Adhyaya 64
Kṣātra-dharma as the Public Foundation of Dharma (क्षात्रधर्म-प्रशंसा)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Instruction on the Duties of Kings)
Bhīṣma argues to Yudhiṣṭhira that multiple dharmic systems—cāturāśramya duties, jāti-based norms, and divine-guardian frameworks—are functionally anchored in kṣātra-dharma when it is properly established. He contrasts the indirect, multi-path character of āśrama-dharma (often articulated through āgama and disputation) with the more publicly verifiable orientation of kṣatriya duty, described as welfare-producing, self-witnessing (ātma-sākṣika), and oriented to the good of all beings. To illustrate, Bhīṣma introduces an exemplum involving King Māndhātṛ, who performs a sacrifice seeking Nārāyaṇa; a dialogue unfolds with Indra, who stresses that the cosmic order and subsequent dharmas depend upon the primordial operation of kṣātra-dharma. The chapter culminates in claims that protection, relief of the afflicted, compassion, and social restraint arise through righteous kingship: fear of just authority curbs transgression, while the well-governed live by good conduct. The king is instructed to protect beings like children, presenting governance as a moral infrastructure enabling all other disciplines.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि धर्म केवल त्याग या तप का नाम नहीं—जीवन-यापन के साधन, सेवा, और वर्णाश्रम के कर्तव्य भी धर्म के ही अंग हैं। → भीष्म गृहस्थ ब्राह्मण के लिए ‘षट्कर्म’ (वेदाध्ययन-अध्यापन, यजन-याजन, दान-प्रतिग्रह) का विधान रखते हुए यह भी बताते हैं कि कुछ आजीविकाएँ—राजसेवा, कृषि-धन, वाणिज्य-पथ—सीमित रूप से स्वीकार्य हैं, पर कपट, व्यभिचारजन्य वृत्ति, और सूद (कुसीद) जैसे मार्ग वर्जित हैं; यहीं से ‘धर्मसम्मत जीविका’ बनाम ‘लोभजन्य उपाय’ का तनाव उभरता है। → भीष्म राजधर्म की सर्वग्राहिता का महावाक्य देते हैं—जैसे हाथी के पदचिह्न में अन्य सब प्राणियों के पदचिह्न समा जाते हैं, वैसे ही समस्त धर्म राजधर्म में समाहित हैं; त्याग, दीक्षा, विद्या, और लोक-व्यवस्था—सबका आश्रय राजा का धर्म है। → वर्णाश्रम-धर्म की मर्यादा स्पष्ट होती है: ब्राह्मण के लिए दम, शौच, आर्जव और आश्रम-व्यवस्था; वैश्य के लिए परिश्रमपूर्वक स्वधर्म निभाकर कृतकृत्य होने पर आश्रम-आश्रय की अनुमति; और राजा के लिए वेद-राजशास्त्र का धर्मपूर्वक अध्ययन, प्रजा-पालन हेतु अनुशासन—जिससे अन्य सभी धर्म सुरक्षित रहते हैं।
Shlokas
Verse 1
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! धनुषकी डोरी खींचना, शत्रुओंको उखाड़ फेंकना, खेती, व्यापार और पशुपालन करना अथवा धनके उद्देश्यसे दूसरोंकी सेवा करना--ये ब्राह्मणके लिये अत्यन्त निषिद्ध कर्म हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰ ਖਿੱਚਣਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਣਾ, ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਧਨ ਦੀ ਖਾਤਰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਕੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਾਹੀ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਹਨ।
Verse 2
सेव्यं तु ब्रह्म षट््कर्म गृहस्थेन मनीषिणा । कृतकृत्यस्य चारण्ये वासो विप्रस्य शस्यते,मनीषी ब्राह्मण यदि गृहस्थ हो तो उसके लिये वेदोंका अभ्यास और यजन-याजन आदि छ:कर्म ही सेवन करने योग्य हैं। गृहस्थ आश्रमका उद्देश्य पूर्ण कर लेनेपर ब्राह्मणके लिये (वानप्रस्थी होकर) वनमें निवास करना उत्तम माना गया है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਯਜਨ-ਯਾਜਨ ਆਦਿ ਛੇ ਕਰਮ ਹੀ ਅਪਣਾਉਣਯੋਗ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।
Verse 3
राजप्रेष्यं कृषिधनं जीवनं च वणिक्पथा । कौटिल्यं कौलटेयं च कुसीदं च विवर्जयेत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜ ਦਾ ਕਿਰਾਏ ਦਾ ਨੌਕਰ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਣਾ, ਕੇਵਲ ਖੇਤੀ ਦੇ ਧਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣਾ, ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੇਢਾ-ਮੇਢਾ ਵਰਤਾਵ, ਰੰਡੀ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਉਣਾ, ਅਤੇ ਸੂਦਖੋਰੀ—ਇਹ ਵੀ ਵਰਜਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 4
गृहस्थ ब्राह्मण राजाकी दासता, खेतीके द्वारा धनका उपार्जन, व्यापारसे जीवन- निर्वाह, कुटिलता, व्यभिचारिणी स्त्रियोंके साथ व्यभिचारकर्म तथा सूदखोरी छोड़ है॥॥73 7 शूद्रो राजन भवति ब्रह्मबन्धु- दुश्चारित्रो यश्न धर्मादपेत: | वृषलीपति: पिशुनो नर्तनश्न राजप्रेष्यो यश्व भवेद् विकर्मा,राजन! जो ब्राह्मण दुश्चरित्र, धर्महीन, शूद्रजातीय कुलटा स्त्रीसे सम्बन्ध रखनेवाला, चुगलखोर, नाचनेवाला, राजसेवक तथा दूसरे-दूसरे विपरीत कर्म करनेवाला होता है, वह ब्राह्मणत्वसे गिरकर शूद्र हो जाता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ‘ਬ੍ਰਹਮਬੰਧੂ’ ਦੁਸ਼ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਜਾਤ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਾਥਣ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ, ਚੁਗਲਖੋਰ ਤੇ ਭੇਦੀਆ ਹੋਵੇ, ਨਾਚ-ਗਾਣੇ ਨੂੰ ਜੀਵਿਕਾ ਬਣਾਵੇ, ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰੇਸ਼੍ਯ ਬਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਰਜਿਤ ਕਰਮ ਕਰੇ—ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
जपन् वेदानजपंश्नचापि राजन् सम: शूट्रेर्दसवच्चापि भोज्य: । एते सर्वे शूद्रसमा भवन्ति राजन्नेतान् वर्जयेद् देवकृत्ये,नरेश्वर! उपर्युक्त दुर्गुणोंसे युक्त ब्राह्मण वेदोंका स्वाध्याय करता हो या न करता हो, शूद्रोंक ही समान है। उसे दासकी भाँति पंक्तिसे बाहर भोजन कराना चाहिये। ये राज-सेवक आदि सभी अधम ब्राह्मण शूद्रोंके ही तुल्य हैं। राजन्! देवकार्यमें इनका परित्याग कर देना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਸਮਾਨ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਸ ਵਾਂਗ ਪੰਗਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨੀਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦ੍ਰਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੇਵ-ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 6
निर्मयदि चाशुचौ क्रूरवृत्तौ हिंसात्मके त्यक्तधर्मस्ववृत्ते । हव्यं कव्यं यानि चान्यानि राजन् देयान्यदेयानि भवन्ति चास्मै,राजन! जो ब्राह्मण मर्यादाशून्य, अपवित्र, क्रूर स््वभाववाला, हिंसापरायण तथा अपने धर्म और सदाचारका परित्याग करनेवाला है, उसे हव्य-कव्य तथा दूसरे दान देना न देनेके ही बराबर है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੇ-ਲਗਾਮ, ਅਪਵਿੱਤਰ, ਕਠੋਰ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਹਵ੍ਯ, ਕਵ੍ਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਾਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਨਾ ਦੇਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਐਸੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਸੱਚਾ ਧਰਮ-ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
Verse 7
तस्माद् धर्मो विहितो ब्राह्मणस्य दम: शौचमार्जवं चापि राजन् । तथा विप्रस्याश्रमा: सर्व एव पुरा राजन् ब्राह्मणा वै निसृष्टा:,अत: नरेश्वर! ब्राह्मणके लिये इन्द्रियसंयम, बाहर-भीतरकी शुद्धि और सरलताके साथ- साथ धर्माचरणका ही विधान है। राजन्! सभी आश्रम ब्राह्मणोंके लिये ही हैं क्योंकि सबसे पहले ब्राह्मणोंकी ही सृष्टि हुई है
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਵਿਹਿਤ ਧਰਮ ਹੈ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ, ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਪਣ। ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਭ ਆਸ਼੍ਰਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਹੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 8
यः स्याद् दान्त: सोमपश्चार्यशील: सानुक्रोश: सर्वसहो निराशी: । ऋजुर्मदुरनृशंस: क्षमावान् स वै विप्रो नेतर: पापकर्मा,जो मन और इन्द्रियोंको संयममें रखनेवाला, सोमयाग करके सोमरस पीनेवाला, सदाचारी, दयालु, सब कुछ सहन करनेवाला, निष्काम, सरल, मृदु, क्रूरतारहित और क्षमाशील हो, वही ब्राह्मण कहलाने योग्य है। उससे भिन्न जो पापाचारी है, उसे ब्राह्मण नहीं समझना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ, ਸੋਮ-ਯਾਗ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੋਮ ਪੀਵੇ, ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋਵੇ, ਦਇਆਲੂ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਸਿੱਧਾ, ਮਿੱਠਾ, ਅਕ੍ਰੂਰ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜੋ ਪਾਪਕਰਮੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾ ਸਮਝੋ।
Verse 9
शूद्रं वैश्यं राजपुत्रं च राजन्- लोका: सर्वे संश्रिता धर्मकामा: । तस्माद् वर्णात् शान्तिधर्मेष्वसक्तान् मत्वा विष्णुनेच्छति पाण्डुपुत्र,राजन! पाण्डुनन्दन! धर्मपालनकी इच्छा रखनेवाले सभी लोग, सहायताके लिये शाद्र, वैश्य तथा क्षत्रियकी शरण लेते हैं। अतः जो वर्ण शान्तिधर्म (मोक्ष-साधन)में असमर्थ माने गये हैं, उनको भगवान् विष्णु शान्तिपरक-धर्मका उपदेश करना नहीं चाहते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਲੋਕ ਸਹਾਰੇ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ੂਦਰ, ਵੈਸ਼ਯ ਅਤੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ (ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ! ਵਿਸ਼ਣੂ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤਿ-ਧਰਮ (ਮੋਖਸ਼ ਮਾਰਗ) ਵਿੱਚ ਨ ਤਾਂ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਨ ਹੀ ਸਮਰਥ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤਿਮਯ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ।
Verse 10
लोके चेदं सर्वलोकस्य न स्या- च्चातुर्वर्ण्य वेदवादाश्व न स्यु: । सर्वाक्षैज्या: सर्वलोकक्रिया श्र सद्यः सर्वे चाश्रमस्था न वै स्यु:,यदि भगवान् विष्णु यथायोग्य विधान न करें तो लोकमें जो सब लोगोंको यह सुख आदि उपलब्ध है, वह न रह जाय। चारों वर्ण तथा वेदोंके सिद्धान्त टिक न सकें। सम्पूर्ण यज्ञ तथा समस्त लोककी क्रियाएँ बंद हो जायूँ तथा आश्रमोंमें रहनेवाले सब लोग तत्काल विनष्ट हो जायूँ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਯਥਾਯੋਗ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰੱਖਣ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਵਿਵਸਥਾ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਚਾਤੁਰਵਰਣ ਅਤੇ ਵੇਦਵਾਕ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰਹੇ। ਸਭ ਯੱਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਚਾਲਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਰੁਕ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 11
यश्न त्रयाणां वर्णानामिच्छेदाश्रमसेवनम् । चातुराश्रम्यदृष्टांश्न॒ धर्मास्तान् शृणु पाण्डव,पाण्डुनन्दन! जो राजा अपने राज्यमें तीनों वर्णों (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य) के द्वारा शास्त्रोक्त रूपसे आश्रम-धर्मका सेवन कराना चाहता हो, उसके लिये जानने योग्य जो चारों आश्रमोंके लिये उपयोगी धर्म हैं, उनका वर्णन करता हूँ, सुनो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਂਡਵ! ਜੇ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਇਹ ਚਾਹੇ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਰਣ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਤੁਰਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਪਾਲਣ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਚਤੁਰਾਸ਼੍ਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਲਈ ਹਿਤਕਰ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 12
शुश्रूषाकृतकार्यस्य कृतसंतानकर्मण: । अभ्यनुज्ञातराजस्य शूद्रस्य जगतीपते,पृथ्वीनाथ! जो शूद्र तीनों वर्णोकी सेवा करके कृतार्थ हो गया है, जिसने पुत्र उत्पन्न कर लिया है, शौच और सदाचारकी दृष्टिसे जिसमें अन्य त्रैवर्णिकोंकी अपेक्षा बहुत कम अन्तर रह गया है अथवा जो मनुप्रोक्त दस धर्मोके पालनमें तत्पर रहा हैः, वह शूद्र यदि राजाकी अनुमति प्राप्त कर ले तो उसके लिये संन्यासको छोड़कर शेष सभी आश्रम विहित हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪਤੀ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ! ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਕੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ (ਜਾਂ ਮਨੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਦਸ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋਵੇ), ਉਹ ਜੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਿਸ ਸਨਿਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਉਸ ਲਈ ਵਿਧਿਸੰਮਤ ਹਨ।
Verse 13
अल्पान्तरगतस्यापि दशधर्मगतस्य वा । आश्रमा विहिता: सर्वे वर्जयित्वा निराशिषम्,पृथ्वीनाथ! जो शूद्र तीनों वर्णोकी सेवा करके कृतार्थ हो गया है, जिसने पुत्र उत्पन्न कर लिया है, शौच और सदाचारकी दृष्टिसे जिसमें अन्य त्रैवर्णिकोंकी अपेक्षा बहुत कम अन्तर रह गया है अथवा जो मनुप्रोक्त दस धर्मोके पालनमें तत्पर रहा हैः, वह शूद्र यदि राजाकी अनुमति प्राप्त कर ले तो उसके लिये संन्यासको छोड़कर शेष सभी आश्रम विहित हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਥ! ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕੇਵਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਅੰਤਰ ਰੱਖਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜੋ ਮਨੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਦਸ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਲਈ ਨਿਰਾਸ਼ਿਸ ਸਨਿਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਾਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿਹਿਤ ਹਨ।
Verse 14
भेक्ष्यचर्या ततः प्राहुस्तस्य तद्धर्मचारिण: । तथा वैश्यस्य राजेन्द्र राजपुत्रस्य चैव हि,राजेन्द्र! पूर्वोक्त धर्मोॉका आचरण करनेवाले शूद्रके लिये तथा वैश्य और क्षत्रियके लिये भी भिक्षा माँगकर निर्वाह करनेका विधान है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਵਿਹਿਤ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਭਿੱਖ ਮੰਗ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਚਰਿਆ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਵੈਸ਼ ਲਈ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੱਤਰੀ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਲਈ ਵੀ।
Verse 15
कृतकृत्यो वयो5तीतो राज्ञ: कृतपरिश्रम: । वैश्यो गच्छेदनुज्ञातो नृपेणाश्रमसंश्रयम्,अपने वर्णधर्मका परिश्रमपूर्वक पालन करके कृतकृत्य हुआ वैश्य अधिक अवस्था व्यतीत हो जानेपर राजाकी आज्ञा लेकर क्षत्रियोचित वानप्रस्थ आश्रमोंका ग्रहण करे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਵੈਸ਼ ਆਪਣੇ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਰਿਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਮਰ ਢਲ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਦ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇ ਯਤਨ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਤਦ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਕਰਮ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ—ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਪਣਾ ਕੇ।
Verse 16
वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघ । संतानादीनि कर्माणि कृत्वा सोम॑ निषेव्य च,निष्पाप नरेश! राजाको चाहिये कि पहले धर्माचरण-पूर्वक वेदों तथा राजशास्त्रोंका अध्ययन करे। फिर संतानोत्पादन आदि कर्म करके यज्ञमें सोमरसका सेवन करे। समस्त प्रजाओंका धर्मके अनुसार पालन करके राजसूय, अश्वमेध तथा दूसरे-दूसरे यज्ञोंका अनुष्ठान करे। शास्त्रोंकी आज्ञाके अनुसार सब सामग्री एकत्र करके ब्राह्मणोंको दक्षिणा दे। संग्राममें अल्प या महान् विजय पाकर राज्यपर प्रजाकी रक्षाके लिये अपने पुत्रको स्थापित कर दे। पुत्र न हो तो दूसरे गोत्रके किसी श्रेष्ठ क्षत्रियको राज्यसिंहासनपर अभिषिक्त कर दे। वक्ताओंमें श्रेष्ठ क्षत्रियशिरोमणि पाण्डुनन्दन! पितृयज्ञों-द्वारा विधिपूर्वक पितरोंका, देवयज्ञोंद्वारा देवताओंका तथा वेदोंके स्वाध्यायद्वारा ऋषियोंका यत्नपूर्वक भली-भाँति पूजन करके अन्तकाल आनेपर जो क्षत्रिय दूसरे आश्रमोंको ग्रहण करनेकी इच्छा करता है, वह क्रमश: आश्रमोंको अपनाकर परम सिद्धिको प्राप्त होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਰਾਜਨ! ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ ਆਦਿ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦਾ ਪਾਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਚਰਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਨ ਅਤੇ ਧਰਮਸੰਮਤ ਰਾਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 17
पालयित्वा प्रजा: सर्वा धर्मेण वदतां वर । राजसूयाश्बदमेधादीन् मखानन्यांस्तथैव च,निष्पाप नरेश! राजाको चाहिये कि पहले धर्माचरण-पूर्वक वेदों तथा राजशास्त्रोंका अध्ययन करे। फिर संतानोत्पादन आदि कर्म करके यज्ञमें सोमरसका सेवन करे। समस्त प्रजाओंका धर्मके अनुसार पालन करके राजसूय, अश्वमेध तथा दूसरे-दूसरे यज्ञोंका अनुष्ठान करे। शास्त्रोंकी आज्ञाके अनुसार सब सामग्री एकत्र करके ब्राह्मणोंको दक्षिणा दे। संग्राममें अल्प या महान् विजय पाकर राज्यपर प्रजाकी रक्षाके लिये अपने पुत्रको स्थापित कर दे। पुत्र न हो तो दूसरे गोत्रके किसी श्रेष्ठ क्षत्रियको राज्यसिंहासनपर अभिषिक्त कर दे। वक्ताओंमें श्रेष्ठ क्षत्रियशिरोमणि पाण्डुनन्दन! पितृयज्ञों-द्वारा विधिपूर्वक पितरोंका, देवयज्ञोंद्वारा देवताओंका तथा वेदोंके स्वाध्यायद्वारा ऋषियोंका यत्नपूर्वक भली-भाँति पूजन करके अन्तकाल आनेपर जो क्षत्रिय दूसरे आश्रमोंको ग्रहण करनेकी इच्छा करता है, वह क्रमश: आश्रमोंको अपनाकर परम सिद्धिको प्राप्त होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਾਜਸੂਯ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਮਹਾਂਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯਜ੍ਞ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਨਿਆਂਯੋਗ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 18
आनयित्वा यथापाठं विप्रेभ्यो दत्तदक्षिण: । संग्रामे विजयं प्राप्य तथाल्पं यदि वा बहु,निष्पाप नरेश! राजाको चाहिये कि पहले धर्माचरण-पूर्वक वेदों तथा राजशास्त्रोंका अध्ययन करे। फिर संतानोत्पादन आदि कर्म करके यज्ञमें सोमरसका सेवन करे। समस्त प्रजाओंका धर्मके अनुसार पालन करके राजसूय, अश्वमेध तथा दूसरे-दूसरे यज्ञोंका अनुष्ठान करे। शास्त्रोंकी आज्ञाके अनुसार सब सामग्री एकत्र करके ब्राह्मणोंको दक्षिणा दे। संग्राममें अल्प या महान् विजय पाकर राज्यपर प्रजाकी रक्षाके लिये अपने पुत्रको स्थापित कर दे। पुत्र न हो तो दूसरे गोत्रके किसी श्रेष्ठ क्षत्रियको राज्यसिंहासनपर अभिषिक्त कर दे। वक्ताओंमें श्रेष्ठ क्षत्रियशिरोमणि पाण्डुनन्दन! पितृयज्ञों-द्वारा विधिपूर्वक पितरोंका, देवयज्ञोंद्वारा देवताओंका तथा वेदोंके स्वाध्यायद्वारा ऋषियोंका यत्नपूर्वक भली-भाँति पूजन करके अन्तकाल आनेपर जो क्षत्रिय दूसरे आश्रमोंको ग्रहण करनेकी इच्छा करता है, वह क्रमश: आश्रमोंको अपनाकर परम सिद्धिको प्राप्त होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਛੋਟੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਡੀ—ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਵੀ ਮਿਲੇ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਤ ਸਵਾਰਥ-ਭੋਗ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੈ।
Verse 19
स्थापयित्वा प्रजापाल पुत्र राज्ये च पाण्डव । अन्यगोत्रं प्रशस्तं वा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभ,निष्पाप नरेश! राजाको चाहिये कि पहले धर्माचरण-पूर्वक वेदों तथा राजशास्त्रोंका अध्ययन करे। फिर संतानोत्पादन आदि कर्म करके यज्ञमें सोमरसका सेवन करे। समस्त प्रजाओंका धर्मके अनुसार पालन करके राजसूय, अश्वमेध तथा दूसरे-दूसरे यज्ञोंका अनुष्ठान करे। शास्त्रोंकी आज्ञाके अनुसार सब सामग्री एकत्र करके ब्राह्मणोंको दक्षिणा दे। संग्राममें अल्प या महान् विजय पाकर राज्यपर प्रजाकी रक्षाके लिये अपने पुत्रको स्थापित कर दे। पुत्र न हो तो दूसरे गोत्रके किसी श्रेष्ठ क्षत्रियको राज्यसिंहासनपर अभिषिक्त कर दे। वक्ताओंमें श्रेष्ठ क्षत्रियशिरोमणि पाण्डुनन्दन! पितृयज्ञों-द्वारा विधिपूर्वक पितरोंका, देवयज्ञोंद्वारा देवताओंका तथा वेदोंके स्वाध्यायद्वारा ऋषियोंका यत्नपूर्वक भली-भाँति पूजन करके अन्तकाल आनेपर जो क्षत्रिय दूसरे आश्रमोंको ग्रहण करनेकी इच्छा करता है, वह क्रमश: आश्रमोंको अपनाकर परम सिद्धिको प्राप्त होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਕ! ਹੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ‘ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਰਾਜ-ਭਾਰ ਸੌਂਪ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗੋਤ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਤੇ ਯੋਗ ਕਸ਼ਤਰੀਏ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਪ੍ਰਜਾ-ਹਿਤ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਅਮਾਨਤ ਹੈ; ਨਿੱਜੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ।
Verse 20
अर्चयित्वा पितृन् सम्यक् पितृयजैर्यथाविधि । देवान् यज्ैर््रषीन् वेदैरर्चयित्वा तु यत्नतः,निष्पाप नरेश! राजाको चाहिये कि पहले धर्माचरण-पूर्वक वेदों तथा राजशास्त्रोंका अध्ययन करे। फिर संतानोत्पादन आदि कर्म करके यज्ञमें सोमरसका सेवन करे। समस्त प्रजाओंका धर्मके अनुसार पालन करके राजसूय, अश्वमेध तथा दूसरे-दूसरे यज्ञोंका अनुष्ठान करे। शास्त्रोंकी आज्ञाके अनुसार सब सामग्री एकत्र करके ब्राह्मणोंको दक्षिणा दे। संग्राममें अल्प या महान् विजय पाकर राज्यपर प्रजाकी रक्षाके लिये अपने पुत्रको स्थापित कर दे। पुत्र न हो तो दूसरे गोत्रके किसी श्रेष्ठ क्षत्रियको राज्यसिंहासनपर अभिषिक्त कर दे। वक्ताओंमें श्रेष्ठ क्षत्रियशिरोमणि पाण्डुनन्दन! पितृयज्ञों-द्वारा विधिपूर्वक पितरोंका, देवयज्ञोंद्वारा देवताओंका तथा वेदोंके स्वाध्यायद्वारा ऋषियोंका यत्नपूर्वक भली-भाँति पूजन करके अन्तकाल आनेपर जो क्षत्रिय दूसरे आश्रमोंको ग्रहण करनेकी इच्छा करता है, वह क्रमश: आश्रमोंको अपनाकर परम सिद्धिको प्राप्त होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਭਲੀ-ਭਾਂਤਿ ਅਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਰਾਹੀਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ—ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਆਸ਼ਰਮ-ਧਰਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
अन्तकाले च सम्प्राप्ते य इच्छेदा श्रमान्तरम् । सोशनुपूर्व्याश्रमान् राजन् गत्वा सिद्धिमवाप्रुयात्,निष्पाप नरेश! राजाको चाहिये कि पहले धर्माचरण-पूर्वक वेदों तथा राजशास्त्रोंका अध्ययन करे। फिर संतानोत्पादन आदि कर्म करके यज्ञमें सोमरसका सेवन करे। समस्त प्रजाओंका धर्मके अनुसार पालन करके राजसूय, अश्वमेध तथा दूसरे-दूसरे यज्ञोंका अनुष्ठान करे। शास्त्रोंकी आज्ञाके अनुसार सब सामग्री एकत्र करके ब्राह्मणोंको दक्षिणा दे। संग्राममें अल्प या महान् विजय पाकर राज्यपर प्रजाकी रक्षाके लिये अपने पुत्रको स्थापित कर दे। पुत्र न हो तो दूसरे गोत्रके किसी श्रेष्ठ क्षत्रियको राज्यसिंहासनपर अभिषिक्त कर दे। वक्ताओंमें श्रेष्ठ क्षत्रियशिरोमणि पाण्डुनन्दन! पितृयज्ञों-द्वारा विधिपूर्वक पितरोंका, देवयज्ञोंद्वारा देवताओंका तथा वेदोंके स्वाध्यायद्वारा ऋषियोंका यत्नपूर्वक भली-भाँति पूजन करके अन्तकाल आनेपर जो क्षत्रिय दूसरे आश्रमोंको ग्रहण करनेकी इच्छा करता है, वह क्रमश: आश्रमोंको अपनाकर परम सिद्धिको प्राप्त होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਅੰਤਕਾਲ ਨੇੜੇ ਆਵੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਣਾਕੇ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਤਰੀ ਰਾਜੇ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਵਿਵਾਹ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਯਜ્ઞਕਰਮ ਕਰੇ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਰਾਜਸੂਯ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਮਹਾਯਜ्ञ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਦੱਖਿਣਾ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਯੋਗ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਕ੍ਰਮਸ਼਼ ਉੱਤਰ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵੱਲ ਹਟੇ ਅਤੇ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 22
राजर्षित्वेन राजेन्द्र भैक्ष्यचर्या न सेवया । अपेतगृहधर्मोडपि चरेज्जीवितकाम्यया,गृहस्थ-धर्मोका त्याग कर देनेपर भी क्षत्रियको ऋषिभावसे वेदान्तश्रवण आदि संन्यास-धर्मका पालन करते हुए जीवनरक्षाके लिये ही भिक्षाका आश्रय लेना चाहिये, सेवा करानेके लिये नहीं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਜੋ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ, ਭਿਖਿਆ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਤਿਆਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਵੇਦਾਂਤ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਆਦਿ ਸੰਨਿਆਸ-ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੀ ਭਿਖਿਆ ਲਵੇ; ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ।
Verse 23
न चैतन्नैष्ठिकं कर्म त्रयाणां भूरिदक्षिण । चतुर्णा राजशार्दूल प्राहुराश्रमवासिनाम्,पर्याप्त दक्षिणा देनेवाले राजसिंह! यह भैक्ष्यचर्या क्षत्रिय आदि तीन वर्णोके लिये नित्य या अनिवार्य कर्म नहीं है। चारों आश्रमवासियोंका कर्म उनके लिये ऐच्छिक ही बताया गया है
ਹੇ ਬਹੁ-ਦੱਖਿਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਸਿੰਹ! ਇਹ ਭਿਖਿਆ-ਚਰਿਆ ਖ਼ਤਰੀ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਨਿੱਤ ਜਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਚਾਰਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਛਿਕ ਕਰਮ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 24
बाह्वायत्तं क्षत्रियैमनिवानां लोकश्रेष्ठ धर्ममासेवमानै: । सर्वे धर्मा: सोपधर्मस्त्रियाणां राज्ञो धर्मादिति वेदाच्छूणोमि,राजन! राजधर्म बाहुबलके अधीन होता है। वह क्षत्रियके लिये जगतका श्रेष्ठतम धर्म है, उसका सेवन करनेवाले क्षत्रिय मानवमात्रकी रक्षा करते हैं। अतः तीनों वर्णोंके उपधर्मोंसहित जो अन्यान्य समस्त धर्म हैं। वे राजधर्मसे ही सुरक्षित रह सकते हैं, यह मैंने वेद-शास्त्रसे सुना है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਧਰਮ ਭੁਜਬਲ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੀ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਉਪਧਰਮਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
यथा राजन हस्तिपदे पदानि संलीयन्ते सर्वसत्त्वोदूभवानि । एवं धर्मान् राजधर्मेषु सर्वान् सर्वावस्थान् सम्प्रलीनान् निबोध,नरेश्वर! जैसे हाथीके पदचिह्ममें सभी प्राणियोंके पदचिह्न विलीन हो जाते हैं, उसी प्रकार सब धर्मोको सभी अवस्थाओंमें राजधर्मके भीतर ही समाविष्ट हुआ समझो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਮਝੋ ਕਿ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਮੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 26
अल्पाश्रयानल्पफलान् वदन्ति धर्मानन्यान् धर्मविदो मनुष्या: । महाश्रयं बहुकल्याणरूपं क्षात्रं धर्म नेतरं प्राहुरार्या:,धर्मके ज्ञाता आर्य पुरुषोंका कथन है कि अन्य समस्त धर्मोंका आश्रय तो अल्प है ही, फल भी अल्प ही है। परंतु क्षात्रधर्मका आश्रय भी महान् है और उसके फल भी बहुसंख्यक एवं परमकल्याणरूप हैं, अत: इसके समान दूसरा कोई धर्म नहीं है
ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਆਰਯ ਪੁਰਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ। ਪਰ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਹਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਅਨੇਕ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ।
Verse 27
सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधाना: सर्वे वर्णा: पाल्यमाना भवन्ति । सर्वस्त्यागो राजधर्मेषु राजं- स्त्यागं धर्म चाहुरग्र्यं पुराणम्,सभी धर्मोमें राजधर्म ही प्रधान है; क्योंकि उसके द्वारा सभी वर्णोका पालन होता है। राजन! राजधर्मोमें सभी प्रकारके त्यागका समावेश है और ऋषिगण त्यागको सर्वश्रेष्ठ एवं प्राचीन धर्म बताते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਜਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 28
मज्जेत् त्रयी दण्डनीतौ हतायां सर्वे धर्मा: प्रक्षयेयुर्विबुद्धा: । सर्वे धर्माश्चाश्रमाणां हताः स्युः क्षात्रे त्यक्ते राजधर्मे पुराणे,यदि दण्डनीति नष्ट हो जाय तो तीनों वेद रसातलको चले जायेँ और वेदोंके नष्ट होनेसे समाजमें प्रचलित हुए सारे धर्मोका नाश हो जाय। पुरातन राजधर्म जिसे क्षात्रधर्म भी कहते हैं, यदि लुप्त हो जाय तो आश्रमोंके सम्पूर्ण धर्मोका ही लोप हो जायगा
ਜੇ ਦੰਡਨੀਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨੇ ਵੇਦ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਵੇਦ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਸਥਾਪਿਤ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ। ਅਤੇ ਜੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਧਰਮ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
Verse 29
सर्वे त्यागा राजधर्मेषु दृष्टा: सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चोक्ता: । सर्वा विद्या राजधर्मेषु युक्ता: सर्वे लोका राजधर्मे प्रविष्टा:,राजाके धर्मामें सारे त्यागोंका दर्शन होता है, राजधर्मोमें सारी दीक्षाओंका प्रतिपादन हो जाता है, राजधर्ममें सम्पूर्ण विद्याओंका संयोग सुलभ है तथा राजधर्ममें सम्पूर्ण लोकोंका समावेश हो जाता है
ਰਾਜਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਦੀਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ—ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਖੇਤਰ—ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 30
यथा जीवा: प्राकृतैर्वध्यमाना धर्मश्रुतानामुपपीडनाय । एवं धर्मा राजधर्मरवियुक्ता: संचिन्वन्तो नाद्वियन्ते स्वधर्मम्,व्याध आदि नीच प्रकृतिके मनुष्योंद्वारा मारे जाते हुए पशु-पक्षी आदि जीव जिस प्रकार घातकके धर्मका विनाश करनेवाले होते हैं, उसी प्रकार धर्मात्मा पुरुष यदि राजधर्मसे रहित हो जायाँ तो धर्मका अनुसंधान करते हुए भी वे चोर-डाकुओंके उत्पातसे स्वधर्मके प्रति आदरका भाव नहीं रख पाते हैं और इस प्रकार जगत्की हानिमें कारण बन जाते हैं (अत: राजधर्म सबसे श्रेष्ठ है)
ਜਿਵੇਂ ਵਿਆਧ ਆਦਿ ਨੀਚ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਜੀਵ, ਪਰੋਖੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘਾਤਕ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਲੋਕ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਚੋਰ-ਡਾਕੂਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਅਵਿਵਸਥਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਧਰਮ ਪਰਮ ਹੈ।
Verse 63
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि वर्णाश्रमधर्मकथने त्रिषप्टितमो5ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦੇ ਕਥਨ ਸੰਬੰਧੀ ਤ੍ਰੇਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
How to justify the ruler’s coercive capacity ethically: the chapter frames daṇḍa and protection as prerequisites for the functioning of all other dharmas and for preventing social harm.
Kṣātra-dharma is validated as a welfare-oriented, publicly accountable duty: the king must protect impartially, relieve suffering, and maintain order so that higher aims (including mokṣa-oriented disciplines) remain viable.
No explicit phalaśruti formula appears in the provided passage; the chapter’s meta-claim is structural—understanding righteous kingship is presented as essential to sustaining dharma and social flourishing.