Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 92, Shloka 25

भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः

Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।

krodhanām akṛtaprajñāṃ dṛptāṃ subhagamāninīm |

aiśvaryakāmāṃ kaikeyīm anāryām āryarūpiṇīm || 2.92.25 ||

ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਇਉਂ ਜਾਣੋ—ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਵਿਵੇਕਣੀ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ; ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੀ; ਅੰਦਰੋਂ ਅਨਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਆਰਿਆ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ।

यस्याःof whom/whose
यस्याः:
Sambandha (षष्ठी)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; relative pronoun
कृतेfor the sake of
कृते:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootकृत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; 'for the sake of' (कृते = हेतौ)
नरव्याघ्रौthe two best of men
नरव्याघ्रौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनर-व्याघ्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; कर्मधारय: नराणां व्याघ्रौ (tigers among men)
जीवनाशम्destruction of life
जीवनाशम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootजीव-नाश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास: जीवनस्य नाशः
इतःfrom here
इतः:
Apadana (अपादान)
TypeIndeclinable
Rootइतः (अव्यय)
Formअव्यय; अपादानार्थक (from here)
गतौgone (away)
गतौ:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Root√गम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; predicative with नरव्याघ्रौ
राजपुत्रविहीनःdeprived of his son
राजपुत्रविहीनः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootराज-पुत्र-विहीन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समास: राज्ञः पुत्रेण विहीनः (deprived of the prince/son)
and
:
Sambandha (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
स्वर्गम्to heaven
स्वर्गम्:
Gati/Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootस्वर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
दशरथःDasaratha
दशरथः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदशरथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
गतःwent/attained
गतः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Root√गम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; predicative
क्रोधनामirascible
क्रोधनाम:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootक्रोधनामन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुव्रीहि: क्रोधः नाम यस्याः (whose very name is anger / irascible)
अकृतप्रज्ञाम्undiscerning
अकृतप्रज्ञाम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअ-कृत-प्रज्ञ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास: कृतप्रज्ञा (discerning) न (not)
दृप्ताम्proud
दृप्ताम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootदृप्त (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; PPP used adjectivally
सुभगमानिनीम्thinking herself beautiful
सुभगमानिनीम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसुभग-मानिनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास: सुभगा इति मानिनी (thinking herself beautiful)
ऐश्वर्यकामाम्desiring sovereignty
ऐश्वर्यकामाम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootऐश्वर्य-काम (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास: ऐश्वर्यं कामयते (desiring power/sovereignty)
कैकेयीम्Kaikeyi
कैकेयीम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकैकेयी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अनार्याम्ignoble
अनार्याम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअ-आर्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
आर्यरूपिणीम्in the guise of a noble woman
आर्यरूपिणीम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootआर्य-रूपिणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास: आर्यस्य रूपं यस्याः (having the appearance of a noble woman)
ममmy
मम:
Sambandha (षष्ठी)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी, एकवचन
एताम्this (woman)
एताम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
मातरम्mother
मातरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
विद्धिknow (as)/understand
विद्धि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√विद् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष, एकवचन
नृशंसाम्cruel
नृशंसाम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootनृशंस (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
पापनिश्चयाम्intent on sinful deeds
पापनिश्चयाम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootपाप-निश्चय (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास: पापे निश्चयः यस्याः (resolved on sin)
यतोमूलम्the root-cause (from which it arises)
यतोमूलम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootयतस्-मूल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; अव्ययीभाव: यतः (from which) + मूलम् (root) = 'having its root from which'
हिindeed
हि:
Sambandha (निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (indeed)
पश्यामिI see
पश्यामि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√पश् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, उत्तमपुरुष, एकवचन
व्यसनम्calamity/misfortune
व्यसनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootव्यसन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
महत्great
महत्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; qualifies व्यसनम्
आत्मनःof the great-souled one
आत्मनः:
Sambandha (षष्ठी)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; 'of the great-souled one' (context: of my father/king)

She is my mother Kaikeyi who is irascible, lacks the power of discrimination, proud, boastful of her beauty, ambitious of wealth, ignoble in the guise of a noble woman, wicked and intent on sinful acts. Behold her. You may know that because of her, Rama and Lakshmana the best of men entered the forest which may cause their destruction and king Dasaratha attained heaven. She alone is the root of this great calamity that I am presently confronting.

K
Kaikeyī
B
Bharata
B
Bharadvāja

FAQs

Dharma requires inner discernment (prajñā) and self-restraint; anger, pride, and craving for power corrupt judgment and can masquerade as ‘respectability’ while producing adharma.

Bharata, ashamed and anguished, describes his mother Kaikeyī’s perceived faults to Bharadvāja while explaining the cause of Rāma’s exile.

Moral clarity and frankness: Bharata refuses to excuse wrongdoing even when it implicates his own mother.