Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 62

Devanagari script

प्रयत्नेन मया सृष्टा सा सृष्टिस्त्वदनुज्ञया । अवृष्ट्या षष्टिहायिन्या तत्र नष्टाऽप्रजा भुवि

Transliteration

prayatnena mayā sṛṣṭā sā sṛṣṭistvadanujñayā | avṛṣṭyā ṣaṣṭihāyinyā tatra naṣṭā'prajā bhuvi

Translation

“ਮੈਂ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਰੀ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਸੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਵਰਖਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਨਿਰਪ੍ਰਜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ।”

Word by Word

• प्रयत्नेन: by effort
• प्रयत्नेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: प्रयत्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• मया: by me
• मया: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• सृष्टा: created
• सृष्टा: Kriya (Predicative/क्रिया-भाव)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु)
• Form: कृदन्तः—क्त (Past passive participle); स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; (सृष्टिः इत्यस्य विशेषणम्)

• सा: that
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• सृष्टिः: creation
• सृष्टिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सृष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• त्वत्-अनुज्ञया: by your permission
• त्वत्-अनुज्ञया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + अनुज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (by your permission)

• अवृष्ट्या: by lack of rain; drought
• अवृष्ट्या: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अवृष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• षष्टि-हायिन्या: lasting sixty years
• षष्टि-हायिन्या: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: षष्टि (प्रातिपदिक) + हायिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (lasting sixty years)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; देशवाचक-क्रियाविशेषणम् (locative adverb: there)

• नष्टा: destroyed; perished
• नष्टा: Kriya (Predicative/क्रिया-भाव)
• Type: Verb
• Root: नश् (धातु)
• Form: कृदन्तः—क्त (Past passive participle); स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; (प्रजा इत्यस्य विशेषणम्)

• प्रजा: subjects; people; progeny
• प्रजा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रजा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• भुवि: on earth
• भुवि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भू (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्

Speaker

Brahmā

Visual Art Cues

Scene: Brahmā describes a parched earth: cracked ground, withered trees, empty rivers; the sorrow of a world without subjects is conveyed as he petitions Śiva for a remedy.

Characters & Entities

• Śiva
• Brahmā
• Bhūmi (earth, implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Creation depends on sustaining order (like timely rains); when balance fails, life collapses—prompting appeal to the divine source of restoration.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The narrative is embedded in Kāśī/Avimukta’s theological frame, though the verse describes a cosmic-earthly crisis rather than a local tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it narrates drought and loss of beings.