Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 21

Devanagari script

न च मंदं न चाकाशे संस्थितां स्वर्धुनीं हरिः । स्वपन्पश्यति कृष्णांगीं नित्यं नारीं धृतायुधाम्

Transliteration

na ca maṃdaṃ na cākāśe saṃsthitāṃ svardhunīṃ hariḥ | svapanpaśyati kṛṣṇāṃgīṃ nityaṃ nārīṃ dhṛtāyudhām

Translation

ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੀ ਸਵਰਧੁਨੀ ਗੰਗਾ; ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਕਾਲੀ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ।

Word by Word

• na: not
• na: Sambandha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: na (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निषेध-निपातः

• ca: and
• ca: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः

• mandam: slow (thing); slowly
• mandam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: manda (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणरूपेण (अर्थः ‘मन्दम्/धीरेण’—क्रियाविशेषणवत् प्रयोगः)

• na: not
• na: Sambandha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: na (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निषेध-निपातः

• ca: and
• ca: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः

• ākāśe: in the sky
• ākāśe: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ākāśa (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• saṃsthitām: situated; standing
• saṃsthitām: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: saṃ-sthā (धातु) + ta (कृत्-प्रत्यय)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; भूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययान्त), ‘स्थित’ = situated

• svardhunīm: the celestial river (Svardhunī)
• svardhunīm: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: svardhunī (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘स्वर्धुनी’ = आकाशगङ्गा/मन्दाकिनी (celestial river)

• hariḥ: Hari (Viṣṇu)
• hariḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: hari (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• svapan: while sleeping
• svapan: Karta (Agent-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: svap (धातु) + śatṛ (कृत्-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; वर्तमानकृदन्तः (शतृ), ‘स्वपन्’ = sleeping

• paśyati: sees
• paśyati: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: dṛś (धातु)
• Form: लट्-लकारः (वर्तमानकालः), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

• kṛṣṇāṃgīm: dark-limbed
• kṛṣṇāṃgīm: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: kṛṣṇa (प्रातिपदिक) + aṅgī (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—कर्मधारयः (कृष्णानि अङ्गानि यस्याः/कृष्ण-अङ्गी = dark-limbed)

• nityam: always
• nityam: Sambandha (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: nitya (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावेन क्रियाविशेषणवत्; नित्यं = always

• nārīm: a woman
• nārīm: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: nārī (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• dhṛtāyudhām: bearing weapons
• dhṛtāyudhām: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: dhṛta (कृदन्त/प्रातिपदिक) + āyudha (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (धृतानि आयुधानि यस्याः = weapon-bearing)

Speaker

Narrator (contextual, within Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: The sky lacks the Moon; the celestial Gaṅgā (Milky Way) is not visible. In sleep, Indra repeatedly sees a dark-bodied woman, armed, approaching—an embodied omen of calamity.

Characters & Entities

• Candra (Moon)
• Svardhunī (celestial Gaṅgā)
• Weapon-bearing dark woman (ominous dream figure)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇas treat disrupted celestial vision and fearful dreams as moral-cosmic warnings—signals to abandon arrogance and seek righteous guidance.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse does not name a tīrtha; it contributes to the narrative setting within the Tīrthamāhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; it reports celestial omissions and a recurring ominous dream.