Adhyaya 20

Verse 1

भीष्म उवाच । अत्याश्चर्यवती रम्या कथेयं पापनाशिनी । विस्तरेण च मे ब्रूहि याथातथ्येन पृच्छतः

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਥਾ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ, ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਹੈ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਤਿਵੇਂ, ਪੂਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾ।

Verse 2

माहात्म्यं मध्यमस्यापि ऋषिभिः परिकीर्तितम् । फलं चान्नस्य कथितं माहात्म्यं च दमस्य तु

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ‘ਮੱਧਮ ਮਾਰਗ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਉਚਾਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਨ (ਯਥੋਚਿਤ ਆਹਾਰ) ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਮ—ਆਤਮ-ਸੰਯਮ—ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਕਹੀ ਹੈ।

Verse 3

विष्णुना च पदन्यासः कृतो यत्र महामुने । कनीयसस्तथोत्पत्तिर्यथाभूता वदस्व मे

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਰਨ ਧਰਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਵਾਲੇ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰ।

Verse 4

पुलस्त्य उवाच । पुरा रथंतरे कल्पे राजासीत्पुष्पवाहनः । नाम्ना लोकेषु विख्यातस्तेजसा सूर्यसन्निभः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਰਾਤਨ ਰਥੰਤਰੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਪਵਾਹਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ।

Verse 5

तपसा तस्य तुष्टेन चतुर्वक्त्रेण भारत । कमलं कांचनं दत्तं यथाकामगमं नृप

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਵਰਨ ਕਮਲ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਜਿਥੇ ਚਾਹੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

Verse 6

सप्तद्वीपानि लोकं च यथेष्टं विचरत्सदा । कल्पादौ तु समं द्वीपं तस्य पुष्करवासिना

ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਵਾਸੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਦ੍ਵੀਪ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਤੇ ਸਮਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 7

वत्सरं त्वेकभक्ताशी सभक्ष्यजलकुंभदः । शिवलोके वसेत्कल्पं प्राप्तिव्रतमिदं स्मृतम्

ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ-ਸਾਮਗਰੀ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਕੁੰਭ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਕਲਪ ਭਰ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ‘ਪ੍ਰਾਪਤੀ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 8

नक्ताशी त्वष्टमीषु स्याद्वत्सरांते तु धेनुदः । पौरंदरं पुरं याति सुगतिव्रतमुच्यते

ਅੱਠਮੀ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇਵੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪੌਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਸੁਗਤੀ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

तपोनुभावादथ तस्य राज्ञी नारी सहस्रैरभिवंद्यमाना । नाम्ना च लावण्यवती बभूव या पार्वतीवेष्टतमा भवस्य

ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰਾਣੀ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ—ਲਾਵਣ੍ਯਵਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ; ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਉਹ ਪਾਰਵਤੀ ਵਾਂਗ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਸੀ।

Verse 10

तस्यात्मजानामयुतं बभूव धर्मात्मनामग्र्यधनुर्धराणाम् । तदात्मजांस्तानभिवीक्ष्य राजा मुहुर्मुहुर्विस्मयमाससाद

ਉਸ ਦੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 11

सोभ्यागतं पूज्य मुनिप्रवीरं प्रचेतसं वाक्यमिदं बभाषे । कस्माद्विभूतिरचलामरमर्त्यपूजा जाता कथं कमलजा सदृशी सुराज्ञी

ਆਏ ਹੋਏ ਪੂਜਨੀਯ ਮੁਨਿਪ੍ਰਵੀਰ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਮਰਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਇਹ ਅਚਲ ਵਿਭੂਤੀ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰਾਣੀ ਕਮਲਜਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਵਰਗੀ ਬਣੀ?”

Verse 12

भार्या मयाल्पतपसा परितोषितेन दत्तं ममांबुजगृहं च मुनींद्र धात्रा । यस्मिन्प्रविष्टमपि कोटिशतं नृपाणां सामात्यकुंजररथौघजनावृतानां

ਹੇ ਮੁਨੀੰਦਰ! ਧਾਤਾ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ) ਮੇਰੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਗ੍ਰਿਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸੌ ਕਰੋੜ ਰਾਜੇ ਵੀ—ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ—ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 13

नालक्ष्यते क्वगतमम्बरगामिभिश्च तारागणेंदुरविरश्मिभिरप्यगम्यम् । तस्मात्किमन्यजननीजठरोद्भवेन धर्मादिकं कृतमशेषजनातिगं यत्

ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਲੁਕ ਗਿਆ—ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਲਈ ਭੀ ਅਗਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪਰਾਈ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮ ਆਦਿਕ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 14

सर्वैर्मयाथ तनयैरथ वानयापि सद्भार्यया तदखिलं कथय प्रचेतः । सोप्यभ्यधादथ भवांतरितं निरीक्ष्य पृथ्वीपते शृणु तदद्भुतहेतुवृत्तम्

“ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਤਿ-ਭਾਰਿਆ—ਉੱਤਮ ਪਤਨੀ—ਸਹਿਤ, ਹੇ ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾ।” ਤਦ ਉਹ ਵੀ ਅੰਦਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਭਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਜਿਹਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲਾ: “ਹੇ ਧਰਤੀਪਤੀ, ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਕਾਰਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ।”

Verse 15

जन्माभवत्तव तु लुब्धकुलेपि घोरं जातस्त्वमप्यनुदिनं किल पापकारी । वपुरप्यभूत्तव पुनः पुरुषांगसंधिदुर्गंधिसत्त्वकुनखाभरणं समंतात्

ਤੇਰਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਕਠੋਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ; ਤੂੰ ਭੀ ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਪਾਪਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਗੰਢ-ਜੋੜ ਵਰਗਾ, ਦੁਰਗੰਧੀ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਮੈਲੇ ਨਖਾਂ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਿਆ।

Verse 16

न च ते सुहृन्न सुतबंधुजनो न तादृक्नैवस्वसा न जननी च तदाभिशस्ता । अतिसंमता परमभीष्टतमाभिमुखी जाता मही शतवयोषिदियं सुरूपा

ਨਾ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਨਾ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਕੁਟੁੰਬੀ; ਨਾ ਭੈਣ, ਨਾ ਮਾਂ ਹੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੇਰੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ। ਪਰ ਇਹ ਧਰਤੀ—ਅਤਿ-ਸੰਮਾਨਿਤ, ਪਰਮ-ਇੱਛਿਤ—ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੌ ਯੁਵਤੀਆਂ।

Verse 17

अभूदनावृष्टिरतीव रौद्रा कदाचनाहारनिमित्तमस्यां । क्षुत्पीडितेन भवता तु यदा न किंचिदासादितं वन्यफलादि भक्ष्यं

ਕਦੇ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਹਾਰ ਹੀ ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਿਆ। ਜਦ ਤੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕਿਆ—ਜੰਗਲੀ ਫਲ ਆਦਿ ਭੋਜਨਯੋਗ ਵੀ ਨਹੀਂ—

Verse 18

अथाभिदृष्टं महदंबुजाढ्यं सरोवरं पंकपरीतरोधः । पद्मान्यथादाय ततो बहूनि गतः पुरं वैदिश नामधेयं

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਚਿਕੜ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉੱਥੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਦਮ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ‘ਵੈਦਿਸ਼’ ਨਾਮਕ ਨਗਰ ਨੂੰ ਗਿਆ।

Verse 19

तन्मूल्यलाभाय पुरं समस्तं भ्रांतं त्वयाशेषमहस्तदासीत् । क्रेता न कश्चित्कमलेषु जातः क्लांतः परं क्षुत्परिपीडितश्च

ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਲੈਣ ਲਈ ਤੂੰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਕਮਲਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਖਰੀਦਦਾਰ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਦੀ ਤੀਖੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ।

Verse 20

उपविष्टस्त्वमेकस्मिन्सभार्यो भवनांगणे । ततो रात्रौ भवांस्तत्र अश्रौषीन्मंगलध्वनिं

ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਘਰ ਦੇ ਇੱਕ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਮੰਗਲਮਈ ਧੁਨੀ ਸੁਣੀ।

Verse 21

सभार्यस्तत्र गतवान्यत्रासौ मंगलध्वनिः । तत्र मंडलमध्यस्था विष्णोरर्चाविलोकिता

ਉਹ ਮੰਗਲਧੁਨੀ ਜਿੱਥੇ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਨੀਯ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।

Verse 22

वेश्यानंगवती नाम बिभ्रती द्वादशीव्रतं । समाप्य माघमासस्य द्वादश्यां लवणाचलं

ਅਨੰਗਵਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵੇਸ਼ਿਆ ਨੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਲਵਣਾਚਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

Verse 23

न्यवेदयत्तु गुरवे शय्यां चोपस्करान्विताम् । अलंकृत्य हृषीकेशं सौवर्णं सममादरात्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਸ਼ਯਿਆ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸੁਵਰਨ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 24

सा तु दृष्टा ततस्ताभ्यामिदं च परिचिंतितं । किमेभिः कमलैः कार्यं वरं विष्णुरलंकृतः

ਉਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ: “ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਚੰਗਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਆਪ ਹੀ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੋਣ।”

Verse 25

इति भक्तिस्तदा जाता दंपत्योस्तु नरेश्वर । तत्प्रसंगात्समभ्यर्च्य केशवं लवणाचलं

ਹੇ ਨਰਪਤੀ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਕਤੀ ਜਾਗੀ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਵਣਾਚਲ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ।

Verse 26

शय्या च पुष्पप्रकरैः पूजिताभूच्च सर्वशः । अथानंगवती तुष्टा तयोर्धान्यशतत्रयम्

ਅਤੇ ਸੇਜ ਵੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਨੰਗਵਤੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਮਾਪ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।

Verse 27

दीयतामादिदेशाथ कलधौतपलत्रयं । न गृहीतं ततस्ताभ्यां महासत्वावलंबनात्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, “ਤਿੰਨ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਿਆਲੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ।” ਪਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਸਤ੍ਵ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।

Verse 28

अनंगवत्या च पुनस्तयोरन्नं चतुर्विधं । आनीय व्याहृतं चान्नं भुज्यतामिति भूपते

ਫਿਰ ਅਨੰਗਵਤੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਲਿਆ ਕੇ ਪਰੋਸਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਭੂਪਤੇ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅੰਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ।”

Verse 29

ताभ्यां च तदपि त्यक्तं भोक्ष्यावः श्वो वरानने । प्रसंगादुपवासो नौ तवाद्यास्तु शुभावहः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭੀ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਅਸੀਂ ਕੱਲ੍ਹ ਭੋਜਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਵਸ਼ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਤੇਰਾ ਇਹ ਦਿਨ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮੰਗਲਦਾਇਕ ਬਣੇ।

Verse 30

जन्मप्रभृति पापिष्ठावावां देवि दृढव्रते । त्वत्प्रसंगाद्भवद्गेहे धर्मलेशोस्तु नाविह

ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਅਤਿ ਪਾਪੀ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੀ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਸੰਗ ਕਾਰਨ, ਤੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਧਰਮ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਤਾਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ।

Verse 31

इति जागरणं ताभ्यां तत्प्रसंगादनुष्ठितं । प्रभाते च तया दत्ता शय्या सलवणाचला

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸੇ ਮੌਕੇ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਯਥਾਵਿਧੀ ਰਾਤ-ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਯਿਆ ਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਲਵਣਾਚਲ (ਨਮਕ ਪਹਾੜ) ਸਮੇਤ।

Verse 32

ग्रामश्च गुरवे भक्त्या विप्रेभ्यो द्वादशैव तु । वस्त्रालंकारसंयुक्ता गावश्च कनकान्विताः

ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਗਾਂਵਾਂ—ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਸਮੇਤ।

Verse 33

भोजनं च सुहृन्मित्रदीनांधकृपणैः सह । तच्च लुब्धकदांपत्यं पूजयित्वा विसर्जितम्

ਸੁਹ੍ਰਿਦਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਤੇ ਕੰਗਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੰਪਤੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 34

स भवान्लुब्धको जातः सपत्नीको नृपेश्वरः । पुष्करप्रकरात्तस्मात्केशवस्य तु पूजनात्

ਹੇ ਨ੍ਰਪੇਸ਼ਵਰ! ਉਸੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਾਂਗਣ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਮੁੜ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ।

Verse 35

विनष्टाशेषपापस्य तव पुष्करमंदिरं । तस्य सत्यस्य माहात्म्यादलोभतपसा नृप

ਹੇ ਨ੍ਰਪ! ਤੇਰੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇਰਾ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਮੰਦਰ ਹੋਵੇਗਾ—ਉਸ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਲੋਭ-ਰਹਿਤ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ।

Verse 36

प्रादात्कामगमं यानं लोकनाथश्चतुर्मुखः । संतुष्टस्तव राजेंद्र पुष्करं त्वं समाश्रय

ਚਤੁਰਮੁਖ ਲੋਕਨਾਥ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਰਥ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ।”

Verse 37

कल्पं सत्वं समासाद्य विभूतिद्वादशीव्रतं । कुरु राजेंद्र निर्वाणमवश्यं समवाप्स्यसि

ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਆਚਾਰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਵਿਭੂਤੀ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਕਰ; ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ (ਨਿਰਵਾਣ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 38

एतदुक्त्वा तु स मुनिस्तत्रैवांतरधीयत । राजा यथोक्तं च पुनरकरोत्पुष्पवाहनः

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਪੁਸ਼ਪਵਾਹਨ ਨੇ ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਓਹੀ ਕੀਤਾ।

Verse 39

इदमाचरतो राजन्नखंडव्रतता भवेत् । यथाकथंचित्कालेन द्वादशद्वादशीर्नृप

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਅਖੰਡ ਨਿਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 40

कर्तव्या शक्तितो देव विप्रेभ्यो दक्षिणा नृप । ज्येष्ठे गावः प्रदातव्या मध्यमे भूमिरुत्तमा

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਹੇ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ! ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭੂਮੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 41

कनिष्ठे कांचनं देयमित्येषा दक्षिणा स्मृता । प्रथमं ब्रह्मदैवत्यं द्वितीयं वैष्णवं तथा

ਕਨਿਸ਼ਠ ਲਈ ਸੋਨਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਦੇਵਤਾ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਸ਼ਣਵ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਧੀਨ ਹੈ।

Verse 42

तृतीयं रुद्रदैवत्यं त्रयो देवास्त्रिषु स्थिताः । इति कलुषविदारणं जनानां पठति च यस्तु शृणोति चापि भक्त्या

ਤੀਜਾ ਰੁਦ੍ਰ-ਦੇਵਤਾ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਦੇਵ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਾਠ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ—ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਵੀ ਹੈ—ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 43

मतिमपि च स याति देवलोके वसति च रोमसमानि वत्सराणि । अथातः संप्रवक्ष्यामि व्रतानामुत्तमं व्रतं

ਉਹ ਸੁਚੱਜੀ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰੋਮਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 44

कथितं तेन रुद्रेण महापातकनाशनम् । नक्तमब्दं चरित्वा तु गवासार्धं कुटुंबिने

ਇਉਂ ਉਸ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਉਪਾਯ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ‘ਨਕਤਮ’ ਵਰਤ ਕਰੇ, ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਗਾਂ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਵਧੀਕ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।

Verse 45

हैमं चक्रं त्रिशूलं च दद्याद्विप्राय वाससी । एवं यः कुरुते पुण्यं शिवलोके स मोदते

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਪੁੰਨਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 46

एतदेव व्रतं नाम महापातकनाशनम् । यस्वेकभक्तेन क्षिपेद्धेनुं वृषसमन्विताम्

ਇਹੀ ਉਹ ਵਰਤ ਹੈ ਜੋ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬਲ ਸਮੇਤ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 47

धेनुं तिलमयीं दद्यात्स पदं याति शांकरम् । एतद्रुद्रव्रतं नाम भयशोकविनाशनम्

ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਰੁਦ੍ਰ-ਵਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 48

यश्च नीलोत्पलं हैमं शर्करापात्रसंयुतम् । एकांतरितनक्ताशी समांते वृषसंयुतम्

ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਸੋਨੇ ਦਾ ਨੀਲਾ ਕਮਲ, ਸ਼ੱਕਰ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਸਮੇਤ, ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਨਿਯਮਤਾ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਲ ਵੀ ਅਰਪੇ—ਉਹ ਕਿਹਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

वैष्णवं स पदं याति नीलव्रतमिदं स्मृतम् । आषाढादिचतुर्मासमभ्यंगं वर्जयेन्नरः

ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨੀਲ-ਵ੍ਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸ਼ਾਢ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇਲ-ਮਾਲਿਸ਼ ਵਾਲਾ ਅਭ੍ਯੰਗ ਸਨਾਨ ਤਿਆਗੇ।

Verse 50

भोजनोपस्करं दद्यात्स याति भवनं हरेः । जनप्रीतिकरं नॄणां प्रीतिव्रतमिहोच्यते

ਜੋ ਭੋਜਨ ਲਈ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਭਵਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੀਤੀ-ਵ੍ਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 51

वर्जयित्वा मधौ यस्तु दधिक्षीरघृतैक्षवम् । दद्याद्वस्त्राणि सूक्ष्माणि रसपात्रेण संयुतम्

ਜੋ ਮਦਿਰਾ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਕੇ ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਘੀ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਪੀਣ ਦੇ ਪਾਤਰ ਸਮੇਤ ਸੁੱਖਮ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਪੁੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

संपूज्य विप्रमिथुनं गौरी मे प्रीयतामिति । एतद्गौरीव्रतं नाम भवानीलोकदायकम्

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ (ਇਉਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇ): “ਗੌਰੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।” ਇਹ ਗੌਰੀ-ਵ੍ਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਾਨੀ ਦਾ ਲੋਕ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 53

पुष्यादौ यस्त्रयोदश्यां कृत्वा नक्तमथो पुनः । अशोकं कांचनं दद्यादिक्षुयुक्तं दशांगुलम्

ਜੋ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਕਤ-ਵ੍ਰਤ ਕਰੇ (ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਲਵੇ), ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਦਸ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਵਾਲੀ ਗੰਨੇ ਸਮੇਤ ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਸ਼ੋਕ-ਭੇਟ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 54

विप्राय वस्त्रसंयुक्तं प्रद्युम्नः प्रीयतामिति । कल्पं विष्णुपुरे स्थित्वा विशोकस्स्यात्पुनर्नृप

“ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਇਹ ਵਸਤ੍ਰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।” ਵਿਸ਼ਣੁਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਵੱਸ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

एतत्कामव्रतं नाम सदा शोकविनाशनम् । आषाढादि व्रते यस्तु वर्जयेद्यः फलाशनम्

ਇਹ ‘ਕਾਮ-ਵ੍ਰਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਸ਼ਾਢ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਰਤ-ਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਫਲ-ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੇ…

Verse 56

चातुर्मास्ये निवृत्ते तु घटं सर्पिर्गुडान्वितम् । कार्तिक्यां तत्पुनर्हैमं ब्राह्मणाय निवेदयेत्

ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਰਤ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਗੁੜ ਮਿਲੇ ਘੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਦੁਬਾਰਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ (ਪਾਤ੍ਰ) ਭੇਟ ਕਰੇ।

Verse 57

स रुद्रलोकमाप्नोति शिवव्रतमिदं स्मृतम् । वर्जयेद्यस्तु पुष्पाणि हेमंते शिशिरावृते

ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਹੇਮੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਰਦੀ ਛਾਈ ਰਹੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਅਰਪਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ (ਉਹ ਇਸ ਵਰਤ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।

Verse 58

पुष्पत्रयं च फाल्गुन्यां कृत्वा शक्त्या च कांचनम् । दद्याद्द्विकालवेलायां प्रीयेतां शिवकेशवौ

ਫਾਲਗੁਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਸੋਨਾ ਵੀ, ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ-ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 59

दत्वा परं पदं याति सौम्यव्रतमिदं स्मृतम् । फाल्गुनादि तृतीयायां लवणं यस्तु वर्जयेत्

ਇਸ ਵਰਤ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ‘ਸੌਮ੍ਯ ਵਰਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਾਲਗੁਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤੀਜੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਜੋ ਲੂਣ ਤਿਆਗੇ, ਉਹ ਇਸ ਵਰਤ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 60

समांते शयनं दद्याद्गृहं चोपस्करान्वितम् । संपूज्य विप्रमिथुनं भवानी प्रीयतामिति

ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਯਨ (ਬਿਸਤਰਾ) ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਕ ਘਰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਕਹੇ: “ਭਵਾਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।”

Verse 61

गौरीलोके वसेत्कल्पं सौभाग्यव्रतमुच्यते । संध्यामौनं नरः कृत्वा समांते घृतकुंभकम्

ਗੌਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਵਸਣਾ ‘ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਵਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ ਵੇਲੇ ਮੌਨ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਘੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕੁੰਭ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 62

वस्त्रयुग्मं तिलान्घंटां ब्राह्मणाय निवेदयेत् । लोकं सारस्वतं याति पुनरावृत्तिदुर्लभम्

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੋ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤਿਲ-ਸੰਬੰਧੀ ਘੰਟੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਸ੍ਵਤ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਲੋਕ ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 63

एतत्सारस्वतं नाम रूपविद्याप्रदायकम् । लक्ष्मीमभ्यर्च्य पंचम्यामुपवासी भवेन्नरः

ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸਾਰਸ੍ਵਤ’ ਹੈ, ਜੋ ਰੂਪ-ਵਿਦਿਆ (ਕਲਾ/ਸੌੰਦਰ੍ਯ-ਗਿਆਨ) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਪੰਚਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ।

Verse 64

समांते हेमकमलं दद्याद्धेनुसमन्वितम् । स वै विष्णुपदं याति लक्ष्मीः स्याज्जन्मजन्मनि

ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਗਾਂ ਸਮੇਤ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਮਲ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਐਸਾ ਭਗਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜਨਮ ਜਨਮ ਉਸ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 65

एतल्लक्ष्मीव्रतं नाम दुःखशोकविनाशनम् । कृत्वोपलेपनं शंभोरग्रतः केशवस्य च

ਇਹ ‘ਲਕਸ਼ਮੀ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਦੇ ਅੱਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੇਪਨ ਕਰਕੇ…

Verse 66

यावदब्दं पुनर्देया धेनुर्जलघटस्तथा । जन्मायुतं स राजा स्यात्ततः शिवपुरं व्रजेत्

ਜਦ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸਾਲ ਰਹੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਗਾਂ ਅਤੇ ਜਲ-ਘੜਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਪੁਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 67

एतदायुर्व्रतं नाम सर्वकामप्रदायकम् । अश्वत्थं भास्करं गंगां प्रणम्यैकाग्रमानसः

ਇਹ ‘ਆਯੁਰ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵੱਥ ਵ੍ਰਿਖ਼, ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।

Verse 68

एकभक्तं नरः कुर्यादब्दमेकं विमत्सरः । व्रतांते विप्रमिथुनं पूज्यं धेनुत्रयान्वितम्

ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ‘ਏਕਭਕਤ’ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਾਲੇ। ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤਿੰਨ ਗਾਂਵਾਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 69

वृक्षं हिरण्मयं दद्यात्सोश्वमेधफलं लभेत् । एतत्कीर्तिव्रतं नाम भूतिकीर्तिफलप्रदम्

ਜੋ ਸੋਨੇ ਦਾ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਕੀਰਤੀ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਗ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 70

घृतेन स्नपनं कृत्वा शंभोर्वा केशवस्य वा । अक्षताभिः सपुष्पाभिः कृत्वा गोमयमंडलम्

ਘੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ—ਚਾਹੇ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ—ਗੋਬਰ ਦਾ ਮੰਡਲ ਬਣਾਏ; ਫਿਰ ਅਖੰਡ ਚਾਵਲ (ਅਕਸ਼ਤ) ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 71

समांते हेमकमलं तिलधेनुसमन्वितम् । शूलमष्टांगुलं दद्याच्छिवलोके महीयते

ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤਿਲਧੇਨੂ ਸਮੇਤ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਮਲ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਅੱਠ ਅੰਗੁਲ ਲੰਬਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਭੀ ਦਾਨ ਦੇਵੇ—ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 72

सामगायनकं चैव सामव्रतमिहोच्यते । नवम्यामेकभक्तं तु कृत्वा कन्याश्च शक्तितः

ਸਾਮ-ਗਾਇਨ ਹੀ ਇੱਥੇ ‘ਸਾਮ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਵਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਵਰਤ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।

Verse 73

भोजयित्वा समं दद्याद्धेमकंचुकवाससी । हैमं सिंहं च विप्रा यदद्याच्छिवपदं व्रजेत्

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੰਜੂਕ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਭੀ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜੋ ਕੋਈ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

जन्मार्बुदं सुरूपः स्याच्छत्रुभिश्चापराजितः । एतद्वीरव्रतं नाम नराणां च सुखप्रदम्

ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅਪਰਾਜਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਵੀਰ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 75

चैत्रादि चतुरोमासाञ्जलं दद्याद्दयान्वितः । व्रतांते मणिकं दद्यादन्नं वस्त्रसमन्वितम्

ਦਇਆ ਨਾਲ ਚੈਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਜਲ-ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਅੰਨ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮਣਕਾ ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 76

तिलपात्रं हिरण्यं च ब्रह्मलोके महीयते । कल्पांते भूतिजननमानंदव्रतमुच्यते

ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹ ‘ਆਨੰਦ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਤੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 77

पंचामृतेन स्नपनं कृत्वा संवत्सरं विभोः । वत्सरांते पुनर्दद्याद्धेनुं पंचामृतान्वितां

ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਸੇਵਾ ਕਰੇ। ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫਿਰ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 78

विप्राय दद्याच्छंखं च सपदं याति शांकरम् । राजा भवति कल्पांते धृतिव्रतमिदं स्मृतम्

ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ੰਖ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ‘ਧ੍ਰਿਤੀ-ਵ੍ਰਤ’ ਨਾਮਕ ਵ੍ਰਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 79

वर्जयित्वा पुमान्मांसं व्रतांते गोप्रदो भवेत् । तद्वद्धेममृगं दद्यात्सोश्वमेधफलं लभेत्

ਜੋ ਪੁਰਖ ਮਾਸ ਤਿਆਗੇ ਅਤੇ ਵਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਗੋ-ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸੁਵਰਨ ਮ੍ਰਿਗ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 80

अहिंसाव्रतमित्युक्तं कल्पांते भूपतिर्भवेत् । कल्यमुत्थाय वै स्नानं कृत्वा दांपत्यमर्चयेत्

ਇਹ ਅਹਿੰਸਾ-ਵਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਉਠ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਾਂਪਤ੍ਯ-ਦੇਵਤਾ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਯੋਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 81

भोजयित्वा यथाशक्ति माल्यवस्त्रविभूषणैः । सूर्यलोके वसेत्कल्पं सूर्यव्रतमिदं स्मृतम्

ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਮਾਲਾ, ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਸੂਰ੍ਯ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੂਰ੍ਯ-ਵਰਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 82

आषाढादि चतुर्मासं प्रातःस्नायी भवेन्नरः । विप्राय भोजनं दत्वा कार्तिक्यां गोप्रदो भवेत्

ਆਸ਼ਾਢ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਲ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਗੋ-ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 83

स वैष्णवपदं याति विष्णुव्रतमिदं स्मृतम् । अयनादयनं यावद्वर्जयेत्पुष्पसर्पिषी

ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਵਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਯਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਅਯਨ ਤੱਕ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਘੀ (ਸਰਪਿਸ) ਦੇ ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਰਹੇ।

Verse 84

तदंते पुष्पमन्नानि घृतधेन्वा सहैव तु । दत्वा शिवपदं याति विप्राय घृतपायसम्

ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਪ-ਅੰਨ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਘੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਧੇਨੂ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਘੀ-ਖੀਰ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਪਦ (ਸ਼ਿਵ-ਧਾਮ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 85

एतच्छीलव्रतं नाम शीलारोग्यफलप्रदम् । यावत्समं भवेद्यस्तु पंचदश्यां पयोव्रतः

ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੀਲ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਵ੍ਰਤ-ਅਵਧੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੱਕ ਨਿਭਾਏ—

Verse 86

समांते श्राद्धकृद्दद्याद्गाश्च पंच पयस्विनीः । वासांसि च पिशंगानि जलकुंभयुतानि च

ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਜ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪੀਲ੍ਹੇ-ਭੂਰੇ (ਤਾਮਰ) ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ, ਜਲ-ਕੁੰਭਾਂ ਸਮੇਤ, ਭੇਟ ਕਰੇ।

Verse 87

स याति वैष्णवं लोकं पितॄणां तारयेच्छतम्

ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੌ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 88

कल्पांते राजराजेंद्र पितृव्रतमिदं स्मृतम् । संध्यादीप प्रदो यस्तु घृतैस्तैलं विवर्जयेत्

ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹ ਪਿਤ੍ਰ-ਵ੍ਰਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਦੀਵਾ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ, ਉਹ ਘੀ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।

Verse 89

समांते दीपकं दद्याच्चक्रं शूलं च कांचनम् । वस्त्रयुग्मं च विप्राय स तेजस्वी भवेन्नरः

ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦੀਵਾ, ਚੱਕਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਕਾਂਚਨ (ਸੋਨਾ), ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਉਹ ਨਰ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 90

रुद्रलोकमवाप्नोति दीप्तिव्रतमिदं स्मृतम् । कार्तिकादि तृतीयायां प्राश्य गोमूत्र यावकम्

ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ‘ਦੀਪਤੀ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤੀਜ ਨੂੰ ਗੋਮੂਤਰ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜੌਂ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 91

नक्तं चरेदब्दमेकमब्दान्ते गोप्रदो भवेत् । गौरीलोके वसेत्कल्पं ततो राजा भवेदिह

ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਨਕਤ-ਵ੍ਰਤ (ਰਾਤ ਦਾ ਵ੍ਰਤ) ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਗਊ-ਦਾਨੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੌਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 92

एतद्रुद्रव्रतं नाम सदा कल्याणकारकम् । वर्जयेच्चतुरो मासान्यस्तु गन्धानुलेपनम्

ਇਸ ਨੂੰ ‘ਰੁਦ੍ਰ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਮੰਗਲ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰੇ, ਉਹ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਇਤਰ-ਲੇਪਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੇ।

Verse 93

शुक्तिगन्धाक्षतान्दद्याद्विप्राय सितवाससी । वारुणं पदमाप्नोति दृढव्रतमिदं स्मृतम्

ਸਫੈਦ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸੁਗੰਧਿਤ ਅੱਖਤ (ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣੇ) ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵਰੁਣ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 94

वैशाखे पुष्पलवणं वर्जयेदथ गोप्रदः । भूत्वा विष्णुपदे कल्पं स्थित्वा राजा भवेदिह

ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਲੂਣ ਤਿਆਗੇ; ਫਿਰ ਗੋ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਪ ਤਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 95

एतच्छान्तिव्रतं नाम कीर्तिकामफलप्रदम् । ब्रह्माण्डं काञ्चनं कृत्वा तिलराशि समन्वितम्

ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤਿ-ਵ੍ਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦਾ ‘ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ’ ਬਣਾਕੇ, ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 96

घृतेनान्यप्रदो भूत्वा वह्निं संतर्प्य सद्विजम् । संपूज्य विप्रदांपत्यं माल्यवस्त्रविभूषणैः

ਘੀ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ, ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਾਲਾ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 97

शक्तितस्त्रिपलादूर्ध्वं विश्वात्मा प्रीयतामिति । पुण्येऽह्नि दद्यादपरे ब्रह्म यात्यपुनर्भवम्

ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਪਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇ—“ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।” ਪੁੰਨ ਦਿਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 98

एतद्ब्रह्मव्रतं नाम निर्वाणफलदं नृणाम् । यश्चोभयमुखीं दद्यात्प्रभूतसकलान्विताम्

ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਵ੍ਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਵਾਣ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ‘ਉਭਯਮੁਖੀ’ (ਦੋ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ) ਪਾਤ੍ਰ, ਪੂਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਸੁਸਜਜਿਤ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 99

दिनं पयोव्रतं तिष्ठेत्स याति परमं पदम् । एतद्वै सुव्रतं नाम पुनरावृत्तिदुर्लभम्

ਜੋ ਇਕ ਦਿਨ ਪਯੋਵ੍ਰਤ (ਕੇਵਲ ਦੁੱਧ ਦਾ ਵਰਤ) ਧਾਰੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ‘ਸੁਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਨਰਜਨਮ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ ਦੁਰਲਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 100

त्र्यहं पयोव्रतः स्थित्वा काञ्चनं कल्पपादपम् । पलादूर्ध्वं यथाशक्ति तण्डुलप्रस्थसंयुतम्

ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਯੋਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਕਾਂਚਨ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ (ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ ਵ੍ਰਿਕਸ਼) ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕ ਪਲ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਚਾਵਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥ ਸਮੇਤ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 101

दत्त्वा ब्रह्मपदं याति भीमव्रतमिदं स्मृतम् । मासोपवासी यो दद्याद्धेनुं विप्राय शोभनाम्

ਇਹ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਭੀਮ-ਵ੍ਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਉੱਚ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 102

स वैष्णवपदं याति भीमव्रतमिदं स्मृतम् । दद्याद्विंशत्पलादूर्ध्वं महीं कृत्वा तु काञ्चनीम्

ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ-ਪਦ, ਅਰਥਾਤ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਭੀਮ-ਵ੍ਰਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀਹ ਪਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਐਸੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਣੀ ਧਰਤੀ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ) ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 103

दिनं पयोव्रतस्तिष्ठेद्रुद्रलोके महीयते । धनप्रदमिदं प्रोक्तं सप्तकल्पशतानुगम्

ਜੋ ਇਕ ਦਿਨ ਵੀ ਪਯੋਵ੍ਰਤ ਧਾਰੇ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਧਨ-ਪ੍ਰਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਸੱਤ ਸੌ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਅਨੁਗਾਮੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 104

माघेमास्यथ चैत्रे वा गुडधेनुप्रदो भवेत् । गुडव्रतं तृतीयायां गौरीलोके महीयते

ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੈਤਰ ਵਿੱਚ, ਗੁੜ ਦੀ ‘ਧੇਨੂ’ (ਗਾਂ-ਆਕਾਰ ਗੁੜ ਦਾ ਦਾਨ) ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗੁੜ-ਵ੍ਰਤ ਗੌਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 105

महाव्रतमिदं नाम परमानन्दकारकम् । पक्षोपवासी यो दद्याद्विप्राय कपिलाद्वयम्

ਇਹ ‘ਮਹਾਵ੍ਰਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੱਖ ਭਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 106

स ब्रह्मलोकमाप्नोति देवासुरसुपूजितः । कल्पान्ते सर्वराजा स्यात्प्रभाव्रतमिदं स्मृतम्

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਸਰਵਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ‘ਪ੍ਰਭਾ-ਵ੍ਰਤ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 109

इंधनं यो ददेद्विप्रे वर्षादींश्चतुरस्त्वृतून् । घृतधेनुप्रदोंते च स परं ब्रह्म गच्छति

ਜੋ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਚਾਰੋਂ ਰੁੱਤਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਇੰਧਨ (ਲੱਕੜ) ਦਾਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਘੀ ਦੀ ‘ਧੇਨੂ’ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 110

वैश्वानरव्रतं नाम सर्वपापप्रणाशनम् । एकादश्यां तु नक्ताशी यश्चक्रं विनिवेदयेत्

‘ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ-ਵ੍ਰਤ’ ਨਾਮਕ ਵ੍ਰਤ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ (ਡਿਸਕ) ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 111

कृत्वा समांते सौवर्णं विष्णोः पदमवाप्नुयात् । एतत्कृष्णव्रतं नाम कल्पांते राज्यलाभकृत्

ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਇਹ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 112

पायसाशी समांते तु दद्याद्विप्राय गोयुगम् । लक्ष्मीलोके वसेत्कल्पमेतद्देवीव्रतं स्मृतं

ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ—ਪਾਇਸ (ਖੀਰ) ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾ ਕੇ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਇਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਨਿਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਦੇਵੀ-ਵ੍ਰਤ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 113

सप्तम्यां नक्तभुग्दद्यात्समाप्ते गां पयस्विनीं । सूर्यलोकमवाप्नोति भानुव्रतमिदं स्मृतम्

ਸੱਤਮੀ ਨੂੰ ਨਕਤ-ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਅਰਥਾਤ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਸਮਾਪਤੀ ਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੂਰਯ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਭਾਨੁ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 114

चतुर्थ्यां नक्तभुग्दद्याद्धेमंते गोयुगं तथा । एतद्वैनायकं नाम शिवलोकफलप्रदम्

ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਨਕਤ-ਵ੍ਰਤ ਕਰੇ, ਅਰਥਾਤ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਇਹ ‘ਵੈਨਾਯਕ’ ਨਾਮਕ ਵ੍ਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 115

महाफलानि यस्त्यक्त्वा चातुर्मास्ये द्विजातये । हैमानि कार्तिकेदद्याद्धोमान्ते गोयुगं तथा

ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮਹਾ-ਫਲ ਤਿਆਗ ਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਹੋਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 116

एतत्सौरव्रतं नाम सूर्यलोकफलप्रदम् । द्वादशाद्वादशीर्यस्तु समाप्योपोषणे नृप

ਇਹ ‘ਸੌਰ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰ੍ਯਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਕੋਈ ਇਕ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ…

Verse 117

गोवस्त्रकांचनैर्विप्रान्पूजयेच्छक्तितो नरः । परं पदमवाप्नोति विष्णुव्रतमिदं स्मृतम्

ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਂਵਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ; ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਵ੍ਰਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 118

चतुर्दश्यां तु नक्ताशी समान्ते गोयुगप्रदः । शैवं पदमवाप्नोति त्रैयंबकमिदं स्मृतम्

ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ‘ਤ੍ਰਯੰਬਕ’ ਨਾਮਕ (ਵ੍ਰਤ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 119

सप्तरात्रोषितो दद्याद्घृतकुंभं द्विजातये । वरव्रतमिदं प्राहुर्ब्रह्मलोकफलप्रदम्

ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਵ੍ਰਤ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਦਵਿਜਾਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਘੀ ਦਾ ਕੁੰਭ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਵ੍ਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 120

असौ काशीं समासाद्य धेनुं दत्ते पयस्विनीम् । शक्रलोके वसेत्कल्पमिदं मंत्रव्रतं स्मृतम्

ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਯਸਵਿਨੀ ਧੇਨੁ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ‘ਮੰਤ੍ਰ-ਵ੍ਰਤ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 121

मुखवासं परित्यज्य समांते गोप्रदो भवेत् । वारुणं लोकमाप्नोति वारुणव्रतमुच्यते

ਮੁਖ-ਸੁਗੰਧ (ਮੂੰਹ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ) ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਕਰੇ। ਉਹ ਵਰੁਣ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਵਾਰੁਣ-ਵ੍ਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 122

चांद्रायणं च यः कुर्याद्धैमं चंद्रं निवेदयेत् । चंद्रव्रतमिदं प्रोक्तं चंद्रलोकफलप्रदम्

ਜੋ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਚੰਦਰਮਾ ਅਰਪਣ ਕਰੇ—ਇਹ ਚੰਦਰ-ਵ੍ਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਦਰ-ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 123

ज्येष्ठे पंचतपा योंते हेमधेनुप्रदो दिवम् । यात्यष्टमीचतुर्दश्यो रुद्रव्रतमिदं स्मृतम्

ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਪੰਜ-ਤਪਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧੇਨੂ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਠਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਵ੍ਰਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 124

सकृद्विधानकं कुर्यात्तृतीयायां शिवालये । समाप्ते धेनुदो याति भवानीव्रतमुच्यते

ਤੀਜੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਵਾਰ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਗੋ-ਦਾਨ ਕਰੇ—ਇਹ ਭਵਾਨੀ-ਵ੍ਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 125

माघे निश्यार्द्रवासाः स्यात्सप्तम्यां गोप्रदो भवेत् । दिविकल्पं वसित्वेह राजा स्यात्पवनव्रतम्

ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ; ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਗੋ-ਦਾਨ ਕਰੇ। ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਵਨ-ਵ੍ਰਤ ਹੈ।

Verse 126

त्रिरात्रोपोषितो दद्यात्फाल्गुन्यां भवनं शुभम् । आदित्यलोकमाप्नोति धामव्रतमिदं स्मृतम्

ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਫਾਲਗੁਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਘਰ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਇਹ ਧਾਮ-ਵ੍ਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 127

त्रिसंध्यं पूज्य दांपत्यमुपवासी विभूषणैः । ददन्मोक्षमवाप्नोति मोक्षव्रतमिदं स्मृतम्

ਦਿਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਧੀਆਂ ਵੇਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੰਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਪਵਾਸ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਖਸ਼-ਵ੍ਰਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 128

दत्त्वासितद्वितीयायामिंदौ लवणभाजनम् । समाप्ते गोप्रदो याति विप्राय शिवमंदिरम्

ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦੂਜ ਨੂੰ, ਜਦ ਚੰਦਰਮਾ ਇੰਦੂ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਲੂਣ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਕਰਮ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੋਲ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਜਾਵੇ।

Verse 129

कांस्यं सवस्त्रं राजेन्द्र दक्षिणासहितं तथा । समाप्ते गां च यो दद्यात्स याति शिवमंदिरम्

ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਜੋ ਕੋਈ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਵਸਤ੍ਰ ਸਮੇਤ, ਨਿਯਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਤੇ ਗਾਂ ਵੀ ਦੇਵੇ—ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੰਦਰ/ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 130

कल्पांते राजराजस्स्यात्सोमव्रतमिदं स्मृतम् । प्रतिपत्स्वेकभक्ताशी समाप्ते च फलप्रदः

ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਮ-ਵ੍ਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਦੇ ਦਿਨ ਇਕ ਵਾਰੀ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ; ਸਮਾਪਤੀ ਤੇ ਇਹ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 131

वैश्वानरपदं याति शिखिव्रतमिदं स्मृतम् । हैमं पलद्वयादूर्द्ध्वं रथमश्वयुगान्वितम्

ਇਹ ਵਰਤ ‘ਸ਼ਿਖੀ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਭਗਤ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਲ ਵਜੋਂ ਦੋ ਪਲਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੂਲ/ਭਾਰ ਵਾਲਾ, ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਸੋਨੇ ਦਾ ਰਥ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 132

दद्यात्कृतोपवासः स दिवि कल्पशतं वसेत् । तदंते राजराजस्स्यादश्वव्रतमिदं स्मृतम्

ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਜੇ ਉਹ ਦਾਨ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਸੌ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ‘ਅਸ਼ਵ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 133

तद्वद्धेमरथं दद्यात्करिभ्यां संयुतं पुनः । सत्यलोके वसेत्कल्पं सहस्रमपि भूमिपः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਰਾਜਾ ਫਿਰ ਦੋ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਸੋਨੇ ਦਾ ਰਥ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 134

भवेदिहागतो भूम्यां करिव्रतमिदं स्मृतम् । दशम्यामेकभक्ताशी समाप्ते दशधेनुदः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਏ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ‘ਕਰਿ-ਵ੍ਰਤ’ (ਹਾਥੀ ਵਰਤ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਸਮੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਤੇ ਦਸ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 135

दीपं च कांचनं दद्याद्ब्रह्माण्डाधिपतिर्भवेत् । एतद्विश्वव्रतं नाम महापातकनाशनम्

ਦੀਵਾ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਵਿਸ਼ਵ-ਵ੍ਰਤ’ ਨਾਮਕ ਵਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 136

कन्यादानं तु कार्तिक्यां पुष्करे यः करिष्यति । एकविंशद्गुणोपेतो ब्रह्मलोकं गमिष्यति

ਜੋ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਕਨਿਆਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਇਕੀ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 137

कन्यादानात्परं दानं नैव चास्त्यधिकं क्वचित् । पुष्करे तु विशेषेण कार्तिक्यां तु विशेषतः

ਕਨਿਆਦਾਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਕੋਈ ਦਾਨ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼।

Verse 138

विप्राय विधिवद्देयं तेषां लोकोक्षयो भवेत् । तिलपिष्टमयं कृत्वा गजं रत्नसमन्वितम्

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਇਹ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਰਗਲੋਕ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਿਲ-ਪਿਸ਼ਟ ਦਾ ਹਾਥੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ (ਦਾਨ ਕਰੇ)।

Verse 139

विप्राय ये प्रयच्छंति जलमध्ये स्थिता नराः । तेषां चैवाक्षयो लोको भविता भूतसंप्लवम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਲ ਦੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਅਖੰਡ ਰਹੇਗਾ—ਭੂਤ-ਸੰਪਲਵ (ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ) ਵੇਲੇ ਵੀ।

Verse 140

यः पठेच्छृणुयाद्वापि व्रतषष्ठिमनुत्तमाम् । मन्वंतरशतं सोपि गंधर्वाधिपतिर्भवेत्

ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਅਨੁੱਤਮ ‘ਵ੍ਰਤ-ਸ਼ਸ਼ਠੀ’ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ ਵੀ, ਉਹ ਭੀ ਸੌ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਤੱਕ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 141

षष्ठिव्रतं भारत पुण्यमेतत्तवोदितं विश्वजनीनमद्य । श्रोतुं यदीच्छा तवराजराज शृणु द्विजातेः करणीयमेतत्

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਿਆ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਸ਼ਠੀ-ਵ੍ਰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਜੇ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੇਂ, ਤਾਂ ਸੁਣ—ਇਹ ਦਵਿਜ (ਦੁਇਜਨਮਿਆਂ) ਲਈ ਕਰਨਯੋਗ ਕਰਮ ਹੈ।

Verse 142

नैर्मल्यं भावशुद्धिश्चविनास्नानं न विद्यते । तस्मान्मनोविशुद्ध्यर्थं स्नानमादौ विधीयते

ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨ ਮਲਿਨਤਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨ ਹੀ ਭਾਵ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਨਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 143

अनुद्धृतैरुद्धृतैर्वा जलैः स्नानं समाचरेत् । तीर्थं प्रकल्पयेद्विद्वान्मूलमंत्रेण मंत्रवित्

ਅਨੁੱਧ੍ਰਿਤ (ਆਪ ਹੀ ਵਹਿੰਦੇ) ਜਾਂ ਉੱਧ੍ਰਿਤ (ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ) ਜਲ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਨਾਨ ਕਰੇ। ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਪੰਡਿਤ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸੰਸਕਾਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ।

Verse 144

नमो नारायणायेति मूलमंत्र उदाहृतः । सदर्भपाणिर्विधिना आचांतः प्रयतः शुचिः

‘ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ’—ਇਹ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਰਭ (ਕੁਸ਼ਾ) ਧਾਰ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹੇ।

Verse 145

चतुर्हस्तसमायुक्तं चतुरश्रं समंततः । प्रकल्प्यावाहयेद्गंगामेभिर्मंत्रैर्विचक्षणः

ਚਾਰ ਹੱਥ ਮਾਪ ਦਾ ਚਤੁਰਸ੍ਰ, ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੁਸਜਜਿਤ ਸਥਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਵੇਕੀ ਪੁਰਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।

Verse 146

विष्णोः पादप्रसूतासि वैष्णवी विष्णुदेवता । त्राहि नस्त्वेनसस्तस्मादाजन्ममरणांतिकात्

ਹੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ! ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈਂ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਵਤਾ-ਸੱਤਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਹੈ—ਉਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ।

Verse 147

तिस्रः कोट्योर्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् । दिवि भुव्यंतरिक्षे च तानि ते संति जाह्नवि

ਵਾਯੁ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਅੱਧ ਕਰੋੜ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ), ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

Verse 148

नंदिनीत्येव ते नाम देवेषु नलिनीति च । दक्षा पृथ्वी च सुभगा विश्वकाया शिवासिता

ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਨੰਦਿਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਨਲਿਨੀ ਕਹਾਂਦੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਦਕਸ਼ਾ, ਪૃਥਵੀ, ਸੁਭਗਾ, ਵਿਸ਼ਵਕਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਸਿਤਾ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈਂ।

Verse 149

विद्याधरी सुप्रसन्ना तथा लोकप्रसादिनी । क्षेमा च जाह्नवी चैव शांता शांतिप्रदायिनी

ਉਹ ਵਿਦਿਆਧਰੀ ਹੈ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ। ਉਹ ਖੇਮਾ ਅਤੇ ਜਾਹਨਵੀ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਾ—ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।

Verse 150

एतानि पुण्यनामानि स्नानकाले प्रकीर्त्तयेत् । भवेत्सन्निहिता तत्र गंगा त्रिपथगामिनी

ਸਨਾਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਉਚਾਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾਮਿਨੀ ਗੰਗਾ—ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਥੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 151

सप्तवाराभिजप्तेन करसंपुटयोजितम् । मूर्ध्नि कुर्याज्जलं भूयस्त्रिचतुःपंचसप्तधा

ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਾਰ ਜਪ ਕੇ ਜਲ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸੇ ਜਲ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਦੇ ਸਿਰੋਪਰੀ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਤਿੰਨ, ਚਾਰ, ਪੰਜ ਜਾਂ ਸੱਤ ਵਾਰ ਢਾਲੇ।

Verse 152

स्नानं कुर्यान्मृदातद्वदामंत्र्य तु विधानतः । अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ: ‘ਹੇ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ! ਘੋੜੇ ਨਾਲ ਰੌਂਦੀ ਗਈ, ਰਥ ਨਾਲ ਰੌਂਦੀ ਗਈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਰੌਂਦੀ ਗਈ—ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਜਗਤ ਦੀ ਧਾਰਣਹਾਰ!’

Verse 153

मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् । उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना

ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ! ਮੇਰੇ ਪਾਪ ਹਰ ਲੈ—ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਵੀ ਕੁਕਰਮ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰ ਨੇ, ਸੌ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉੱਠਾਈ ਸੀ।

Verse 154

नमस्ते सर्वलोकानां प्रभवोरणि सुव्रते । एवं स्नात्वा ततः पश्चादाचम्य तु विधानतः

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਦੇਵੀ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਰੋਤ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।

Verse 155

उत्थाय वाससी शुभ्रे शुद्धे तु परिधाय वै । ततस्तु तर्पणं कुर्यात्त्रैलोक्याप्यायनाय वै

ਉੱਠ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਤਰਪਣ (ਜਲ-ਅਰਪਣ) ਕਰੇ।

Verse 156

ब्रह्माणं तर्पयेत्पूर्वं विष्णुं रुद्रं प्रजापतीन् । देवायक्षास्तथा नागा गंधर्वाप्सरसां गणाः

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 157

क्रूरास्सर्पाः सुपर्णाश्च तरवो जंभकादयः । विद्याधरा जलधरास्तथैवाकाशगामिनः

ਕ੍ਰੂਰ ਸੱਪ, ਸੁਪਰਨ ਵਰਗੇ ਪੰਛੀ (ਗਰੁੜ ਸਮਾਨ), ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਜੰਭਕ ਆਦਿ ਜੀਵ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਦਿਆਧਰ, ਜਲਧਰ (ਬੱਦਲ-ਧਾਰਕ) ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਭੀ (ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ/ਉਥੇ ਹਨ)।

Verse 158

निराधाराश्च ये जीवा पापधर्मरताश्च ये । तेषामाप्यायनायैतद्दीयते सलिलं मया

ਜੋ ਜੀਵ ਆਸਰਾ-ਰਹਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਪ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਇਹ ਜਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 159

कृतोपवीतो देवेभ्यो निवीती च भवेत्ततः । मनुष्यांस्तर्पयेद्भक्त्या ऋषिपुत्रानृषींस्तथा

ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਯਜ્ઞੋਪਵੀਤ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਨਿਵੀਤੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਪਹਿਨੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 160

सनकश्च सनंदश्च तृतीयश्च सनातनः । कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पंचशिखस्तथा

ਸਨਕ, ਸਨੰਦ, ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਨਾਤਨ; ਕਪਿਲ ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ ਵੀ; ਅਤੇ ਵੋਢੁ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਚਸ਼ਿਖਾ।

Verse 161

सर्वे ते तृप्तिमायांतु मद्दत्तेनांबुना सदा । मरीचिमत्र्यंगिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

ਮੇਰੇ ਦਿੱਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ—ਮਰੀਚਿ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ।

Verse 162

प्रचेतसं वसिष्ठं च भृगुं नारदमेव च । देवब्रह्मऋषीन्सर्वांस्तर्पयेत्साक्षतोदकैः

ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਲਿਆ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਜਨਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 163

अपसव्यं ततः कृत्वा सव्यं जानु च भूतले । अग्निष्वात्तांस्तथा सौम्यान्हविष्मंतस्तथोष्मपान्

ਫਿਰ ਅਪਸਵ੍ਯ ਕਰਕੇ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਮੁੜ ਕੇ) ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਘੁੱਟਣਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਕੋਮਲ ਅਗ્નਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਤ, ਹਵਿਸ਼੍ਮੰਤ ਅਤੇ ਉਸ਼੍ਮਪਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਹ੍ਵਾਨ ਕਰੇ।

Verse 164

सुकालिनो बर्हिषदस्तथा चैवाज्यपान्पुनः । संतर्पयेत्पितॄन्भक्त्या सतिलोदकचंदनैः

ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ—ਸੁਕਾਲੀਨ, ਬਰ੍ਹਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਆਜ੍ਯਪਾਨ—ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ।

Verse 165

सदर्भपाणिर्विधिना पितॄंन्स्वांस्तर्पयेतत्तः । पित्रादीन्नामगोत्रेण तथा मातामहानपि

ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ; ਪਿਤਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਾਮ ਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਸਹਿਤ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪੱਖ ਦੇ ਨਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 166

संतर्प्य विधिवद्भक्त्या इमं मंत्रमुदीरयेत् । यो बांधवा बांधवा ये येन्यजन्मनि बांधवाः

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ) ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੋ—ਜੋ ਇਸ ਜਨਮ ਦੇ ਸਬੰਧੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਬੰਧੀ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 167

ते तृप्तिमखिलायां तु येप्यस्मत्तोयकांक्षिणः । आचम्य विधिना सम्यगालिखेत्पद्ममग्रतः

ਅਤੇ ਜੋ ਭੀ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਜਲ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਕਮਲ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਬਣਾਏ।

Verse 168

साक्षताद्भिस्सपुष्पाभिः सतिलारुणचंदनैः । अर्घ्यं दद्यात्प्रयत्नेन सूर्यनामानुकीर्तनैः

ਅਖੰਡ ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ, ਤਿਲਾਂ ਅਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਨਾਲ—ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ (ਆਦਰ-ਜਲ) ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 169

नमस्ते विश्वरूपाय नमस्ते विष्णुरूपिणे । सर्वदेवनमस्तेस्तु प्रसीद मम भास्कर

ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ; ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਣੁਰੂਪੀ। ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹਨ—ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ)।

Verse 170

दिवाकर नमस्तेस्तु प्रभाकर नमोस्तु ते । एवं सूर्यं नमस्कृत्य त्रिः कृत्वा च प्रदक्षिणम्

ਹੇ ਦਿਵਾਕਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਪ੍ਰਭਾਕਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ।

Verse 171

द्विजं गां कांचनं चैव दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा गृहं व्रजेत् । स्वगेहस्थां ततः पुण्यां प्रतिमां चापि पूजयेत्

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਵੇ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪੁੰਨਮਈ ਮੰਗਲਮੂਰਤੀ ਦੀ ਭੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 172

भोजनं च ततः पश्चाद्द्विजपूर्वं च कारयेत् । अनेन विधिना सर्वॠषयः सिद्धिमागताः

ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੋਜਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦ੍ਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਪਰੋਸੇ; ਇਸੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।