Adhyaya 66
Cāturāśramya-dharma—Marks of the Four Āśramas (चातुराश्रम्यधर्मः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Parva (राजधर्मानुशासन पर्व)
Yudhiṣṭhira requests a clarified exposition of the four human āśramas. Bhīṣma responds by distinguishing the observable ‘marks’ (liṅga) and functional duties associated with each mode of life, emphasizing conduct rather than nominal status. He describes dispositions and practices that correspond to mendicant restraint (bhaikṣā), disciplined security and measured governance (kṣema), protective and restorative commitment toward kin and dependents (dīkṣā-oriented responsibility), forest-oriented or austere ritual and giving (vanya/vānaprastha-linked duties), and student life grounded in Vedic study, humility, and service (brahma/brahmacarya). The chapter repeatedly elevates compassion toward all beings—especially the vulnerable (children and elders)—as a cross-cutting criterion. It also places gārhasthya (householder life) as a pivotal sustaining institution because it materially supports other āśramas. Bhīṣma concludes that steadfastness in dharma, restraint of anger, and reduction of desire lead toward serenity and ultimately brahman-realization, while the king’s protective function multiplies merit when it safeguards dharmic practitioners.
Chapter Arc: इन्द्र, विष्णु-प्रभाव से इन्द्ररूप धारण कर, राजा मान्धाता को राजधर्म का सार सुनाने बैठते हैं—क्षात्रधर्म को ‘सर्वधर्मेषु श्रेष्ठ’ कहकर संवाद का द्वार खोलते हैं। → इन्द्र राजधर्म की कठोर अपेक्षाएँ गिनाते हैं: प्रजा-पालन, भू-संस्कार/राज-संस्कार, दया और अनुशासन का संतुलन, तथा युद्ध में देह-त्याग तक को धर्म का अग्र रूप बताकर राजा के कर्तव्य को अत्यन्त ऊँचा और कठिन बना देते हैं। साथ ही वे चेताते हैं कि पुराण-धर्म और मर्यादा न सुनने/न मानने से लोग काम-क्रोध से कुमार्ग पर गिरेंगे और समाज-व्यवस्था ढह जाएगी। → धर्म-निर्णय का शिखर तब आता है जब इन्द्र घोषित करते हैं कि समस्त वर्णों में निहित धर्मों का उत्कर्ष क्षत्रिय के राजधर्म में प्रकट होता है—‘वीर्यज्येष्ठा राजधर्मा’; और जो अन्यायपूर्वक क्षत्रिय-धर्म की अवहेलना करता है, उसके कारण प्रवृत्ति-निवृत्ति दोनों मार्ग बीच में ही नष्ट हो जाते हैं। → इन्द्र राजधर्म को केवल शस्त्र-धर्म नहीं, बल्कि करुणा, शुश्रूषा (माता-पिता, गुरु-आचार्य, आश्रमवासियों की सेवा), और लोक-रक्षा की समन्वित साधना के रूप में स्थापित करते हैं—राजा का धर्म प्रजा को धर्म-मार्ग पर टिकाए रखने का आधार है।
Shlokas
Verse 1
अफड---रू- पज्चषष्टितमो< ध्याय: इन्द्ररूपधारी विष्णु और मान्धाताका संवाद इन्द्र उवाच एवंवीर्य: सर्वधर्मोपपन्न: क्षात्र: श्रेष्ठ: सर्वधर्मेषु धर्म: । पाल्यो युष्माभिलोंकहितैरुदारै- विंपर्यये स्पादभव: प्रजानाम्,इन्द्र कहते हैं--राजन! इस प्रकार क्षात्रधर्म सब धर्मोंमें श्रेष्ठ और शक्तिशाली है। यह सभी धर्मोंसे सम्पन्न बताया गया है। तुम जैसे लोकहितैषी उदार पुरुषोंको सदा इस क्षात्रधर्मका ही पालन करना चाहिये। यदि इसका पालन नहीं किया जायगा तो प्रजाका नाश हो जायगा
ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਖ਼ਸ਼ਾਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ-ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕਹਿਤੈਸ਼ੀ ਉਦਾਰ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਇਸੇ ਖ਼ਸ਼ਾਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਉਲਟਿਆ ਜਾਂ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 2
भूसंस्कारं राजसंस्कारयोग- मभैक्ष्यचर्या पालनं च प्रजानाम् । विद्याद् राजा सर्वभूतानुकम्पी देहत्यागं चाहवे धर्ममग्र्यम्,समस्त प्राणियोंपर दया करनेवाले राजाको उचित है कि वह नीचे लिखे हुए कार्योंको ही श्रेष्ठ धर्म समझे। वह पृथ्वीका संस्कार करावे, राजसूय-अश्वमेधादि यज्ञोंमें अवभूथस्नान करे, भिक्षाका आश्रय न ले, प्रजाका पालन करे और संग्रामभूमिमें शरीरको त्याग दे
ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਜਾਣੇ: ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ (ਉੱਨਤੀ) ਕਰਵਾਉਣਾ, ਰਾਜ-ਸੰਸਕਾਰ ਯੋਗ (ਰਾਜਸੂਯ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ, ਭਿੱਖਿਆ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਾ ਲੈਣਾ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਲਈ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ।
Verse 3
त्यागं श्रेष्ठ मुन॒यो वै वदन्ति सर्वश्रेष्ठ यच्छरीरं त्यजन्त: । नित्यं युक्ता राजधर्मेषु सर्वे प्रत्यक्ष ते भूमिपाला यथैव,ऋषि-मुनि त्यागको ही श्रेष्ठ बताते हैं। उसमें भी युद्धमें राजालोग जो अपने शरीरका त्याग करते हैं, वह सबसे श्रेष्ठ त्याग है। सदा राजधर्ममें संलग्न रहनेवाले समस्त भूमिपालोंने जिस प्रकार युद्धमें प्राणत्याग किया है, वह सब तुम्हारी आँखोंके सामने है
ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੁਨੀ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਿਆਗਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਭੂਪਾਲ ਸਦਾ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ—ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ—ਰਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਓਛਾਵਰ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਇਹ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਬੂਤ ਹੈ।
Verse 4
बहुश्र॒त्या गुरुशुश्रूषया च परस्परं संहननाद् वदन्ति । नित्यं॑ धर्म क्षत्रियो ब्रह्म॒चारी चरेदेको ह्माश्रमं धर्मकाम:
ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਬਹੁ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕਮਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਖੱਤਰੀ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਇਕੋ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ—ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।
Verse 5
क्षत्रिय ब्रह्मचारी धर्मपालनकी इच्छा रखकर अनेक शास्त्रोंके ज्ञानका उपार्जन तथा गुरुशुश्रूषा करते हुए अकेला ही नित्य ब्रह्मचर्य-आश्रमके धर्मका आचरण करे। यह बात ऋषिलोग परस्पर मिलकर कहते हैं ।। सामान्यार्थे व्यवहारे प्रवृत्ते प्रियाप्रिये वर्जयन्नेव यत्नात् । चातुर्वर्ण्यस्थापनात् पालनाच्च तैस्तैयोंगिर्नियमैरौरसैश्ल,जनसाधारणके लिये व्यवहार आरम्भ होनेपर राजा प्रिय और अप्रियकी भावनाका प्रयत्नपूर्वक परित्याग करे। भिन्न-भिन्न उपायों, नियमों, पुरुषार्थों तथा सम्पूर्ण उद्योगोंके द्वारा चारों वर्णोकी स्थापना एवं रक्षा करनेके कारण क्षात्रधर्म एवं गृहस्थ-आश्रमको ही सबसे श्रेष्ठ तथा सम्पूर्ण धर्मोंसे सम्पन्न बताया गया है; क्योंकि सभी वर्णोके लोग उस क्षात्र- धर्मके सहयोगसे ही अपने-अपने धर्मका पालन करते हैं। क्षत्रियधर्मके न होनेसे उन सब धर्मोका प्रयोजन विपरीत होता है; ऐसा कहते हैं
ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਖੱਤਰੀ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸੰਯਮ ਨਾਲ—ਭਾਵੇਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਵੇ—ਨਿੱਤ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ; ਇਹ ਗੱਲ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕਮਤ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਜਨਸਾਧਾਰਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਆਰੰਭ ਹੋਣ, ਤਦ ਰਾਜਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਯ-ਅਪ੍ਰਿਯ ਭਾਵ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਨਾਨਾ ਉਪਾਵਾਂ, ਨਿਯਮਾਂ, ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਉੱਦਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਾਰੋਂ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਪਰੰਪਰਾ ਖ਼ਸ਼ਾਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਵਰਣ ਖ਼ਸ਼ਾਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖੱਤਰੀ-ਧਰਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਲਟ ਕੇ ਵਿਪਰੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 6
सर्वोद्योगैराश्रमं धर्ममाहु: क्षात्रं श्रेष्ठ सर्वधर्मोपपन्नम् । स्व॑ स्व॑ धर्म येन चरन्ति वर्णा- स्तांस्तान् धमनन्यथार्थान् वदन्ति,जनसाधारणके लिये व्यवहार आरम्भ होनेपर राजा प्रिय और अप्रियकी भावनाका प्रयत्नपूर्वक परित्याग करे। भिन्न-भिन्न उपायों, नियमों, पुरुषार्थों तथा सम्पूर्ण उद्योगोंके द्वारा चारों वर्णोकी स्थापना एवं रक्षा करनेके कारण क्षात्रधर्म एवं गृहस्थ-आश्रमको ही सबसे श्रेष्ठ तथा सम्पूर्ण धर्मोंसे सम्पन्न बताया गया है; क्योंकि सभी वर्णोके लोग उस क्षात्र- धर्मके सहयोगसे ही अपने-अपने धर्मका पालन करते हैं। क्षत्रियधर्मके न होनेसे उन सब धर्मोका प्रयोजन विपरीत होता है; ऐसा कहते हैं
ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਲੋਕ ਖ਼ਸ਼ਾਤ੍ਰ-ਧਰਮਰੂਪ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਖ਼ਸ਼ਾਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਰਣ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਸ਼ਾਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਉਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਲਟ ਕੇ ਵਿਪਰੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
निर्मर्यादान् नित्यमर्थे निविष्टा- नाहुस्तांस्तान् वै पशुभूतान् मनुष्यान् । यथा नीति गमयत्यर्थयोगा- च्छेयस्तस्मादाश्रमात् क्षत्रधर्म:,जो लोग सदा अर्थसाधनमें ही आसक्त होकर मर्यादा छोड़ बैठते हैं, उन मनुष्योंको पशु कहा गया है। क्षत्रिय-धर्म अर्थकी प्राप्ति करानेके साथ-साथ उत्तम नीतिका ज्ञान प्रदान करता है; इसलिये वह आश्रम-धर्मोसे भी श्रेष्ठ है
ਜੋ ਲੋਕ ਸਦਾ ਧਨ-ਸਾਧਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿ ਕੇ ਮਰਯਾਦਾ ਛੱਡ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪਸ਼ੂ-ਸਮਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਖੱਤਰੀ-ਧਰਮ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਨੀਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
Verse 8
त्रैविद्यानां या गतित्रहिाणानां ये चैवोक्ताश्चाश्रमा ब्राह्मणानाम् । एतत् कर्म ब्राह्मणस्याहुरग्र्य- मन्यत् कुर्वज्छूद्रवच्छस्त्रवध्य:,तीनों वेदोंके विद्वान ब्राह्मणोंके लिये जो यज्ञादि कार्य विहित हैं तथा उनके लिये जो चारों आश्रम बताये गये हैं--उन्हींको ब्राह्मणका सर्वश्रेष्ठ धर्म कहा गया है। इसके विपरीत आचरण करनेवाला ब्राह्मण शूद्रके समान ही शस्त्रोंद्वारा वधके योग्य है
ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਜੋ ਯਜ્ઞ ਆਦਿ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੱਸੇ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ ਹਨ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਚੱਲ ਕੇ ਉਸ ਨਿਯਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਦੰਡ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੋਵੇ।
Verse 9
चातुराश्रम्यधर्माश्च वेदधर्माश्च पार्थिव । ब्राह्मणेनानुगन्तव्या नान्यो विद्यात् कदाचन,राजन! चारों आश्रमोंके जो धर्म हैं तथा वेदोंमें जो धर्म बताये गये हैं, उन सबका अनुसरण ब्राह्मणको ही करना चाहिये। दूसरा कोई शूद्र आदि कभी किसी तरह भी उन धर्मोको नहीं जान सकता
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਧਰਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਪੂਰਨ ਅਨੁਸਰਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰ ਆਦਿ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਹ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ।
Verse 10
अन्यथा वर्तमानस्य नासौ वृत्ति: प्रकल्प्यते । कर्मणा वर्धते धर्मो यथाधर्मस्तथैव सः:,जो ब्राह्मण इसके विपरीत आचरण करता है, उसके लिये ब्राह्मणोचित वृत्तिकी व्यवस्था नहीं की जाती। कर्मसे ही धर्मकी वृद्धि होती है। जो जिस प्रकारके धर्मको अपनाता है, वह वैसा ही हो जाता है
ਜੋ ਯੋਗ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਉਲਟ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋਚਿਤ ਜੀਵਿਕਾ (ਵ੍ਰਿੱਤੀ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਧਰਮ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
यो विकर्मस्थितो विप्रो न स सम्मानमहति । कर्म स्वं नोपयुञ्जानमविश्वास्यं हि तं विदु:,जो ब्राह्मण विपरीत कर्ममें स्थित होता है, वह सम्मान पानेका अधिकारी नहीं है। अपने कर्मका आचरण न करनेवाले ब्राह्मणको विश्वास न करने योग्य माना गया है
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਕਰਮ (ਅਧਰਮ ਕਰਮ) ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
एते धर्मा: सर्ववर्णेषु लीना उत्क्रष्व्या: क्षत्रियैरेष धर्म: । तस्माज्ज्येष्ठा राजधर्मा न चान्ये वीर्यज्येष्ठा वीरधर्मा मता मे,समस्त वर्णोमें स्थित हुए जो ये धर्म हैं, उन्हें क्षत्रियोंको उन्नतिके शिखरपर पहुँचाना चाहिये। यही क्षत्रियधर्म है, इसीलिये राजधर्म श्रेष्ठ है। दूसरे धर्म इस प्रकार श्रेष्ठ नहीं हैं। मेरे मतमें वीर क्षत्रियोंके धर्मोमें बल और पराक्रमकी प्रधानता है
ਇਹ ਧਰਮ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਹਨ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਕਰਸ਼ ਦੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਚੁੱਕਣਾ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ—ਇਹੀ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਧਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ; ਹੋਰ ਧਰਮ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀਰ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ।
Verse 13
मान्धातोवाच यवना: किराता गान्धाराक्षीना: शबरबर्बरा: | शकास्तुषारा: कड्काश्च पह्लवाश्चान्ध्रमद्रका:,मान्धाता बोले--भगवन! मेरे राज्यमें यवन, किरात, गान्धार, चीन, शबर, बर्बर, शक, तुषार, कड़क, पह्नव, आन्ध्र, मद्रक, पौंड्र, पुलिन्द, रमठ और काम्बोज देशोंके निवासी म्लेच्छणषण सब ओर निवास करते हैं, कुछ ब्राह्मणों और क्षत्रियोंकी भी संतानें हैं; कुछ वैश्य और शाद्र भी हैं, जो धर्मसे गिर गये हैं। ये सब-के-सब चोरी और डकैतीसे जीविका चलाते हैं। ऐसे लोग किस प्रकार धर्मोंका आचरण करेंगे? मेरे-जैसे राजाओंको इन्हें किस तरह मर्यादाके भीतर स्थापित करना चाहिये?
ਮਾਂਧਾਤਾ ਬੋਲਿਆ—ਭਗਵਨ! ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਲੇੱਛ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਯਵਨ, ਕਿਰਾਤ, ਗਾਂਧਾਰ, ਚੀਨ, ਸ਼ਬਰ ਅਤੇ ਬਰਬਰ; ਸ਼ਕ, ਤੁਸ਼ਾਰ, ਕੰਗ, ਪਹਲਵ, ਅਤੇ ਆਂਧ੍ਰ ਤੇ ਮਦ੍ਰਕ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੈਸ਼੍ਯ-ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵੀ—ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਚੋਰੀ ਅਤੇ ਡਾਕੇ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਜੇਹੇ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨ? ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਰਾਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਯਾਦਾ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਾਉਣ?
Verse 14
पौण्ड्रा: पुलिन्दा रमठा: काम्बोजाश्ैव सर्वश: । ब्रह्मक्षत्रप्रसूताश्व वैश्या: शूद्राक्ष मानवा:,मान्धाता बोले--भगवन! मेरे राज्यमें यवन, किरात, गान्धार, चीन, शबर, बर्बर, शक, तुषार, कड़क, पह्नव, आन्ध्र, मद्रक, पौंड्र, पुलिन्द, रमठ और काम्बोज देशोंके निवासी म्लेच्छणषण सब ओर निवास करते हैं, कुछ ब्राह्मणों और क्षत्रियोंकी भी संतानें हैं; कुछ वैश्य और शाद्र भी हैं, जो धर्मसे गिर गये हैं। ये सब-के-सब चोरी और डकैतीसे जीविका चलाते हैं। ऐसे लोग किस प्रकार धर्मोंका आचरण करेंगे? मेरे-जैसे राजाओंको इन्हें किस तरह मर्यादाके भीतर स्थापित करना चाहिये?
ਪੌਂਡ੍ਰ, ਪુલਿੰਦ, ਰਮਠ ਅਤੇ ਕਾਂਬੋਜ—ਇਹ ਸਭ ਹਰ ਥਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਾਲੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਵੈਸ਼੍ਯ ਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ (ਸਰਹੱਦੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ) ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 15
कथं धर्माक्षरिष्यन्ति सर्वे विषयवासिन: । मद्विधैश्व कथं स्थाप्या: सर्वे वै दस्युजीविन:,मान्धाता बोले--भगवन! मेरे राज्यमें यवन, किरात, गान्धार, चीन, शबर, बर्बर, शक, तुषार, कड़क, पह्नव, आन्ध्र, मद्रक, पौंड्र, पुलिन्द, रमठ और काम्बोज देशोंके निवासी म्लेच्छणषण सब ओर निवास करते हैं, कुछ ब्राह्मणों और क्षत्रियोंकी भी संतानें हैं; कुछ वैश्य और शाद्र भी हैं, जो धर्मसे गिर गये हैं। ये सब-के-सब चोरी और डकैतीसे जीविका चलाते हैं। ऐसे लोग किस प्रकार धर्मोंका आचरण करेंगे? मेरे-जैसे राजाओंको इन्हें किस तरह मर्यादाके भीतर स्थापित करना चाहिये?
ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਗੇ? ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ਦੱਸਯੂ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਰਾਜੇ ਕਿਵੇਂ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣ?
Verse 16
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं भगवंस्तद् ब्रवीहि मे । त्वं बन्धुभूतो हास्माकं क्षत्रियाणां सुरेश्वर,भगवन! सुरेश्वर! यह मैं सुनना चाहता हूँ। आप मुझे यह सब बताइये; क्योंकि आप ही हम क्षत्रियोंके बन्धु हैं
ਭਗਵਨ, ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ! ਇਹ ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬੰਧੂ ਅਤੇ ਰੱਖਿਅਕ ਹੋ।
Verse 17
इन्द्र वाच मातापित्रो्हिं शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभि: । आचार्यगुरुशुश्रूषा तथैवाश्रमवासिनाम्,इन्द्रने कहा--राजन्! जो लोग दस्यु-वृत्तिसे जीवन निर्वाह करते हैं, उन सबको अपने माता-पिता, आचार्य, गुरु तथा आश्रमवासी मुनियोंकी सेवा करनी चाहिये
ਇੰਦਰ ਬੋਲਿਆ—ਰਾਜਨ! ਦੱਸਯੂ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਦਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ।
Verse 18
भूमिपानां च शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभि: । वेदधर्मक्रियाश्रैव तेषां धर्मो विधीयते,भूमिपालोंकी सेवा करना भी समस्त दस्युओंका कर्तव्य है। वेदोक्त धर्म-कर्मोंका अनुष्ठान भी उनके लिये शास्त्रविहित धर्म है
ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਆਗਿਆ-ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਸਭ ਦਸਿਊਆਂ ਦਾ ਵੀ ਕਰਤੱਵ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਧਰਮ-ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਹੀ ਉਚਿਤ ਧਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 19
पितृयज्ञास्तथा कृपा: प्रपाश्ष शयनानि च । दानानि च यथाकाल द्विजेभ्यो विसृजेत् सदा,पितरोंका श्राद्ध करना, कुआँ खुदवाना, जलक्षेत्र चलाना और लोगोंके ठहरनेके लिये धर्मशालाएँ बनवाना भी उनका कर्तव्य है। उन्हें यथासमय ब्राह्मणोंको दान देते रहना चाहिये
ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿਤ੍ਰ-ਯਜ्ञ (ਸ਼ਰਾਧ-ਤਰਪਣ) ਕਰਨਾ, ਦਇਆ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵ੍ਯਵਸਥਾ ਕਰਨੀ, ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਤੇ ਸ਼ਯਨ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣਾਉਣੀ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਤੱਵ ਸਦਾ ਨਿਭਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 20
अहिंसा सत्यमक्रोधो वृत्तिदायानुपालनम् | भरणं पुत्रदाराणां शौचमद्रोह एव च,अहिंसा, सत्यभाषण, क्रोधशून्य बर्ताव, दूसरोंकी आजीविका तथा बँटवारेमें मिली हुई पैतृक सम्पत्तिकी रक्षा, स्त्री-पुत्रोंका भरण-पोषण, बाहर-भीतरकी शुद्धि रखना तथा द्रोहभावका त्याग करना--यह उन सबका धर्म है
ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਅਕ੍ਰੋਧ, ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਆਂਯੋਗ (ਪਿਤ੍ਰਕ ਸਮੇਤ) ਹੱਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਭਰਣ-ਪੋਸ਼ਣ, ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਹ-ਵੈਰ ਦਾ ਤਿਆਗ—ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 21
दक्षिणा सर्वयज्ञानां दातव्या भूतिमिच्छता । पाकयज्ञा महाहश्न दातव्या: सर्वदस्युभि:,कल्याणकी इच्छा रखनेवाले पुरुषको सब प्रकारके यज्ञोंका अनुष्ठान करके ब्राह्मणोंको भरपूर दक्षिणा देनी चाहिये। सभी दस्युओंको अधिक खर्चवाला पाकयज्ञ करना और उसके लिये धन देना चाहिये
ਜੋ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਭ ਦਸਿਊਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਹਵ੍ਯ ਵਾਲੇ ਪਾਕ-ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਲਈ ਦਾਨ-ਖਰਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 22
एतान्येवंप्रकाराणि विहितानि पुरानघ । सर्वलोकस्य कर्माणि कर्तव्यानीह पार्थिव,निष्पाप नरेश! इस प्रकार प्रजापति ब्रह्माने सब मनुष्योंके कर्तव्य पहले ही निर्दिष्ट कर दिये हैं। उन दस्युओंको भी इनका यथावत् रूपसे पालन करना चाहिये
ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਨਰੇਸ਼! ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ! ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦਸਿਊਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 23
मान्धातोवाच दृश्यन्ते मानुषे लोके सर्ववर्णेषु दस्यव: । लिज्ान्तरे वर्तमाना आश्रमेषु चतुर्ष्वपि
ਮਾਂਧਾਤਾ ਬੋਲਿਆ—“ਭਗਵਨ! ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਕੂ ਤੇ ਲੁਟੇਰੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਾਹਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਵੀ ਚਾਰਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।”
Verse 24
मान्धाता बोले--भगवन्! मनुष्यलोकमें सभी वर्णों तथा चारों आश्रमोंमें भी डाकू और लुटेरे देखे जाते हैं, जो विभिन्न वेश-भूषाओंमें अपनेको छिपाये रखते हैं ।। इन्द्र उवाच विनष्टायां दण्डनीत्यां राजधर्मे निराकृते । सम्प्रमुहान्ति भूतानि राजदौरात्म्यतोडनघ,इन्द्र बोले--निष्पाप नरेश! जब राजाकी दुष्टताके कारण दण्डनीति नष्ट हो जाती है और राजधर्म तिरस्कृत हो जाता है, तब सभी प्राणी मोहवश कर्तव्य और अकर्तव्यका विवेक खो बैठते हैं
ਇੰਦਰ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਰਾਜਾ! ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਕਾਰਨ ਦੰਡਨੀਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸਭ ਜੀਵ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੋਹਵਸ਼ ਉਹ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਅਕਰਤੱਬ ਦੀ ਪਛਾਣ ਗਵਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।”
Verse 25
असंख्याता भविष्यन्ति भिक्षवो लिज्लिनस्तथा । आश्रमाणां विकल्पाश्न निवृत्तेडस्मिन् कृते युगे,इस सत्ययुगके समाप्त हो जानेपर नानावेषधारी असंख्य भिक्षुक प्रकट हो जायँगे और लोग आश्रमोंके स्वरूपकी विभिन्न मनमानी कल्पना करने लगेंगे
ਇੰਦਰ ਬੋਲਿਆ—“ਜਦੋਂ ਇਹ ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤਯ) ਯੁਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਦ ਅਣਗਿਣਤ ਭਿਖਸ਼ੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ; ਬਹੁਤੇ ਕੇਵਲ ਸੰਨਿਆਸ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨਗੇ। ਅਤੇ ਲੋਕ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭੇਦ ਘੜਨ ਲੱਗ ਪੈਣਗੇ।”
Verse 26
अशृण्वाना: पुराणानां धर्माणां परमा गती: । उत्पथं प्रतिपत्स्यन्ते काममन्युसमीरिता:,लोग काम और क्रोधसे प्रेरित होकर कुमार्गपर चलने लगेंगे। वे पुराणप्रोक्त प्राचीन धर्मोके पालनका जो उत्तम फल है, उस विषयकी बात नहीं सुनेंगे
ਇੰਦਰ ਬੋਲਿਆ—“ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈ ਜਾਣਗੇ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਮ ਫਲ ਦੀ ਗੱਲ ਉਹ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ।”
Verse 27
यदा निवर्त्यते पापो दण्डनीत्या महात्मभि: । तदा धर्मो न चलते सद्भूतः शाश्वत: पर:,जब महामनस्वी राजालोग दण्डनीतिके द्वारा पापीको पाप करनेसे रोकते रहते हैं, तब सत्सस््वरूप परमोत्कृष्ट सनातन धर्मका हास नहीं होता है
ਇੰਦਰ ਬੋਲਿਆ—“ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਦੰਡਨੀਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸਤਸਰੂਪ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਧਰਮ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦਾ ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।”
Verse 28
सर्वलोकगुरुं चैव राजानं यो5वमन्यते । न तस्य दत्तं न हुतं न श्राद्धं फलते क्वचित्,जो मनुष्य सम्पूर्ण लोकोंके गुरुस्वरूप राजाका अपमान करता है, उसके किये दान, होम और श्राद्ध कभी सफल नहीं होते हैं
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਸਰੂਪ ਰਾਜੇ ਦੀ ਅਵਮਾਨਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਦਾਨ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ—ਕਦੇ ਵੀ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
Verse 29
मानुषाणामधिपतिं देवभूतं सनातनम् । देवापि नावमन्यन्ते धर्मकामं नरेश्वरम्,राजा मनुष्योंका अधिपति, सनातन देवस्वरूप तथा धर्मकी इच्छा रखनेवाला होता है। देवता भी उसका अपमान नहीं करते हैं
ਰਾਜਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ—ਸਨਾਤਨ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ; ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ-ਕਾਮੀ ਨਰੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਵਮਾਨਨਾ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 30
प्रजापतिर्हिं भगवान् सर्व चैवासृजज्जगत् । स प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थ धर्माणां क्षत्रमिच्छति,भगवान् प्रजापतिने जब इस सम्पूर्ण जगत्की सृष्टि की थी, उस समय लोगोंको सत्कर्ममें लगाने और दुष्कर्मसे निवृत्त करनेके लिये उन्होंने धर्मरक्षाके हेतु क्षात्रबलको प्रतिष्ठित करनेकी अभिलाषा की थी
ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਤਕਰਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਕਰਨ ਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਹਿਤ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਚਾਹੀ।
Verse 31
प्रवृत्तस्य हि धर्मस्य बुद्धा यः स्मरते गतिम् । स मे मान्यश्न पूज्यश्व तत्र क्षत्रं प्रतेछ्ठितम्ू,जो पुरुष प्रवृत्त धर्मकी गतिका अपनी बुद्धिसे विचार करता है, वही मेरे लिये माननीय और पूजनीय है; क्योंकि उसीमें क्षात्रधर्म प्रतिष्ठित है
ਜੋ ਪੁਰਖ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਧਰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਾਨਯ ਤੇ ਪੂਜਯ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 32
भीष्म उवाच एवमुक््त्वा स भगवान् मरुद्गणवृत: प्रभु: । जगाम भवन विष्णोरक्षरं शाश्वतं पदम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ, ਮਰੁਤ-ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅਖੰਡ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 33
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! मान्धाताको इस प्रकार उपदेश देकर इन्द्ररूपधारी भगवान् विष्णु मरुदगणोंके साथ अविनाशी एवं सनातन परमपद विष्णुधामको चले गये ।। एवं प्रवर्तिते धर्मे पुरा सुचरितेडनघ । कः: क्षत्रमवमन्येत चेतनावान् बहुश्रुत:ः,निष्पाप नरेश्वर! इस प्रकार प्राचीनकालमें भगवान् विष्णुने ही राजधर्मको प्रचलित किया और सत्पुरुषोंद्वारा वह भलीभाँति आचरणमें लाया गया। ऐसी दशामें कौन ऐसा सचेत और बहुश्रुत विद्वान होगा, जो क्षात्रधर्मकी अवहेलना करेगा?
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਇੰਦਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮਰੁਤਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਨਾਤਨ ਪਰਮ ਪਦ—ਵਿਸ਼ਨੂਧਾਮ—ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ! ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਰਿਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਕਿਹੜਾ ਸਚੇਤ ਅਤੇ ਬਹੁਸ਼੍ਰੁਤ ਵਿਦਵਾਨ ਕਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਦੀ ਅਵਹੇਲਨਾ ਕਰੇਗਾ? ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ; ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਯੋਧੇ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 34
अन्यायेन प्रवृत्तानि निवृत्तानि तथैव च । अन्तरा विलयं यान्ति यथा पथि विचक्षुष:
ਅਨਿਆਇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਕਰਮ—ਅਤੇ ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ—ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਮੱਧ ਵਿਚ ਹੀ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
अन्यायपूर्वक क्षत्रिय-धर्मकी अवहेलना करनेसे प्रवृत्ति और निवृत्ति धर्म भी उसी प्रकार बीचमें ही नष्ट हो जाते हैं, जैसे अन्धा मनुष्य रास्तेमें नष्ट हो जाता है ।। आदी प्रवर्तिते चक्रे तथैवादिपरायणे । वर्तस्व पुरुषव्यात्र संविजानामि तेडनघ,पुरुषसिंह! निष्पाप युधिष्ठिर! विधाताका यह आज्ञाचक्र (राजधर्म) आदि कालमें प्रचलित हुआ और पूर्ववर्ती महापुरुषोंका परम आश्रय बना रहा। तुम भी उसीपर चलो। मैं अच्छी तरह जानता हूँ कि तुम इस क्षात्रधर्मके मार्गपर चलनेमें पूर्णतः समर्थ हो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਨਿਆਇ ਨਾਲ ਕਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਦੀ ਅਵਹੇਲਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵਿਰਤੀ—ਦੋਵੇਂ ਧਰਮ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘ੍ਰ! ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਵਿਧਾਤਾ ਦਾ ਇਹ ਆਗਿਆ-ਚੱਕਰ—ਰਾਜਧਰਮ—ਆਦਿਕਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਪਥ ਤੇ ਚੱਲ। ਹੇ ਅਨਘ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਕਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਹੈਂ।
Verse 64
इस प्रकार श्रीमह्या भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें वर्णाश्रम धर्मका वर्णनविषयक चौंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਦੇ ਵਰਣਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਚੌਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 65
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि इन्द्रमान्धातृसंवादे पज्चषष्टितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें इन्द्र और मान्धाताका संवादविषयक पैंयठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ-ਮਾਂਧਾਤਾ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਪੈਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
He asks for a precise explanation of the four āśramas—how they are recognized in practice and what duties and dispositions differentiate them beyond mere labels or life-stage assumptions.
Conduct-based dharma: impartial regard for beings, compassion toward the vulnerable, restraint of anger, and disciplined responsibility (especially protection and support) are treated as the decisive criteria of ethical standing across social roles.
Yes: it asserts that one who remains established in dharma receives the highest fruit of the āśramas, and that when desire subsides and clarity stabilizes, the individual attains a state oriented toward brahman-realization.