧੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਧੀਆਂ ਜਨਮੇ ਹਨ।
Verse 90
ततः किंचापराधं वा केन वा तद्विचिन्तये ॥ येनाहं प्रापितो ह्येनां नैषादीमीदृशीं दशाम् ॥
ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਅਪਰਾਧ ਸੀ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਾਂ? ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਾਦ-ਸਮਾਨ ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।
Verse 91
एतस्मिन्नन्तरे भूमे निषादः क्रोधमूर्च्छितः ॥ पुत्रैः परिवृतस्तत्र मायातीर्थमुपागतः ॥
ਇਸ ਦਰਮਿਆਨ, ਹੇ ਧਰਤੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੂਢ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਦ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉੱਥੇ ਮਾਯਾ-ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 92
ततो मृगयते भार्यां भक्तियुक्तां शुभेक्षणाम् ॥ परिपृच्छति चैकेकं तप्यमानं तपोधनम् ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਕਤੀਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਭਾਰਿਆ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਤਪ-ਧਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 93
क्व गतासि प्रियेऽस्माकं त्यक्त्वा पुत्रान् गृहे च माम् ॥ बाला दुहिता रोदिति क्षुधार्त्ता स्तनपायिनी ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਸਾਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਘਰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ। ਸਾਡੀ ਨਿੱਕੀ ਧੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦੀ, ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਵਾਲੀ, ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 94
किं नु पश्यथ भार्यां मे गङ्गातीरमुपागता ॥ घटमादाय हस्तेन आगता जलकारणात् ॥
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਟ ਵੱਲ ਗਈ ਸੀ? ਉਹ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗਈ ਸੀ।
Verse 95
तत्रैव च नराः सर्वे मायातीर्थमुपागताः ॥ पश्यन्तेऽत्र परिव्राजं कुम्भं चैव यथास्थितम् ॥
ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਾਇਆ-ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇਕ ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੇਖਿਆ।
Verse 96
ततो दुःखेन संतप्तः अपश्यंश्च स्वकां प्रियाम् ॥ दृष्ट्वा पटं च कुम्भं च करुणं पर्यवेदयेत् ॥ इदं वासश्च कुम्भश्च नदीकूले च तिष्ठति ॥ न चापि दृश्यते भार्या मम गङ्गामुपागता ॥
ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ: “ਇਹ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਇਹ ਘੜਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ—ਜੋ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਗਈ ਸੀ—ਕਿਤੇ ਦਿਸਦੀ ਨਹੀਂ।”
Verse 97
न चाप्रियं मया अस्युक्ता कदाचिदपि वाचकम् ॥ स्वप्नेऽपि नोक्तपूर्वासि कदाचिदपि चाप्रियम् ॥
ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕਠੋਰ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ—ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰੇ।
Verse 98
अथवापि पिशाचेन भक्षिताऽऽ भूतराक्षसैः ॥ आकृष्टा किं नु रोगेण गङ्गातीरं समाश्रिता ॥
ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਉਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਨੇ ਜਾਂ ਭੂਤਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੇ ਭੱਖ ਲਈ? ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰੋਗ ਨੇ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਟ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਬੈਠੀ?
Verse 99
किं कृतं दुष्कृतं पूर्वं मया कर्म सुसङ्कटम् ॥ येन मत्पुरतो भार्याप्यदृष्टा विगतिं गता ॥
ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹੜਾ ਭਾਰੀ ਪਾਪ, ਕਿਹੜਾ ਸੰਕਟਮਈ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ?
Verse 100
एहि मे सुभगे कान्ते मम चित्तानुवर्त्तिनि ॥ पश्यैतान् बालकान् भीतान् क्लिश्यमानानितस्ततः ॥
ਹੇ ਸੁਭਾਗੀ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ; ਹੇ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਡਰੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਉੱਥੇ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 101
मां पश्य त्वं वरारोहे त्रिपुत्रानतिबालकान् ॥ चतस्रो दुहितॄः पश्य सर्वाश्च मम मानदे ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬ ਵਾਲੀ, ਮੇਰੀ ਵੱਲ ਵੇਖ; ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ—ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਨਿੱਕੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ, ਹੇ ਮੇਰੀ ਮਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਹਨ।
Verse 102
मम पुत्रा रुदन्त्येते बालकास्तव लालसा ॥ नित्यं च दारिका रक्ष मम दुष्कृतकारिणः ॥
ਮੇਰੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ—ਇਹ ਬੱਚੇ—ਤੇਰੀ ਤਾਂਘ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸਦਾ ਉਸ ਨਿੱਕੀ ਧੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਾਪਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।
Verse 103
कामं मां क्षुधितं चैव ज्ञास्यसे त्वं पिपासितम् ॥ एवमुक्ता च कल्याणि मम मुक्त्या व्यवस्थिताः ॥
“ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖਾ ਵੀ ਪਾਵੇਂਗਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਤ ਵੀ ਜਾਣੇਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਖੜੀ ਰਹੀ।
Verse 104
एवं विलपमानस्य निषादस्य त्वितस्ततः ॥ सव्रीडं भाषते विप्रो निषादं गच्छ नास्ति सा ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਓਥੇ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਜਾ—ਉਹ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ।”
Verse 105
सुखं योगं च ते नीत्वा सा गता ह्यनिवृत्तये ॥ तं रुदन्तं तथा दृष्ट्वा कारुण्येन परिप्लुतः ॥
“ਤੈਨੂੰ ਸੁਖ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਨਾ-ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ।” ਉਸਨੂੰ ਇਉਂ ਰੋਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 106
एते न त्यजनीया स्ते कदाचिदपि पुत्रकाः ॥ परिव्राजवचः श्रुत्वा निषादस्तस्य सन्निधौ ॥
“ਹੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਣਾ।” ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਦ ਉਸਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 107
उवाच मधुरं वाक्यं दुःखशोकपरिप्लुतः ॥ अहो मुनिवरश्रेष्ठ अहो धर्मभृतां वर ॥
ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਅਹੋ! ਮੁਨਿਵਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅਹੋ! ਧਰਮਧਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਮ!”
Verse 108
सान्त्वितोऽस्मि त्वया विप्र वचनैर्मधुराक्षरैः ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ), ਤੇਰੇ ਮਧੁਰ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਾਂਤਵਨਾ ਪਾਈ ਹੈ।
Verse 109
निषादस्य वचः श्रुत्वा स मुनिः संशितव्रतः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं दुःखशोकपरिप्लुतः ॥
ਨਿਸ਼ਾਦ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉਹ ਮੁਨੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਧੁਰ ਬਾਣੀ ਬੋਲਿਆ।
Verse 110
मा रोदीर्वच्मि भद्रं ते तवाहं सा प्रियाऽभवत् ॥ गङ्गातीरे समासाद्य मुनिर्जातोऽस्महं तथा ॥
“ਰੋ ਨਾ,” ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। “ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਬਣੀ; ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਮੁਨੀ ਬਣ ਗਿਆ।”
Verse 111
देशो निर्जलतां याति एषा माया मम प्रिये । सोमो यत्क्षीयते पक्षे पक्षे वापि च वर्द्धते ॥
“ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਿਰਜਲ ਹੋ ਜਾਣਾ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੱਖੋਂ ਪੱਖ ਵਧਦਾ ਹੈ।”
Verse 112
पेया-पेयं च मे पीतं विक्रीताश्चाप्यविक्रेयाः ॥ अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं न रक्षितम् ॥
“ਮੈਂ ਪੀਣਯੋਗ ਵੀ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਅਪੀਣਯੋਗ ਵੀ; ਜੋ ਨਾ ਵਿਕਣਯੋਗ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਅਗਮ੍ਯ ਸੀ ਉਸ ਵੱਲ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਕਹਿਣਯੋਗ-ਅਕਹਿਣਯੋਗ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕੀਤੀ।”
Verse 113
अथ केनापि ग्राहेण स्नायमाना तपस्विनी ॥ गृहीता तोयमध्ये तु जिह्वालोडेन चाबला ॥
ਤਦੋਂ ਜਦ ਤਪਸਵਿਨੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸਨਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਮਗਰਮੱਛ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ; ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਅਬਲਾ ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਦੇ ਮਥਣ ਵਰਗੇ ਖਿੱਚ ਨਾਲ ਘਸੀਟੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ।
Verse 114
निषादं भाषते तत्र गच्छ किं परिक्लिश्यसे ॥ बालांस्तान्परिरक्षस्व आहारैर्विविधैरपि ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ‘ਤੂੰ ਜਾ—ਕਿਉਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ? ਉਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।’
Verse 115
स तेन चोदितो ह्येवं निषादो नावगच्छति ॥ मधुरं स्वरमादाय प्रत्युवाच द्विजोत्तमम् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਦ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕਿਆ; ਫਿਰ ਮਿੱਠੀ ਵਾਣੀ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 116
अहं मायाप्रलोभेन गङ्गातीरमुपागतः ॥ दण्डं कुण्डीं च वस्त्रं च तीरे संस्थाप्य यत्ननः ॥ ततः स्नानविधानेन निमग्नस्तज्जलेऽमले ॥
ਮੈਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਲੋਭਨ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਡੰਡਾ, ਕੁੰਡੀ (ਜਲ-ਪਾਤ੍ਰ) ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤਟ ਉੱਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾਈ।
Verse 117
ततो विप्रवचः श्रुत्वा तूष्णीमासीन् मुनिस्तदा ॥ ब्राह्मणानुगतं स्थानमात्मनात्मानुसंस्थितः ॥
ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਚੁੱਪ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਉਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਠਹਿਰਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 118
किं मया विकृतं कर्म सेवमानेन माधव ॥ तपश्च तप्यमानेन किं मया विकृतं कृतम् ॥
ਹੇ ਮਾਧਵ! ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਵਿਕਾਰਮਈ ਕਰਮ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਉਲਟਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ?
Verse 119
त्वया न तत्कृतं किंचिच्छुभं वाशुभमेव वा ॥ सर्वं मायामयं तत्र विस्मयात्परितप्यसे ॥
ਉੱਥੇ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਅਸ਼ੁਭ। ਉਹ ਸਭ ਮਾਇਆਮਯ ਸੀ; ਪਰ ਅਚੰਭੇ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 120
धन्वी तूणी शरी खड्गी मायाबलपराक्रमः ॥ मां च पश्यति वै नित्यं मायाबलसुसंस्थितम् ॥
ਧਨੁਸ਼, ਤੂਣੀ, ਬਾਣ ਅਤੇ ਖਡਗ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ—ਮਾਇਆ-ਬਲ ਨਾਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ।
Verse 121
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ॥ अन्नात्प्रवर्तते जन्तुरेषा माया मम प्रिया ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਗੰਧ—ਅੰਨ ਤੋਂ ਜੀਵ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯ ਮਾਇਆ ਹੈ।
Verse 122
पुनश्च पत्रादियुतमेतन्मायाबलं मम ॥ एकबीजात्प्रकीर्णाद्वै जायन्ते तानि भूरिशः ॥
ਫਿਰ ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਾਇਆ-ਬਲ, ਪੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਹੀ ਬੀਜ ਤੋਂ, ਛਿੱਟਾ ਪੈ ਕੇ, ਉਹ ਰੂਪ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿੱਚ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।
Verse 123
वडवामुखमास्थाय पिबामि तदहं जलम् ॥ वायुं मायामयं कृत्वा मेघेषु विसृजाम्यहम्
ਵਡਵਾਮੁਖ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਗਨਿ-ਮੁਖ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਉਹ ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਵਾਹਨ ਬਣਾ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 124
मम मायाबलं ह्येतद्येन तिष्ठाम्यहं जले ॥ प्रजापतिं च रुद्रं च सृजामि च वहामि च
ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਮਾਇਆ-ਬਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜਲਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਵੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਪਾਲਦਾ ਵੀ ਹਾਂ।
Verse 125
यथा ब्राह्मणमुख्येन प्राप्ता स्त्रियोनिरेव च ॥ न तस्य विकृतं कर्म अपराधो न विद्यते
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਜਨਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਕਰਮ ਵਿਗੜਿਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
Verse 126
तथा स्वर्गसहस्राणामेकं चापि न रोचते ॥ ज्ञातुमिच्छामि ते मायां यया क्रीडसि माधव
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਵਰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦਾ। ਹੇ ਮਾਧਵ! ਜਿਸ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਤੂੰ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਮਾਇਆ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 127
योऽहं निषादगर्भेऽस्मिन्वसामि नरकेषु च ॥ धिक् तपो धिक् च मे कर्म धिक् फलं धिक् च जीवितम्
ਮੈਂ—ਜੋ ਇਸ ਨਿਸ਼ਾਦ ਦੀ ਗਰਭ-ਯੋਨੀ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ—ਧਿਕ ਹੈ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ, ਧਿਕ ਹੈ ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ; ਧਿਕ ਹੈ ਫਲ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਧਿਕ ਹੈ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹੀ।
Verse 128
गम्यागम्यं न जानाति मायाजालेन मोहितः ॥ पञ्चाशद्वर्षके काले मया ख्यातः स ब्राह्मणः
ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਪਥ ਗਮ੍ਯ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਅਗਮ੍ਯ। ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੀ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਪਛਾਣਿਆ।
Verse 129
परिव्राजवचः श्रुत्वा निषादो विगतज्वरः ॥ श्लक्ष्णं वचनमादाय प्रत्युवाच द्विजोत्तमम्
ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਦਾ ਜਵਰ ਉਤਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਬੋਲੀ ਅਪਣਾ ਕੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 130
किमिदं भाषसे विप्र अव्यक्तं यत्कदाचन ॥ न भावं वा यद्धटितं स्त्रियः पुंस्त्वं सदैव हि
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਇਹ ਤੂੰ ਕੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ—ਕਦੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਜਿਹਾ? ਜਾਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੀ ਅਟੱਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁਰੁਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ?
Verse 131
निषादस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणो दुःखमूर्च्छितः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं गङ्गातीरे च धीवरम्
ਨਿਸ਼ਾਦ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਉਸ ਮੱਛੀਰੇ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 132
शीघ्रं गच्छ स्वकं देशमेतान् गृह्य स्वबालकान् ॥ सर्वेषां च यथासंख्यं स्नेहः कर्त्तव्य एव च
ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਜਾ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ—ਆਪਣੇ ਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ—ਨਾਲ ਲੈ ਜਾ। ਅਤੇ ਸਭਨਾਂ ਨਾਲ, ਯਥਾਕ੍ਰਮ, ਸਨੇਹ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਅਵਸ਼੍ਯ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 133
किं त्वया दुष्कृतं कर्म कृतं पूर्वं पुरातनम् ॥ मम यद्भाषसे चैव स्त्रीत्वं प्राप्तोऽसि तत्कथम्
ਤੂੰ ਪਿਛਲੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਦੁਰਕਰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ?
Verse 134
केन दोषेण प्राप्तस्त्वं स्त्रीत्वं भूत्वा पुमान् पुनः ॥ पुंस्त्वं चैव कथं प्राप्त एतदाचक्ष्व पृच्छतः
ਕਿਹੜੇ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਪੁਰਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ? ਅਤੇ ਤੂੰ ਪੁਰਸ਼ਤਾ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਪਾਈ—ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੱਸ।
Verse 135
एवं तस्य वचः श्रुत्वा स ऋषिः संहितव्रतः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं मायातीर्थजलेचरम्
ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ—ਵ੍ਰਤ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ—ਮਾਯਾ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 136
निषाद शृणु तत्त्वेन मत्कथां च प्रजल्पतः ॥ न मया दुष्कृतं किंचित्कृतं कुत्रापि तत्त्वतः
ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਦ, ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਥਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਦੁਰਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
Verse 137
एकभक्तं मयाचारें अभक्ष्यं चैव वर्जितम् ॥ स मयाराधितो देवो लोकनाथो जनार्दनः ॥ कर्मभिर्बहुभिश्चैव मया दर्शनकाङ्क्षिणा
ਮੇਰੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਕ-ਭੋਜਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਭੱਖ੍ਯ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਲੋਕਨਾਥ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇਵ ਦੀ ਅਨੇਕ ਭਕਤੀ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।
Verse 138
अथ दीर्घेण कालेन मया दृष्टो जनार्द्दनः ॥ वरेण छन्दयामास बहुधा मायया ततः
ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਰਿਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
Verse 139
मया नाभीप्सितस्तस्माद्दीयमानो वरस्ततः ॥ मायां मे दर्शय विभो विष्णो प्रणतवत्सल
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵਰ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ‘ਹੇ ਵਿਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੁ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਵਿਖਾਓ।’
Verse 140
ततो मां भाषते विष्णुर्मायां दृष्ट्वा ह्यलं द्विज ॥ मया पुनः पुनश्चोक्तो मम प्रीत्या प्रदर्शय
ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਹੇ ਦਵਿਜ, ਮਾਇਆ ਦੇਖ ਲਈ—ਇਤਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।’ ਪਰ ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਿਹਾ, ‘ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਖਾਓ।’
Verse 141
ततोऽहं तेन चाप्युक्तस्तर्हि द्रक्षत्यलं भवान् ॥ गच्छ कुब्जाम्रके गङ्गां स्नात्वेत्यन्तर्हितोऽभवत्
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖ ਲਵੇਂਗਾ।’ ‘ਕੁਬਜਾਮ੍ਰਕ ਦੇ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਤੇ ਜਾ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ’—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 142
न तत्र किंचिज्जानामि किमिदं किं प्रवर्त्तते ॥ निषादीगर्भसम्भूतस्तव पत्न्यभवं ततः
ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ—ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਨਿਸਾਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਗਈ।
Verse 143
केनचित्कारणेणात्र प्रविष्टो जाह्नवीजले ॥ स्नात्वाऽपश्यं पूर्ववच्छ तावज्जातो ऋषिस्त्वहम् ॥
ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਾਇਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 144
निषाद पश्य कुण्डीं च मात्रां वस्त्रं यथा पुरा ॥ पञ्चाशद्वर्षदेशीयो जातोऽस्मि त्वद्गृहे वसन् ॥ दण्डवस्त्रादि यत्किञ्चिन्न जीर्णं गङ्गया हृतम् ॥
ਨਿਸ਼ਾਦ, ਵੇਖ—ਕੁੰਡੀ (ਲੋਟਾ), ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਮੈਂ ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ (ਅਰਥਾਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ)। ਦੰਡ, ਕੱਪੜਾ ਆਦਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੀ—ਜੋ ਜੀਰਣ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਉਹ ਗੰਗਾ ਨੇ ਵਹਾ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 145
एवं तेन ततश्चोक्ता निषादोऽदृश्यतां गतः ॥ ये च ते बालकास्तत्र तेषां कश्चिन्न दृश्यते ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਫਿਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜੋ ਉਹ ਬਾਲਕ ਸਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੁਣ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 146
स ततो ब्राह्मणो देवि तपस्तपति निश्चितम् ॥ ऊर्ध्वश्वासोर्ध्वबाहुश्च वायुभक्षपरायणः ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾਲ ਤਪਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗਾ—ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਸ਼ਵਾਸ ਲੈਂਦਾ, ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਵਾਯੁ-ਭੋਜਨ (ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੁ) ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ।
Verse 147
तस्य प्रतिष्ठमानस्य अपराह्णं तु जायते ॥ ततः प्रमुच्यते तोयं देवि कृत्वा यथोचितम् ॥
ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਅਪਰਾਹਣ (ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਅਦ) ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਯਥੋਚਿਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਜਲ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ।
Verse 148
कर्मण्यानि च पुष्पाणि आहृत्य श्रद्धयान्वितः ॥ अर्चयित्वा यथान्यायं वीरासनमुपागतः ॥
ਕਰਮ-ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ੍ਯ ਪੁਸ਼ਪ ਲਿਆ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀਰਾਸਨ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 149
वृतस्तु ब्राह्मणैर्मुख्यैर्गङ्गास्नानेषु वै द्विजः ॥ ऊचुस्ततो द्विजास्तत्र तपस्विनमनिन्दितम् ॥
ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਨਾਨ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਦ੍ਵਿਜ ਸੀ; ਤਦ ਉੱਥੇ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 150
पूर्वाह्णे स्थापयित्वात्र मात्रां कुण्डीं त्रिदण्डकम् ॥ इतो गतोऽसि ब्रह्मेन्द्र स्थापयित्वा तु धीवरान् ॥ विस्मृतं किं त्वया स्थानं कथं शीघ्रं न चागतः ॥
‘ਪੂਰਵਾਹਣ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਮਾਪ-ਪਾਤ੍ਰ, ਕੁੰਡੀ (ਜਲ-ਘੜਾ) ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦੰਡ ਰੱਖ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮੇੰਦਰ, ਮੱਛੀਰੇਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਾਂ/ਕੰਮ ਤੇ ਲਾ ਕੇ ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਥਾਨ ਭੁੱਲ ਗਿਆ? ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਕਿਉਂ ਨਾ ਆਇਆ?’
Verse 151
एतस्मिन्नन्तरे देवि स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ अद्य पञ्चाशद्वर्षाणि अमावास्याद्य चैव हि ॥
ਇਸ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬੋਲਾ: ‘ਅੱਜ ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੱਜ ਹੀ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦਾ ਦਿਨ ਵੀ ਹੈ।’
Verse 152
कथमेवतावतङ्कालं मामूचुर्ब्राह्मणाश्च किम् ॥ पूर्वाह्ने स्थापयित्वा त्वं स्वां मात्रां चापराह्णिके ॥ कथं कालेऽनुसम्प्राप्तः किमेतदिति भाषते ॥
‘ਇੰਨਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ—ਇਹ ਗੱਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਹੀ? ਪੂਰਵਾਹਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮਾਪ-ਪਾਤ੍ਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਅਪਰਾਹਣ ਵਿੱਚ (ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ), ਮੈਂ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ? ਇਹ ਕੀ ਹੈ?’—ਇਉਂ ਉਹ ਬੋਲਿਆ।
Verse 153
एतस्मिन्नन्तरे देवि ब्राह्मणाय ततो मया ॥ दर्शयित्वा निजं रूपं तमवोचमिदं धरे
ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਜ ਰੂਪ ਦਰਸਾ ਕੇ, ਹੇ ਧਰਾ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ), ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 154
किमिदं भ्रान्तरूपोऽसि किं वा त्वं दृष्टवानसि ॥ पश्यामि त्वां व्यग्रमिव सावधानो भव स्वयम्
“ਇਹ ਕੀ ਹੈ—ਕੀ ਤੂੰ ਭ੍ਰਮਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈਂ? ਜਾਂ ਤੂੰ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਘਬਰਾਇਆ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਆਪ ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਸੰਯਤ ਹੋ।”
Verse 155
एवमुक्तः स तु मया भूमौ कृत्वा शिरः स्वकम् ॥ उवाच दुःखितो दीनो निःश्वस्य च मुहुर्मुहुः
ਇਉਂ ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਟਿਕਾਇਆ; ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਿਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹਾਹ ਭਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ।
Verse 156
अहो देव द्विजा एते मां वदन्ति जगद्गुरो ॥ पूर्वाह्ने स्थापयित्वा त्वं वस्त्रं दण्डकमण्डलू ॥ आगतोऽस्यपराह्ने किं स्थलṃ विस्मृतवानसि
“ਹਾਏ, ਹੇ ਦੇਵ! ਇਹ ਦਵਿਜ ਮੈਨੂੰ ‘ਜਗਤ-ਗੁਰੂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵਸਤ੍ਰ, ਦੰਡ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲੂ ਰੱਖ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਅਪਰਾਹਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹੈਂ। ਕੀ ਤੂੰ ਥਾਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ?”
Verse 157
अहं व्याधस्य वै भूत्वा भार्या च व्याधयोनिजा ॥ पञ्चाशद्वर्षपर्यन्तं तत्र स्थित्वा ततः किल
“ਮੈਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਲਈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਵੱਸ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ…”
Verse 158
तस्माच्चैव त्रयः पुत्रास्तिस्रश्चापि च कन्यकाः ॥ जातान्येवमपत्यानि दुष्टकर्मकृतस्तथा
ਉਸ (ਸੰਯੋਗ) ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹੀ ਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੁਰਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਤਾਨ ਜਨਮੀ।
Verse 159
स्नातुं कदाचिद्गङ्गायां गतोऽहं तीरभूमिगः ॥ स्थापयित्वाद्य स्वं वस्त्रं मग्नः स्नास्यन् जलेऽमले ॥ उन्मज्य स्वयं पुनश्चैव प्राप्तो रूपं मुनिस्तुतम्
ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਟ-ਭੂਮੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਉੱਭਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 160
भक्षितं किमकर्मण्यं सेवमानेन चाच्युत ॥ व्यभिचारश्च मे तत्र को जातस्तव अर्चने
ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਅਨੁਚਿਤ ਵਸਤੂ ਖਾਧੀ? ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਅਰਚਨਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉੱਥੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹੜਾ ਵਿਗਾੜ (ਵਿਚਲਨ) ਹੋਇਆ?
Verse 161
एतदाचक्ष तत्त्वेन येनाहं नरकं गतः ॥ एतच्चिन्ताव्याकुलोऽहं निबोध भगवन्मम
ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਤੱਤ੍ਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝੋ।
Verse 162
मायालुब्धेन हि मया पूर्वं विज्ञापितो ह्यसि ॥ नान्यत्स्मरामि पापं च नरके येन पातितः
ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਾਪ ਯਾਦ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਾਇਆ ਗਿਆ।
Verse 163
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा कारुण्यपरिदेवितम् ॥ उक्तवानस्मि तं विप्रं दुःखसंतप्तमानसम्
ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਕਰੁਣ ਭਰੀ ਵਿਲਾਪਮਈ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 164
मा दुःखं कुरु विप्रेन्द्र आत्मदोषसमुद्भवम् ॥ विकर्म न कृतं किञ्चिदपि मे विप्र पूजने ॥ येन दुःखमनुप्राप्तं तिर्यग्योनिं च वै गतः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰ, ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ; ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਵਿਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਤੂੰ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਂ।
Verse 165
उक्तमेव मया पूर्वं शृणु ब्राह्मणपुङ्गव ॥ वरान् वरय भो ब्रह्मन् त्वं मायां वृतवानसि
ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ—ਸੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪੁੰਗਵ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਵਰ ਮੰਗ; ਤੂੰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਚੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 166
ददामि दिव्यभोगान्वै भौमान्वापि तवेप्सितम् ॥ तांस्तु नेच्छसि मायाया दर्शनं वृतवानसि
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ ਭੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਭੋਗ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ। ਪਰ ਤੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੇ; ਤੂੰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਵਰਿਆ ਹੈ।
Verse 167
दृष्टा तु वैष्णवी माया या त्वया ब्राह्मणेप्सिता ॥ न गतो दिवसश्रेष्ठ नापराह्णेऽपि कुत्रचित् ॥ वर्षाणि चैव पञ्चाशान्निषादस्य गृहेऽपि न
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਮਾਇਆ ਤੂੰ ਚਾਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੂੰ ਵੇਖ ਲਈ ਹੈ। ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ—ਨਾ ਦਿਹਾੜੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਨਾ ਦੁਪਹਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਬੀਤੇ।
Verse 168
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व द्विजोत्तम ॥ या एषा वैष्णवी माया त्वया ब्राह्मण ईप्सिता
ਹੋਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੁਣ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ। ਇਹ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਮਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੂੰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਸੀ—
Verse 169
यत्त्वया दुष्कृतं कर्म व्यभिचारश्च तत्र वै ॥ अर्च्चनं च न ते भ्रष्टं तपश्चैव न नाशितम्
ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਦੁਰਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੇਰਾ ਅਰਚਨ ਨਾਹ ਡਿੱਗਿਆ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
Verse 170
भवान्तरे कृतं यच्च येनेदं प्राप्तवान्महत् ॥ दुःखं तच्च तवाख्यास्ये शृणु ब्राह्मणसत्तम
ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ—ਸੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਸੱਤਮ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਜੋ ਤੂੰ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 171
मम भक्ताः द्विजाः शुद्धा यत्त्वया नाभिवादिताः ॥ तत्पापादीदृशो भोगस्तव जातो हि दुःखदः
ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦਵਿਜ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਾਦਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਐਸਾ ਭੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੁੱਖਦਾਇਕ।
Verse 172
ये च भागवताः शुद्धास्ते नूनं मम मूर्त्तयः ॥ तान्विप्रान्ये नमस्यन्ति ते मामेव नमस्यते ॥ विदितोऽस्मीह विप्रेन्द्र तैरहं नात्र संशयः
ਜੋ ਭਾਗਵਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 173
मम दर्शनकामाः ये ते मे भक्ताः द्विजास्तथा ॥ शुद्धा भागवताः पूज्या द्रष्टव्याः सर्वदा नृभिः ॥
ਜੋ ਮੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਦਵਿਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਗਵਤ ਭਗਤ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜ ਕੇ ਮਿਲਣਾ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 174
विशेषेण कलौ ब्रह्मन् द्विजरूपो ह्यवस्थितः ॥ तस्माद् ब्राह्मणभक्ता ये ते मद्भक्ता न संशयः ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਵਿਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 175
यो मां प्राप्तमिहेच्छेत यस्यावाच्यं न विद्यते ॥ अनन्यमानसो भूत्वा मद्भक्तेषु नियोजयेत् ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ—ਜਿਸ ਦੇ ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਨੁਚਿਤਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਅਨਨ੍ਯ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਨਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ।
Verse 176
गच्छ ब्राह्मण सिद्धोऽसि यदा प्राणान् विमोक्ष्यसि ॥ तदा आगन्तासि मत्स्थानं श्वेतद्वीपं न संशयः ॥
ਜਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਤੂੰ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਸ਼੍ਵੇਤਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ਆਵੇਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 177
एवमुक्त्वा वरारोहे तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ सोऽपि द्विजस्तनुं त्यक्त्वा मायातीर्थे यशस्विनि ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म श्वेतद्वीपमुपागतः ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਉਹ ਦਵਿਜ ਵੀ, ਹੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ, ਮਾਯਾ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਦ੍ਵੀਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 178
मायया किं तव धरे न मायां ज्ञातुमर्हसि ॥ मम मायां न जानन्ति देवदानवराक्षसाः ॥
ਹੇ ਧਰਾ-ਧਾਰਕ! ਤੈਨੂੰ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈਣਾ? ਤੂੰ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 179
एतत्ते कथितं भूमे मायाख्यानं महौजसम् ॥ मायाचक्रमिति ख्यातं सर्वपुण्यसुखावहम् ॥
ਹੇ ਭੂਮੀ! ਇਹ ਮਾਇਆ-ਵਰਨਨ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆਨ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ‘ਮਾਇਆ-ਚਕ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪੁੰਨ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 180
आख्यानानां महाख्यानं तपसां च परन्तपः ॥ पुण्यानां परमं पुण्यं गतीनां च परा गतिः ॥
ਆਖਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਾ-ਆਖਿਆਨ ਹੈ; ਤਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ ਤਪ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਤਾਪਕ! ਪੁੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਹੈ; ਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।
Verse 181
नित्यं पठेद्यो भक्तेषु अभक्तेषु न कीर्तयेत् ॥ मा पठेन्नीचमध्येषु मा पठेच्छास्त्रदूषके ॥
ਭਗਤਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਨਿੱਤ ਪਾਠ ਕਰੇ; ਅਭਗਤਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾ ਕਰੇ। ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾ ਪੜ੍ਹੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਵੇ।
Verse 182
अग्रतः पृच्छता शूद्रमद्भक्तेषु तथाग्रतः ॥ पठते शोभते विप्रो न तु ये शास्त्रदूषकाः ॥
ਜੇ ਅੱਗੇ ਸ਼ੂਦਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਅੱਗੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ।
Verse 183
कल्यमुत्थाय यो भूमे पठते च दृढव्रतः ॥ तेन द्वादश वर्षाणि ममाग्रे पठितं भवेत् ॥
ਹੇ ਭੂਮੀ, ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਸਵੇਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ ਮਾਨੋ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।
Verse 184
अथ पूर्णेन कालेन पुमान् पञ्चत्वमागतः ॥ मद्भक्तो जायते देवि वियोनिं न च गच्छति ॥
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਭਕਤ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 185
य एवँ शृणुयान्नित्यं महाख्यानं वसुन्धरे ॥ न स जायेत मन्दात्मा वियोनिं नैव गच्छति ॥
ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਜੋ ਇਸ ਮਹਾਖਿਆਨ ਨੂੰ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 186
एतत्ते कथितं भद्रे त्वया यत्पूर्वमीप्सितम् ॥ मुच्यमाना वरारोहे किमन्यत्परिपृच्छसि ॥
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਜੋ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਹਿਆ ਸੀ ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈਂ?
Frequently Asked Questions
The chapter presents māyā as an epistemic and causal force that makes natural cycles and embodied experience appear contradictory or self-concealing, leading beings into misrecognition. Through the Somaśarman episode, the text instructs that fascination with māyā can result in prolonged delusion, while disciplined devotion and ethical conduct—especially reverence toward pure bhāgavata brāhmaṇas—supports clarity and social stability.
Seasonal markers (ṛtu) are referenced through examples such as hemanta and grīṣma (temperature reversals in water), and lunar timing is noted via Soma’s waxing and waning across pakṣa (fortnight). The narrative also specifies a calendrical point: amāvāsyā is mentioned in the later portion when the brāhmaṇa reflects on time and ritual placement.
Varāha explains māyā using hydrological and seasonal contrasts—rainfall filling regions while other places become dry, waterbodies swelling in rains and drying in summer, and the ocean-water cycle via clouds producing sweet rain. By placing these within a discourse to Pṛthivī, the text frames terrestrial balance as governed by systemic cycles that can appear paradoxical, encouraging an interpretive stance that links ethical cognition with ecological observation.
The chapter references major cosmological and cultural figures as part of the māyā-exposition: Rudra, Indra, Prajāpati, the Pitṛgaṇas, the Dvādaśādityas, and Bṛhaspati, along with Varuṇa and Kubera in role-based examples. The narrative’s human exemplar is the brāhmaṇa Somaśarman, whose transformation is used to discuss social identity, devotion, and moral accountability.