Shloka 5
Cāturāśramya-dharma—Marks of the Four Āśramas (चातुराश्रम्यधर्मः)
क्षत्रिय ब्रह्मचारी धर्मपालनकी इच्छा रखकर अनेक शास्त्रोंके ज्ञानका उपार्जन तथा गुरुशुश्रूषा करते हुए अकेला ही नित्य ब्रह्मचर्य-आश्रमके धर्मका आचरण करे। यह बात ऋषिलोग परस्पर मिलकर कहते हैं ।।
indra uvāca | kṣatriyo brahmacārī dharmapālanecchayā nānāśāstrajñānopārjanaṃ guruśuśrūṣāṃ ca kurvan eko nityaṃ brahmacaryāśramadharmam ācaret—iti ṛṣayaḥ parasparaṃ saṃmilitā vadanti || sāmānyārthe vyavahāre pravṛtte priyāpriye varjayann eva yatnāt | cāturvarṇyasthāpanāt pālanāc ca tais tair yogair niyamair aurasaḥ puruṣārthaiḥ sarvodyogaiś ca kṣātradharmaṃ gṛhasthāśramaṃ caiva sarvaśreṣṭhaṃ sarvadharmasampannaṃ prāhur yato hi sarvavarṇāḥ kṣātradharmasahāyena svadharmaṃ pālayanti | kṣātradharmābhāve teṣāṃ sarvadharmāṇāṃ prayojanaṃ viparītaṃ bhavatīti vadanti ||
ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਖੱਤਰੀ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸੰਯਮ ਨਾਲ—ਭਾਵੇਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਵੇ—ਨਿੱਤ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ; ਇਹ ਗੱਲ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕਮਤ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਜਨਸਾਧਾਰਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਆਰੰਭ ਹੋਣ, ਤਦ ਰਾਜਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਯ-ਅਪ੍ਰਿਯ ਭਾਵ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਨਾਨਾ ਉਪਾਵਾਂ, ਨਿਯਮਾਂ, ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਉੱਦਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਾਰੋਂ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਪਰੰਪਰਾ ਖ਼ਸ਼ਾਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਵਰਣ ਖ਼ਸ਼ਾਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖੱਤਰੀ-ਧਰਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਲਟ ਕੇ ਵਿਪਰੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
इन्द्र उवाच
Educational Q&A
A ruler-in-training must combine disciplined study and service to the teacher with strict self-restraint, and once engaged in public governance must renounce personal bias (likes/dislikes). Kṣātra-dharma—protecting and stabilizing the four varṇas—is presented as indispensable, because other social and religious duties function properly only when protected by just royal power.
Indra addresses principles of conduct for a kṣatriya: first as a brahmacārin devoted to learning and guru-service, then as a king entering public administration. He reports the consensus of the seers that impartial governance and the protection of the social order make kṣatriya-dharma (along with the householder foundation) central to the maintenance of dharma in society.