Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 61

Devanagari script

ब्रह्मोवाच । विश्वेश जगतांनाथ पत्या व्यापारितोस्म्यहम् । कृतप्रसादेन विभो सृष्टिं कर्तुं चतुर्विधाम्

Transliteration

brahmovāca | viśveśa jagatāṃnātha patyā vyāpāritosmyaham | kṛtaprasādena vibho sṛṣṭiṃ kartuṃ caturvidhām

Translation

ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼! ਹੇ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਥ! ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਾਰਜ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਵਿਭੋ! ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਾਂਗਾ।”

Word by Word

• ब्रह्मा: Brahmā
• ब्रह्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्

• विश्व-ईश: O Lord of the universe
• विश्व-ईश: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक) + ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सम्बोधन-विभक्तिः (Vocative), एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (lord of the universe)

• जगताम्-नाथ: O Lord of the worlds
• जगताम्-नाथ: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक) + नाथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (lord of beings/worlds)

• पत्या: by the Lord/master
• पत्या: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्

• व्यापारितः: commissioned; set to work
• व्यापारितः: Karta (Subject complement/कर्तृ-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि-आ-√पृ (धातु; प्रेरणे/व्यापारे)
• Form: कृदन्तः—क्त (Past passive participle); पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• अस्मि: am
• अस्मि: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तम-पुरुषः (1st person), एकवचनम्

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अहम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• कृत-प्रसादेन: by (your) bestowed grace
• कृत-प्रसादेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: कृत (कृदन्त; कृ धातोः क्त) + प्रसाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (with grace having been granted/with bestowed favor)

• विभो: O mighty one
• विभो: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विभु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम्

• सृष्टिम्: creation
• सृष्टिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सृष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• कर्तुम्: to do; to make
• कर्तुम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Indeclinable
• Root: कृ (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्तः (Infinitive)

• चतुर्विधाम्: fourfold
• चतुर्विधाम्: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (प्रातिपदिक) + विध (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (fourfold)

Speaker

Brahmā

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Brahmā, still bowed, speaks with measured clarity to Viśveśvara: he has been set to the work of fourfold creation by the Lord’s command and grace; Śiva listens in tranquil sovereignty.

Characters & Entities

• Śiva (Viśveśa)
• Brahmā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Cosmic duties succeed through divine grace; even the creator-god Brahmā acts under the higher lordship of Viśveśa (Śiva).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Viśveśa is the celebrated lord of Kāśī (Vārāṇasī); the Kāśīkhaṇḍa frames this theology within Kāśī’s sacred landscape.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse is a theological statement within a dialogue.