Varṇāśrama Saṁskāras, Upanayana Windows, Brahmacārin Ācāra, and Anadhyāya Prohibitions
ਸਨਕ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਆਚਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਪਰਧਰਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਗਰਭਾਧਾਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਕਾਰ, ਗਰਭਾਵਸਥਾ ਤੇ ਜਨਮ-ਕਰਮ (ਸੀਮੰਤ, ਜਾਤਕਰਮ, ਨਾਂਦੀ/ਵ੍ਰਿੱਧੀ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ), ਨਾਮਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਚੂੜਾਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤੇ ਚੂਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ। ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਨਯਨ ਦੀ ਉਮਰ, ਮੁੱਖ ਮੌਕਾ ਛੁੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੰਡ, ਅਤੇ ਮੇਖਲਾ, ਅਜਿਨ, ਡੰਡਾ, ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇ ਠੀਕ ਲੱਛਣ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ-ਧਰਮ—ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਾਸ, ਭਿੱਖਿਆ-ਆਧਾਰਿਤ ਜੀਵਨ, ਨਿੱਤ ਸਵਾਧਿਆਇ, ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ ਤੇ ਤਰਪਣ, ਆਹਾਰ ਨਿਯਮ, ਨਮਸਕਾਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ/ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ, ਦਾਨਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿਥੀਆਂ (ਮਨਵਾਦੀ, ਯੁਗਾਦੀ, ਅਕਸ਼ਯ ਦਿਨ) ਅਤੇ ਅਨਧਿਆਇ ਨਿਯਮ; ਨਿਸ਼ਿਧ ਸਮੇਂ ਪਾਠ ਨੂੰ ਕਲਿਆਣ-ਨਾਸਕ ਮਹਾਪਾਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਖੀਰ ਵੇਦਾਧਿਆਇਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਅਨਿਵਾਰਯ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਵੇਦ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਬਦਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । वर्णाश्रमाचारविधिं प्रवक्ष्यामि विशेषतः । श्रृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ट सावधानेन चेतसा ॥ १ ॥
ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ-ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਵਧਾਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੁਣੋ॥
Verse 2
यः स्वधर्मं परित्यज्य परधर्मं समाचरेत् । पाषंडः स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ २ ॥
ਜੋ ਆਪਣਾ ਸਵਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਖੰਡੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ॥
Verse 3
गर्भाधानादिसंस्काराः कार्या मंत्रविधानतः । स्त्रीणाममंत्रतः कार्या यथाकालं यथाविधि ॥ ३ ॥
ਗਰਭਾਧਾਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਯਥਾਕਾਲ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਕੀਤੇ ਜਾਣ॥
Verse 4
सीमंतकर्म प्रथमं चतुर्थे मासि शस्यते । षष्टे वा सत्पमे वापि अष्टमे वापि कारयेत् ॥ ४ ॥
ਸੀਮੰਤਕਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਰਭ ਦੇ ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਾਂ ਛੇਵੇਂ, ਸੱਤਵੇਂ ਅਥਵਾ ਅੱਠਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 5
जाते पुत्रे पिता स्नात्वा सचैलं जातकर्म च । कुर्य्याच्च नांदीश्राद्धं च स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥ ५ ॥
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਉਪਰੰਤ ਪਿਤਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ; ਫਿਰ ਸਵਸਤਿਵਾਚਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਤਕਰਮ ਅਤੇ ਨਾਂਦੀ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 6
हेम्ना वा रजतेनापि वृद्धिश्राद्धं प्रकल्पयेत् । अन्नेन कारयेद्यस्तु स चंडाल समो भवेत् ॥ ६ ॥
ਵ੍ਰਿੱਧੀ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਕੇਵਲ ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਵਾਏ, ਉਹ ਚਾਂਡਾਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं पिता पुत्रस्य वाग्यतः । कुर्वीत नामनिर्द्देशं सूतकांते यथाविधि ॥ ७ ॥
ਅਭ੍ਯੁਦਯਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਯੋਗ ਮੌਕਾ/ਅਨੁਮਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੂਤਕ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 8
अस्पष्टमर्थहीनं च ह्यतिगुर्वक्षरान्वितम् । न दद्यान्नाम विप्रेन्द तथा च विषमाक्षरम् ॥ ८ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਜੋ ਨਾਮ ਅਸਪਸ਼ਟ, ਅਰਥਹੀਣ, ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਮ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 9
तृतीयवर्षे चौलं च पंचमे षष्टसम्मिते । सत्पमे चाष्टमे वापि कुर्याद् गृह्योक्तमार्गतः ॥ ९ ॥
ਤੀਜੇ ਸਾਲ ਚੂੜਾਕਰਮ (ਮੁੰਡਨ-ਸੰਸਕਾਰ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਪੰਜਵੇਂ, ਛੇਵੇਂ, ਸੱਤਵੇਂ ਜਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਸਾਲ ਵੀ, ਗ੍ਰਿਹ੍ਯਸੂਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ।
Verse 10
दैवयोगादतिक्रांते गर्भाधानादिकर्मणि । कर्तव्यः पादकृच्छ्रो वै चौले त्वर्द्धं प्रकल्पयेत् ॥ १० ॥
ਜੇ ਦੈਵ-ਯੋਗ ਕਰਕੇ ਗਰਭਾਧਾਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਰਹਿ ਗਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਪਾਦਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਚੂੜਾਕਰਮ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 11
गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे बटुकस्योपनायनम् । आषोडशाब्दपर्यंतं गौणं कालमुशंति च ॥ ११ ॥
ਬਾਲਕ ਦਾ ਉਪਨਯਨ ਗਰਭ ਤੋਂ ਗਿਣ ਕੇ ਅੱਠਵੇਂ ਸਾਲ ਜਾਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਗਿਣ ਕੇ ਅੱਠਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿਧੀਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਗੌਣ (ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 12
गर्भैकादशमेऽब्दे तु राजन्यस्योपनायनम् । आद्वाविंशाब्दपर्यंतं कालमाहुर्विपश्चितः ॥ १२ ॥
ਰਾਜਨ੍ਯ (ਖ਼ਤਰੀ) ਦਾ ਉਪਨਯਨ ਗਰਭ ਤੋਂ ਗਿਣ ਕੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿਧੀਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬਾਈਂਵੇਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 13
वैश्वोपनयनं प्रोक्तं गर्भाद्द्वादशमे तथा । चतुर्विंशाब्दपर्यंतं गौणमाहुर्मनीषिणः ॥ १३ ॥
ਵੈਸ਼੍ਯ ਦਾ ਉਪਨਯਨ ਗਰਭ ਤੋਂ ਗਿਣ ਕੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ੀ ਚੌਵੀਵੇਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਗੌਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (ਘੱਟ ਆਦਰਸ਼) ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
एतत्कालावधेर्यस्य द्विजस्यातिक्रमो भवेत् । सावित्रीपतितं विद्यात्तं तु नैवालपेत्कदा ॥ १४ ॥
ਜੋ ਦਵਿਜ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ-ਸੀਮਾ ਲੰਘਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ‘ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਪਤਿਤ’ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ; ਉਸ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਂ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
Verse 15
द्विजोपनयने विप्र मुख्यकालव्यतिक्रमे । द्वादशाब्दं चरेत्कृच्छ्रं पश्चाज्चांद्रायणं तथा । सांतपनद्वयं चैव कृत्वा कर्म समाचरेत् ॥ १५ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੇ ਦਵਿਜ ਦੇ ਉਪਨਯਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਮਾਂ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਵੀ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਂਤਪਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 16
अन्यथा पतितं विद्यात्कर्त्तापि ब्रह्महा भवेत् । र्मौजी विप्रस्य विज्ञेया धनुर्ज्या क्षत्त्रियस्य तु ॥ १६ ॥
ਜੇ ਇਹ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵਿਪ੍ਰ ਲਈ ਮੌਜੀ (ਮੁੰਜ ਦੀ ਮੇਖਲਾ) ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀ ਲਈ ਧਨੁਰਜਿਆ (ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤੰਤੀ) ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 17
आवी वैश्यस्य विज्ञेया श्रूयतामजिने तथा । विप्रस्य चोक्तमैणेयं रौरवं क्षत्रियस्य तु ॥ १७ ॥
ਵੈਸ਼੍ਯ ਲਈ ਯੋਗ ਅਜਿਨ ਭੇਡ ਦੀ ਖਾਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ—ਵਿਪ੍ਰ ਲਈ ਮੈਣੇਯ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਸਾਰ) ਚਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਖ਼ਤਰੀ ਲਈ ਰੌਰਵ (ਚਿੱਟੇ-ਧੱਬੇ ਵਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗ) ਦਾ ਚਰਮ।
Verse 18
आजं वेश्यस्य विज्ञेयं दंडान्वक्ष्ये यथाक्रमम् । पालाशं ब्राह्मणस्योक्तं नृपस्यौदुम्बरं तथा ॥ १८ ॥
ਵੈਸ਼੍ਯ ਲਈ ਡੰਡ ਅਜ-ਲੱਕੜ ਦਾ ਜਾਣੋ। ਡੰਡਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਪਲਾਸ਼-ਲੱਕੜ ਦਾ ਡੰਡ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ (ਖ਼ਤਰੀ) ਲਈ ਉਦੁੰਬਰ-ਲੱਕੜ ਦਾ ਡੰਡ।
Verse 19
बैल्वं वैश्यस्य विज्ञेय तत्प्रमाणं श्रृणुष्व मे । विप्रस्य केशमानं स्यादाललाटं नृपस्य च ॥ १९ ॥
ਵੈਸ਼੍ਯ ਲਈ ਡੰਡੇ ਦਾ ਮਾਪ ‘ਬੈਲ੍ਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਕੇਸ਼-ਰੇਖਾ ਤੱਕ ਅਤੇ ਰਾਜੇ (ਖ਼ਤਰੀ) ਲਈ ਲਲਾਟ ਤੱਕ ਮਾਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
नासाग्रसंमितं दण्डं वैश्यस्याहुर्विपश्चितः । तथा वासांसि वक्ष्यामि विप्रादीनां यथाक्रमम् ॥ २० ॥
ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦਾ ਡੰਡਾ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਤੱਕ ਮਾਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 21
कषायं चैव मांजिष्टं हारिद्रं च प्रकीर्तितम् । उपनीतो द्विजो विप्र परिचर्यापरो गुरोः ॥ २१ ॥
ਕਸ਼ਾਯ (ਗੇਰੂਆ), ਮਾਂਜਿਸ਼ਠ (ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ-ਲਾਲ) ਅਤੇ ਹਾਰਿਦ੍ਰ (ਹਲਦੀ-ਪੀਲਾ) ਰੰਗ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਪਨਯਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਵਿਜ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ।
Verse 22
वेदग्रहणपर्यंतं निवसेद्गुरुवेश्मनि । प्रातः स्नायी भवेद्वर्णी समित्कुशफलादिकान् ॥ २२ ॥
ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਧਿਐਨ ਹੋਣ ਤੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ ਵੱਸੇ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਮਿਧਾ, ਕੁਸ਼, ਫਲ ਆਦਿ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ (ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਲਈ) ਲਿਆਵੇ।
Verse 23
गुर्वर्थमाहरेन्नित्यं कल्ये कल्ये मुनीश्वर । यज्ञोपवीतमजिनं दंडं च मुनिसत्तम ॥ २३ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਅਜਿਨ (ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ) ਅਤੇ ਡੰਡਾ—ਇਹ ਸਭ ਨਿੱਤ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇਵੇ, ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
Verse 24
नष्टे भ्रष्टे नवं मंत्राद्धृत्वा भ्रष्टं जले क्षिपेत् । वर्णिनो वर्त्तनं प्राहुर्भिक्षान्नेनैव केवलम् ॥ २४ ॥
ਜੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਾਠ ਨਸ਼ਟ ਜਾਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਨਵਾਂ ਪਾਠ ਲੈ ਕੇ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਠ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਕੇਵਲ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਅੰਨ ਹੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ॥੨੪॥
Verse 25
भिक्षा च श्रोत्रियागारादाहरेत्प्रयतेंद्रियः । भवत्पूर्वं ब्राह्मणस्य भवन्मध्यं नृपस्य च ॥ २५ ॥
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਭਿੱਖਿਆ ਲਿਆਵੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਭਵਤ’ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਭਵਤ’ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੇ॥੨੫॥
Verse 26
भवदत्यं विशः प्रोक्तं भिक्षाहरणकं वचः । सांयप्रातर्वह्निकार्यं यथाचारं जितेंद्रियः ॥ २६ ॥
ਵੈਸ਼੍ਯ ਲਈ ਸੱਚਾ ਬੋਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਭਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਬਚਨ ਹੀ ਬੋਲੇ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਅਗਨਿਕਾਰਜ ਕਰੇ॥੨੬॥
Verse 27
कुर्यात्प्रतिदिनं वर्णीं ब्रह्मयज्ञं च तर्पणम् । अग्निकार्यपरित्यागी पतितः प्रोच्यते बुधैः ॥ २७ ॥
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ, ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਕਰੇ। ਜੋ ਅਗਨਿਕਾਰਜ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਪਤਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ॥੨੭॥
Verse 28
ब्रह्मयज्ञविहीनश्च ब्रह्महा परिकीर्तितः । देवताभ्यर्च्चनं कुर्याच्छुश्रूषानुपदं गुरोः ॥ २८ ॥
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ, ਉਹ ‘ਬ੍ਰਹਮਹਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇ॥੨੮॥
Verse 29
भिक्षान्नं भोजयेन्नित्यं नैकान्नाशी कदाचन । आनीयानिन्द्यविप्राणां गृहाद्भिक्षां जितेंद्रियः ॥ २९ ॥
ਜਿਤੇੰਦ੍ਰੀ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਭਿੱਖਿਆ-ਅੰਨ ਹੀ ਭੋਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਵੀ ਕਈ ਘਰਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਬਣੇ। ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਘਰੋਂ ਭਿੱਖਿਆ ਲਿਆ ਕੇ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 30
निवेद्य गुरवेऽश्रीयाद्वाग्यतस्तदनुज्ञया । मधुस्त्रीमांसलवणं ताम्बूलं दंतधावनम् ॥ ३० ॥
ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ, ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਆਹਾਰ ਲਵੇ। ਸ਼ਹਿਦ, ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ, ਮਾਸ, ਲੂਣ, ਤੰਬੂਲ ਅਤੇ ਦੰਤ-ਧਾਵਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰੇ।
Verse 31
उच्छिष्टभोजनं चैव दिवास्वापं च वर्जयेत् । छत्रपादुक गंधांश्च तथा माल्यानुलेपनम् ॥ ३१ ॥
ਉੱਛਿਸ਼ਟ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਣਾ ਤਿਆਗੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਤਰੀ, ਪਾਦੁਕਾ, ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਲੇਪਨ ਵੀ ਛੱਡੇ।
Verse 32
जलकेलिं नृत्यगीतवाद्यं तु परिवर्जयेत् । परिवादं चोपतापं विप्रलापं तथांजनम् ॥ ३२ ॥
ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ, ਨਾਚ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਵਾਜੇ-ਗਾਜੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ। ਪਰ-ਨਿੰਦਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣਾ, ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਬੋਲਚਾਲ ਅਤੇ ਅੰਜਨ (ਕਾਜਲ) ਵੀ ਛੱਡੇ।
Verse 33
पाषण्ड जनसंयोगं शूद्रसंगं च वर्जयेत् । अभिवादनशीलः स्याद् वृद्धेषु च यथाक्रमम् ॥ ३३ ॥
ਪਾਖੰਡੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਚਿਤ ਸੰਗ ਤਿਆਗੇ। ਉਹ ਅਭਿਵਾਦਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਆਦਰ ਦੇਵੇ।
Verse 34
ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा वयोवृद्धा इति त्रयः । आध्यात्मिकादिदुःखानि निवारयति यो गुरुः ॥ ३४ ॥
ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ‘ਵੱਡੇ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਗੁਰੂ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਆਦਿ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਹੈ।
Verse 35
वेदशास्त्रोपदेशेन तं पूर्वमभिवादयेत् । असावहमिति ब्रूयाद्दिजो वै ह्यभिवादने ॥ ३५ ॥
ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ (ਵੱਡੇ/ਆਚਾਰਯ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਭਿਵਾਦਨ ਵੇਲੇ ਦਵਿਜ ‘ਮੈਂ ਅਮੁਕ ਹਾਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਦੇਵੇ।
Verse 36
नाभिवाद्याश्च विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथंचन । नास्तिकं भिन्नमर्यादं कृतन्घं ग्रामयाजकम् ॥ ३६ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਦਿ (ਹੇਠਲੇ ਵਰਣਾਂ) ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਅਭਿਵਾਦਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸਤਿਕ, ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ ਗ੍ਰਾਮਯਾਜਕ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗੇ।
Verse 37
स्तेनं च कितवं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत् । पाषण्डं पतितं व्रात्यं तथा नक्षत्रजीविनम् ॥ ३७ ॥
ਚੋਰ ਅਤੇ ਠੱਗ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਭਿਵਾਦਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਨਾਂ ਹੀ ਪਾਖੰਡੀ, ਪਤਿਤ, ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਜੀਵੀ ਨੂੰ।
Verse 38
तथा पातकिनं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत् । उन्मत्तं च शठं धूर्त्तं धावन्तमशुचिं तथा ॥ ३८ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਅਭਿਵਾਦਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਨਾਂ ਹੀ ਉਨਮੱਤ, ਸ਼ਠ, ਧੂਰਤ, ਦੌੜਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਅਸ਼ੁਚੀ ਨੂੰ।
Verse 39
अभ्यक्तशिरसं चैव जपन्तं नाभिवादयेत् । विवादशीलिनं चंडं वमंतं जलमध्यगम् ॥ ३९ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਤੇਲ ਨਾਲ ਅਭ੍ਯਕਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੋ ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਝਗੜਾਲੂ, ਉਗ੍ਰ, ਉਲਟੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ॥੩੯॥
Verse 40
भिक्षान्नधारिणं चैव शयानं नाभिवादयेत् । भर्तृघ्नी पुष्पिणीं जारां सूतिकां गर्भपातिनीम् ॥ ४० ॥
ਭਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅੰਨ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਤੇ ਲੇਟੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ-ਘਾਤਣੀ, ਰਜਸਵਲਾ, ਪਰ-ਪੁਰਖਗਾਮਣੀ, ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਅਤੇ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ॥੪੦॥
Verse 41
कृतन्घीं च तथा चंडीं कदाचिन्नाभिवादयेत् । सभायां यज्ञशालायां देवतायतनेष्वपि ॥ ४१ ॥
ਕ੍ਰਿਤਘਨੀ (ਅਕ੍ਰਿਤਗ੍ਯ) ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀ (ਉਗ੍ਰ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀ) ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਯਜ੍ਞਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ॥੪੧॥
Verse 42
प्रत्येकं तु नमस्कारो हंति पुण्यं पुराकृतम् । श्राद्धं व्रतं तथा दानं देवताभ्यार्चनं तथा ॥ ४२ ॥
ਹਰ ਇਕ ਅਨੁਚਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਮਾਇਆ ਪੁੰਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ, ਵਰਤ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ॥੪੨॥
Verse 43
यज्ञं च तर्पणं चैव कुर्वंतं नाभिवादयेत् । कृतेऽभिवादने यस्तु न कुर्यात्प्रतिवादनम् ॥ ४३ ॥
ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਜਾਂ ਤਰਪਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਔਪਚਾਰਿਕ ਅਭਿਵਾਦਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜੇ ਪ੍ਰਤਿਅਭਿਵਾਦਨ ਨਾ ਕਰੇ—ਇਹ ਵੀ ਅਨੁਚਿਤ ਆਚਰਨ ਹੈ॥੪੩॥
Verse 44
नाभिवाद्यः स विज्ञेयो यया शूद्रस्तथैव सः । प्रक्षाल्य पादावाचम्य गुरोरभिमुखः सदा ॥ ४४ ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਸ ਕਾਰਨ ਸ਼ੂਦਰ ਸਮਾਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੇ।
Verse 45
तस्य पादौ च संगृह्य अधीयीत विचक्षणः । अष्टकासु चतुर्दश्यां प्रतिपत्पर्वणोस्तथा ॥ ४५ ॥
ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਵਿਵੇਕੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਟਕਾ ਦਿਨਾਂ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੇ ਹੋਰ ਪਰਵ-ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ।
Verse 46
महाभरण्यां विप्रेद्रं श्रवणद्वादशीदिने । भाद्रपदापरपक्षे द्वितीयायां तथैव च ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮਹਾਭਰਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰਵਣ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਅਤੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਨੂੰ ਵੀ (ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।
Verse 47
माघस्य शुक्लसप्तम्यां नवम्यामाश्विनस्य च । परिवेषं गते सूर्ये श्रोत्रिये गृहमागते ॥ ४७ ॥
ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਵੀ—ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗਿਰਦ ਪਰਿਵੇਸ਼ (ਹਾਲੋ) ਦਿੱਸੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਰ ਆਵੇ—(ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ-ਕਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)।
Verse 48
बंधिते ब्रह्मणे चैव प्रवृद्धकलहे तथा । संध्यायां गर्जिते मेघे ह्यकाले परिवर्षणे ॥ ४८ ॥
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਦੋਂ ਝਗੜਾ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਜਦੋਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਬੱਦਲ ਗੱਜਣ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬੇਵਕਤ ਮੀਂਹ ਪਵੇ—ਇਹ ਸਭ ਅਮੰਗਲ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।
Verse 49
उल्काशनिप्रपाते च तथा विप्रेऽवमानिते । मन्वादिषु च देवर्षे युगादिषु चतुर्ष्वपि ॥ ४९ ॥
ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! ਜਦੋਂ ਉਲਕਾ ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ/ਵਜ੍ਰਪਾਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਵਧਾਨੀ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 50
नाधीयीत द्विजः कश्चित्सर्वकर्मफलोत्सुकः । तृतीया प्राधवे शुक्ला भाद्रे कृष्णा त्रयोदशी ॥ ५० ॥
ਕੋਈ ਵੀ ਦਵਿਜ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਧਿਐਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤੇ ਭਾਦਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 51
कार्त्तिके नवमी शुद्धा माघे पंचदशी तिथिः । एता युगाद्याः कथिता दत्तस्याक्षयकारिकाः ॥ ५१ ॥
ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਨਵਮੀ ਅਤੇ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਪੰਚਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ—ਇਹ ‘ਯੁਗਾਦਿ’ ਦਿਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖ਼ਯ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 52
मन्वादींश्च प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः । अक्षयुक्छुक्लनवमी कार्तिके द्वादशी सिता ॥ ५२ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਨੂ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਨਵਮੀ ‘ਅਖ਼ਯੁਕ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 53
तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च । आषाढशुक्लदशमी सिता माघस्य सप्तमी ॥ ५३ ॥
ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਅਤੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਵੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ; ਆਸ਼ਾਢ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਦਸ਼ਮੀ; ਅਤੇ ਮਾਘ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ—ਇਹ ਤਿਥੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 54
श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णमा । फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी सिता ॥ ५४ ॥
ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਸ਼ਟਮੀ, ਆਸ਼ਾਢ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ, ਫਾਲਗੁਨ ਦੀ ਅਮਾਵਸਿਆ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ—ਇਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਤਿਥੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 55
कार्तिकी फाल्गुनी चैत्रीं ज्यैष्ठी पंचदशी सिता । मन्वादयः समाख्याता दत्तस्याक्षयकारिकाः ॥ ५५ ॥
ਕਾਰਤਿਕ, ਫਾਲਗੁਨ, ਚੈਤਰ ਅਤੇ ਜੇਠ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੰਚਦਸ਼ੀ (ਪੂਰਨਿਮਾ) ਅਤੇ ਮਨਵਾਦੀ ਦਿਨ—ਇਹ ਦਾਨ ਨੂੰ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 56
द्विजैः श्रद्धं चकर्त्तव्यं मन्वादिषु युगादिषु । श्राद्धे निमंत्रिते चैवग्रहणे चंद्रसूर्ययोः ॥ ५६ ॥
ਮਨਵਾਦੀ ਅਤੇ ਯੁਗਾਦੀ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਲਈ ਨਿਯੋਤਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 57
अयनद्वितये चैव तथा भूकंपने मुने । गलग्रहे दुर्द्दिने च नाधीयीत कदाचन ॥ ५७ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਦੋਵੇਂ ਅਯਨ-ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਭੂਚਾਲ ਵੇਲੇ, ਗਲੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮਾੜੇ ਮੌਸਮ ਵਾਲੇ ਦੁੁਰਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 58
एवमादिषु सर्वेषु अनध्यायेषु नारद । अधीयतां सुमूढानांप्रजांप्रज्ञांयशः श्रियम् ॥ ५८ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਐਸੇ ਸਭ ਅਨਧਿਆਇ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਹੁਤ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਫਿਰ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਤਾਨ, ਬੁੱਧੀ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਸਭ ਗਵਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।
Verse 59
आयुष्यं बलमारोग्यं निकृंतति यमः स्वयम् । अनध्याये तु योऽधीते तं विद्याद्वब्रह्मघातकम् ॥ ५९ ॥
ਯਮ ਆਪ ਹੀ ਆਯੁ, ਬਲ ਅਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਨਧਿਆਇ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਘਾਤੀ ਜਾਣੋ॥
Verse 60
न तं संभाषयेद्विप्रन तेन सह संवसेत् । कुंडगोलकयोः केचिज्जडादीनां च नारद ॥ ६० ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੇ, ਨਾ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸੇ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਕੁੰਡ-ਗੋਲਕ ਅਤੇ ਜੜ-ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ॥
Verse 61
वदंति चोपनयनं तत्पुत्रादिषु केचन । अनधीत्य तु यो वेदमन्त्रय कुरुते श्रमम् ॥ ६१ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਲਈ ਵੀ ਉਪਨਯਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਦਾ ਜੋ ਸ਼੍ਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਹੈ॥
Verse 62
शूद्रतुल्यः स विज्ञेयो नरकस्य प्रियोऽतिथिः । अनधीतश्रुतिर्विप्र आचार प्रतिपद्यते ॥ ६२ ॥
ਜਿਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ-ਸਮਾਨ, ਨਰਕ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਮਹਿਮਾਨ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਚਾਰ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ॥
Verse 63
नाचारफलमान्पोति यथा शूद्रस्तथैव सः । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम् ॥ ६३ ॥
ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਵਾਂਗ ਆਚਾਰ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ਨਿੱਤ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ, ਕਾਮ੍ਯ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ॥
Verse 64
अनधीतस्य विप्रस्य सर्वं भवति निष्फलम् । शब्दब्रह्ममयो विष्णुर्वेदः साक्षाद्धारि स्मृकतः ॥ ६४ ॥
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਦ ਨੂੰ ਸਾਖਾਤ ਹਰਿ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 65
वेदाध्यायी ततो विप्रः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ६५ ॥
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Because varṇāśrama-dharma is presented as a regulated sacramental and ethical system; rejecting one’s ordained duty disrupts ritual order and eligibility for Vedic rites, so the text labels such a person as excluded from dharma to protect śāstric continuity and communal purity norms.
It assigns varṇa-specific windows (with an extended ‘secondary’ allowance) and declares that letting the principal time pass causes a fall from Sāvitrī discipline; restoration requires heavy prāyaścitta (long kṛcchra observance, cāndrāyaṇa, and sāntapana penances) before performing the rite properly.
Anadhyāya is the mandated suspension of Vedic study on certain calendrical junctures, omens, and disruptions (e.g., solstices, eclipses, earthquakes, severe weather, impurity/illness). The chapter frames violation as spiritually ruinous and even ‘brahma-hatyā’-like, underscoring that correct recitation is inseparable from correct time and purity.
It culminates by identifying Viṣṇu with Śabda-Brahman and remembering the Veda as Hari manifest; thus disciplined study is not merely scholastic but a devotional participation in divine presence.