Adhyaya 50
अध्याय ५०: उत्तरेण सह अर्जुनस्य रथप्रयाणे ध्वजचिह्नैः कौरवसेनानिर्देशः (Arjuna directs Uttara by identifying Kaurava commanders through banners)
Upa-parva: Gograhaṇa (Cattle-Raid) Episode within Virāṭa-parva
Vaiśaṃpāyana describes the immediate aftermath of Karṇa’s withdrawal as Duryodhana and allied divisions continue a coordinated arrow-assault on the Pandava (Arjuna, still concealed). In response to the approaching formations, Prince Uttara—serving as charioteer—asks Arjuna which enemy division to enter. Arjuna then provides a structured tactical identification of key commanders by their visual insignia: he first points to Kṛpa’s position, then identifies Droṇa by the kamaṇḍalu emblem and prescribes a respectful, non-provocative maneuver (pradakṣiṇā) consistent with guru-ethics. He outlines a conditional engagement protocol—allowing Droṇa to strike first to avoid inciting personal anger—then notes Aśvatthāmā’s proximity. Arjuna proceeds to indicate Duryodhana by the elephant emblem, Karṇa by distinctive standards, and Bhīṣma by radiant armor and senior status, advising sequencing (to avoid obstruction) while maintaining chariot control. The chapter closes with Uttara swiftly driving Arjuna toward Kṛpa’s station, initiating the next phase of the engagement.
Chapter Arc: कौरव-सेना के बीच द्रोणपुत्र अश्वत्थामा का वचन उठता है—वीरता का असली माप शोर नहीं, सामर्थ्य है; जैसे रथकार अपने रथ की दृढ़ता का दावा करता है, वैसे ही युद्ध में पुरुषार्थ का दावा कर्म से सिद्ध होता है। → अश्वत्थामा कर्ण के आत्म-प्रशंसक दर्प को काटता है: बहुत-सी लड़ाइयाँ जीतना, धन पाना, शत्रु-सेना रौंदना—इनसे विद्वान पुरुष अपनी बड़ाई नहीं गाते; अग्नि बिना वाणी के जलती है, सूर्य मौन होकर चमकता है, पृथ्वी चुपचाप जगत धारण करती है। फिर वह कर्ण को चुनौती देता है—किस संग्राम में तुमने युधिष्ठिर को जीता? किसमें भीम को? किसमें इन्द्रप्रस्थ को? यह प्रश्न कर्ण की प्रतिष्ठा पर सीधा प्रहार बनकर सभा को गरमा देता है। → अश्वत्थामा निर्णायक घोषणा करता है कि कुन्तीपुत्र अर्जुन भय से कभी नहीं डिगेगा—न देवों से, न गन्धर्वों से, न असुरों-राक्षसों से। वह कर्ण को स्पष्ट कहता है कि अर्जुन पराक्रम और धनुर्विद्या में उससे विशिष्ट है, और युद्ध में वासुदेव-समान सहायक के साथ उसे कौन न पूजे। फिर दुर्योधन को भी कटाक्ष करता है: जैसे तुमने जुए में छल किया, इन्द्रप्रस्थ छीना, द्रौपदी को सभा में घसीटा—वैसे ही अब युद्ध में भी सौबल (शकुनि) की ‘सुरक्षा’ में लड़ो; यह व्यंग्य कौरव-नीति की नैतिक दरार को उजागर कर देता है। → अश्वत्थामा अंततः अपनी सीमा रेखा खींचता है—‘योधा चाहें तो लड़ें, पर मैं अर्जुन से नहीं लड़ूँगा’; और वह मत्स्य-राज्य के विरुद्ध इस गोहरण-यात्रा को भी तुच्छ ठहराता है, मानो कह रहा हो कि असली संकट मत्स्य नहीं, अर्जुन है। → कौरव-पक्ष के भीतर ही अर्जुन के भय/सम्मान का द्वंद्व तीव्र हो उठता है—अब प्रश्न यह रह जाता है कि अर्जुन के सामने कौन टिकेगा, और कर्ण-द्रोणपुत्र के इस वैचारिक टकराव का प्रभाव रणभूमि पर कैसे फूटेगा।
Shlokas
Verse 1
अऑडज आर (_) ऑपआ अपाय - जैसे कोई रथ बनानेवाला कारीगर रथ लाकर यह कहे कि मैंने इस दिव्य रथका निर्माण किया है। इसका प्रत्येक अंग सुदृढ़ है। इसपर बैठकर युद्ध करनेसे तुम देवताओंपर भी सर्वथा विजय पा सकोगे
ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਕਰਨ! ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਾ ਅਸੀਂ ਗਾਂਵਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਮਤਸ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਗਏ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਇੰਨੀ ਵਿਅਰਥ ਸ਼ੇਖੀ ਕਿਉਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈਂ?”
Verse 2
संग्रामांश्च बहून् जित्वा लब्धवा च विपुलं धनम् | विजित्य च परां सेनां नाहु: किंचन पौरुषम्
ਕ੍ਰਿਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਨੇਕਾਂ ਜੰਗਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਧਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਕੇ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਖ ਵਿਅਰਥ ਆਪਣੀ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਅੱਗ ਬਿਨਾ ਬੋਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਕੇ ਰਾਖ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਬਿਨਾ ਕਹੇ ਸਾਰੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਡੀਂਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
दहत्यग्निरवाक्यस्तु तूष्णी भाति दिवाकर: । तूष्णीं धारयते लोकान् वसुधा सचराचरान्
ਕ੍ਰਿਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੱਗ ਬਿਨਾ ਬੋਲੇ ਸਾੜਦੀ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਬਦ ਹੋ ਕੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਖ ਅਨੇਕਾਂ ਜੰਗਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਅਪਾਰ ਧਨ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਆਪਣੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਬਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਰਮ ਹੈ, ਗਰੂਰ ਭਰੀ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ।
Verse 4
चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विहितानि स्वयम्भुवा । धनं यैरधिगन्तव्यं यच्च कुर्वन् न दुष्पति
ਕ੍ਰਿਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਵਯੰਭੂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਨੇ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਯਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਧਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਤਾ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
Verse 5
अधीत्य ब्राह्मणो वेदान् याजयेत यजेत वा | क्षत्रियो धनुराश्रित्य यजेच्चैव न याजयेत्
ਕ੍ਰਿਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਯੱਗ ਕਰੇ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਯੱਗ ਕਰਵਾਏ। ਖੱਤਰੀ ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ—ਅਰਥਾਤ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੌਰਯ-ਧਰਮ ਨਾਲ—ਧਨ ਕਮਾਏ ਅਤੇ ਆਪ ਯੱਗ ਕਰੇ; ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਯੱਗ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣ ਕੇ ਨਾ ਕਰਵਾਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਧਿਕਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਹੈ।
Verse 6
वैश्यो5धिगम्य वित्तानि ब्रह्मुकर्माणि कारयेत् । शूद्र: शुश्रूषणं कुर्यात् त्रिषु वर्णेषु नित्यश: । वन्दनायोगविधिभिर्वैतसीं वृत्तिमास्थित:
ਕ੍ਰਿਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੈਸ਼੍ਯ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ। ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤਿੰਨਾਂ ਉੱਚ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸੇਵਾ ਕਰੇ। ‘ਵੈਤਸੀ’ ਵਰਤਾਰਾ—ਬੇਤ ਵਾਂਗ ਨਿਮਰ ਤੇ ਲਚਕੀਲਾ—ਅਪਣਾ ਕੇ, ਵੰਦਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਆਗਿਆਪਾਲਨ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।
Verse 7
वर्तमाना यथाशास्त्र प्राप्प चापि महीमिमाम् । सत्कुर्वन्ति महाभागा गुरून् सुविगुणानपि
ਕ੍ਰਿਪਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਭਾਗ ਅਤੇ ਸੌਭਾਗੇਸ਼ਾਲੀ ਪੁਰਖ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਪਾ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ, ਗੁਣਹੀਣ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਭੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਅਨਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਰਾਜ ਕਾਰਨ ਗੁਣਵਾਨ ਬਜ਼ੁਰਗ-ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਵੀ ਬੇਅਦਬੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 8
प्राप्य द्यूतिन को राज्यं क्षत्रियस्तोष्टमर्हति । तथा नृशंसरूपो<यं धार्त॑राष्ट्रश्न निर्धण:
ਕ੍ਰਿਪਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੂਏ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਕਿਹੜਾ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਵੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਰੱਜਿਆ ਬੈਠਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਦਰਦ ਤੇ ਅਧਮ ਹੈ।
Verse 9
तथाधिगगम्य वित्तानि को विकत्थेद् विचक्षण: । निकृत्या वज्चनायोगैश्वरन् वैतंसिको यथा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਦੌਲਤ ਪਾ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਸੂਝਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੇਖ਼ੀ ਮਾਰੇਗਾ? ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪੰਛੀ-ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਠੱਗੀ ਅਤੇ ਛਲ-ਕਪਟ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਜੀਵਨ-ਰੀਤ ਨਾਲ ਧਨ ਪਾ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰੇਗਾ?
Verse 10
कतमद् द्वैरथं युद्ध यत्राजैषीर्धनंजयम् । नकुलं सहदेवं वा धन येषां त्वया हृतम्
ਕ੍ਰਿਪਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਿਹੜਾ ਉਹ ਦਵੰਦ-ਯੁੱਧ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਧਨੰਜਯ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ? ਜਾਂ ਨਕੁਲ ਤੇ ਸਹਦੇਵ ਨੂੰ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਧਨ ਤੂੰ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਜੂਏ ਨਾਲ ਖੋਹ ਲਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ—ਧਰਮਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਦੋਂ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ?
Verse 11
युधिष्ठिरो जित: कस्मिन् भीमश्च बलिनां वर: । इन्द्रप्रस्थं त्वया कस्मिन् संग्रामे निर्जितं पुरा
ਕ੍ਰਿਪਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਤੂੰ ਕਿਹੜੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ? ਜਾਂ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਭੀਮਸੈਨ ਨੂੰ? ਅਤੇ ਅੱਜ ਜਿਸ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਉੱਤੇ ਤੇਰਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹੜੇ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ? ਦੱਸ, ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ!
Verse 12
तथैव कतमद् युद्ध यस्मिन् कृष्णा जिता त्वया । एकवस्त्रा सभां नीता दुष्टकर्मन् रजस्वला
ਦੱਸ—ਕਿਹੜੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਨੂੰ ‘ਜਿੱਤਿਆ’ ਸੀ? ਦੁਸ਼ਕਰਮੀ ਪਾਪੀ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਇਕੋ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀ, ਰਜਸਵਲਾ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਬੇਸਹਾਰਾ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਸੀ।
Verse 13
मूलमेषां महत् कृत्तं सारार्थी चन्दनं यथा । कर्म कारयिथा: सूत तत्र कि विदुरो5ब्रवीत्
ਹੇ ਸੂਤ! ਜਿਵੇਂ ਸਾਰ (ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਲੱਕੜ) ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਚੰਦਨ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਪਟ ਜੂਏ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਸ-ਕਰਮਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਓਥੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਸੀ—ਯਾਦ ਹੈ? ਉਸ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਜੂਆ ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ।
Verse 14
यथाशक्ति मनुष्याणां शममालक्षयामहे । अन्येषामपि सत्त्वानामपि कीटपिपीलिकै: । द्रौपद्या: सम्परिकलेशं न क्षन्तुं पाण्डवो5हति
ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਤੇ ਚੀਟੀਆਂ ਤੱਕ—ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਿਣ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਕਲੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਕਦੇ ਮਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।
Verse 15
क्षयाय धार्रराष्ट्राणां प्रादुर्भूतोी धनंजय: । त्वं पुन: पण्डितो भूत्वा वाचं वक्तुमिहेच्छसि
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹੀ ਧਨੰਜਯ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੰਡਿਤ ਬਣ ਕੇ ਇਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 16
धृतराष्ट्रके पुत्रोंका संहार करनेके लिये ही धनंजय प्रकट हुए हैं और एक तुम हो
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਹੀ ਧਨੰਜਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਪੰਡਿਤ ਬਣ ਕੇ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਵੈਰ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਿਸ਼ਨੂ ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਕੀ ਛੱਡੇਗਾ? ਵੈਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਚੁਕਾਉਣ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਅਰਜੁਨ ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਹੀ ਮਿਟਾ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ?
Verse 17
नैष देवान् न गन्धर्वान् नासुरान् न च राक्षसान् | भयादिह न मुध्येत कुन्तीपुत्रो धनंजय:,यह कभी सम्भव नहीं है कि कुन्तीनन्दन अर्जुन भयके कारण देवता, गन्धर्व, असुर तथा राक्षसोंसे भी युद्ध न करें
ਇਹ ਕਦੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਧਨੰਜਯ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਜਾਂ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਘਬਰਾ ਕੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਵੇ।
Verse 18
यं यमेषो5तिसंक्रुद्धः संग्रामे निपतिष्यति । वृक्ष गरुत्मान् वेगेन विनिहत्य तमेष्यति
ਯਮੇਸ਼—ਅਰਜੁਨ—ਜਦੋਂ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਰਣ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਵੇਗਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਵੇਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
त्वत्तो विशिष्ट वीयेंण धनुष्यमरराट्समम् | वासुदेवसमं युद्धे तं॑ पार्थ को न पूजयेत्
ਹੇ ਕਰਨ! ਅਰਜੁਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਤੈਥੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁੱਧਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਾਸੁਦੇਵ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਵਾਂਗ ਹੈ। ਐਸੇ ਪਾਰਥ ਦੀ ਕੌਣ ਆਦਰ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ?
Verse 20
देवं दैवेन युध्येत मानुषेण च मानुषम् । अस्त्रं हास्त्रेण यो हन्यात् कोर््डर्जुनेन सम: पुमान्
ਦੇਵ ਨਾਲ ਦੇਵੋਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੋਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਰ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਆਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕੇ—ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹੜਾ ਪੁਰਖ ਹੈ?
Verse 21
पुत्रादनन्तरं शिष्य इति धर्मविदो विदु: । एतेनापि निमित्तेन प्रियो द्रोणस्य पाण्डव:
ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦ੍ਰੋਣ ਦਾ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Verse 22
यथा त्वमकरोर््यूतमिन्द्रप्रस्थं यथा55हर: । यथा<5<नैषी: सभां कृष्णां तथा युध्यस्व पाण्डवम्
ਕ੍ਰਿਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਜੂਏ ਦੀ ਖੇਡ ਰਚੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਛੀਨ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਨੂੰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਘਸੀਟ ਲਿਆਇਆ—ਉਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਦੁਰਯੋਧਨ, ਪਾਂਡੂ-ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਉਹ ਅਧਰਮੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੈਨੂੰ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਪਈ; ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖ।
Verse 23
अयं ते मातुल: प्राज्ञ: क्षत्रधर्मस्य कोविद: | दुर्यूतदेवी गान्धार: शकुनिर्युध्यतामिह
ਕ੍ਰਿਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਹੈ ਤੇਰਾ ਮਾਮਾ ਸ਼ਕੁਨੀ—ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀ ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ। ਛਲ-ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਂਧਾਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਕੁਨੀ ਹੀ ਇੱਥੇ ਲੜੇ।
Verse 24
नाक्षान् क्षिपति गाण्डीवं न कृतं द्वापरं न च । ज्वलतो निशितान् बाणांस्तांस्तान् क्षिपति गाण्डिवम्
ਕ੍ਰਿਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਾਂਡੀਵ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਦਾ—ਨਾ ਕ੍ਰਿਤ, ਨਾ ਦ੍ਵਾਪਰ। ਉਹ ਤਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਤਿੱਖੇ, ਦਹਕਦੇ ਬਾਣ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।
Verse 25
न हि गाण्डीवनिर्मुक्ता गार्ध्रपक्षा: सुतेजना: । नान्तरेष्ववतिष्ठन्ते गिरीणामपि दारणा:
ਕ੍ਰਿਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਾਂਡੀਵ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਗਿਦੜ-ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇਜਸਵੀ ਬਾਣ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੇ; ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੀਰਿਆਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਠਹਿਰਦੇ ਨਹੀਂ—ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫਾੜ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 26
अन्तकः पवनो मृत्युस्तथाग्निर्वडवामुख: । कुर्युरेते क्वचिच्छेषं न तु क्रुद्धो धनंजय:
ਕ੍ਰਿਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੰਤਕ (ਯਮ), ਪਵਨ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਡਵਾਮੁਖ ਅੱਗ—ਇਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੁਝ ਬਚਾ ਛੱਡਣ; ਪਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
Verse 27
यथा सभायां दूत॑ त्वं मातुलेन सहाकरो: । तथा युध्यस्व संग्रामे सौबलेन सुरक्षित:
ਕ੍ਰਿਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਨਾਲ ਪਾਸੇ ਖੇਡੇ ਸਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੁਣ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਸੌਬਲ (ਸ਼ਕੁਨੀ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਲੜ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖ।
Verse 28
युध्यन्तां कामतो योधा नाहं योत्स्ये धनंजयम् । मत्स्यो हास्माभिरायो ध्यो यद्यागच्छेद् गवां पदम्
ਕ੍ਰਿਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੋਧੇ ਚਾਹੁਣ ਤਾਂ ਲੜਨ; ਮੈਂ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਸਾਡਾ ਵੈਰ ਤਾਂ ਮਤਸ੍ਯ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਗੋ-ਡੇਰੇ (ਗਵਾਂ ਪਦ) ਤੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ—ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਵੀ—ਲੜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।
Verse 50
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगाग्रहे द्रौणिवाक्यं नाम पज्चाशत्तमोडथ्याय:
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਰਾਟ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਗੋਹਰਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, “ਦ੍ਰੌਣੀ (ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ) ਦਾ ਬਚਨ” ਨਾਮਕ ਪੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how to engage militarily against revered elders and teachers—especially Droṇa—while preserving recognized norms of respect, avoiding needless provocation, and still fulfilling protective duty in an active threat environment.
Competence in action is inseparable from ethical constraint: discernment (who is who, what they signify) and restraint (how to approach a guru/elder) together constitute a disciplined form of dharma-guided strategy.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as operational narration, embedding implicit instruction on duty and etiquette through Arjuna’s directives rather than through a formal concluding eulogy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.