
Chapter Arc: अतिथि के वचनों से संतुष्ट ब्राह्मण—जिसके मन में अभीष्ट कार्य की सिद्धि का संकल्प है—नागराज के गृह की ओर जाने की तैयारी करता है, और कथा का द्वार ‘अतिथि-धर्म’ की कसौटी पर खुलता है। → अतिथि-धर्म का सार सूत्रों में उभरता है: पथ-थके को शय्या, खड़े-खड़े थके को आसन, प्यासे को जल, भूखे को भोजन—और वह भी समय पर, जैसे वृद्ध को समय पर पुत्र का सहारा। ब्राह्मण के सामने प्रश्न है कि क्या वह इस धर्म को केवल सुनकर नहीं, जीकर भी दिखाएगा। → ब्राह्मण अतिथि के उपदेश को स्वीकार कर प्रतिज्ञा करता है—‘जैसा आप कहते हैं वैसा ही करूँगा’—और उसी क्षण अतिथि-धर्म का सिद्धान्त व्यवहार में उतरता है: वह अतिथि को उसी रात्रि अपने साथ ठहराता है। → रात्रि अतिथि-सत्कार में बीतती है; प्रातःकाल अतिथि पूजित होकर विदा होता है। ब्राह्मण, स्वजन से अनुमति लेकर, यथोपदेश नागराज के आश्रय की ओर नियत समय पर प्रस्थान करता है—धर्म और कर्तव्य दोनों को साधते हुए। → ब्राह्मण नागराज के घर की ओर चल पड़ा—अब वहाँ कौन-सी परीक्षा, कौन-सा वर या कौन-सा भय उसका प्रतीक्षा कर रहा है?
Verse 1
अपन क्ाा छा 2 षट्पज्चाशर्दाधेकत्रिशततमो< ध्याय: अतिथिके वचनोंसे संतुष्ट होकर ब्राह्मणका उसके कथनानुसार नागराजके घरकी ओर प्रस्थान ब्राह्मण उवाच अतिभारोड्द्य तस्यैव भारावतरणं महत् । पराश्चासकरं वाक्यमिदं मे भवतः श्रुतम्,ब्राह्मणने कहा--अतिथिदेव! मुझपर बड़ा भारी बोझ-सा लदा हुआ था, उसे आज आपने उतार दिया। यह बहुत बड़ा कार्य हो गया। आपकी यह बात जो मैंने सुनी है, दूसरोंको पूर्ण सान्त्वना प्रदान करनेवाली है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਤਿਥੀਦੇਵ! ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਜੋ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਪਿਆ ਸੀ, ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖੋਂ ਸੁਣਿਆ ਇਹ ਬਚਨ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 2
अध्वक्लान्तस्य शयनं स्थानक्लान्तस्थ चासनम् | तृषितस्य च पानीयं क्षुधार्तस्थ च भोजनम्,राह चलनेसे थके हुए बटोहीको शय्या, खड़े-खड़े जिसके पैर दुख रहे हों, उसके लिये बैठनेका आसन, प्यासेको पानी और भूखसे पीड़ित मनुष्यको भोजन मिलनेसे जितना संतोष होता है, उतनी ही प्रसन्नता मुझे आपकी यह बात सुनकर हुई है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੀਂ ਥੱਕੇ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਸੇਜ, ਖੜ੍ਹੇ-ਖੜ੍ਹੇ ਥੱਕੇ ਨੂੰ ਆਸਨ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਤੁਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਜਿੰਨੀ ਤਸੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉੱਨੀ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 3
ईप्सितस्येव सम्प्राप्तिरन्नस्य समयेडतिथे: । एषितस्यात्मन: काले वृद्धस्यैव सुतो यथा,भोजनके समय मनोवाजञ्छित अन्नकी प्राप्ति होनेसे अतिथिको, समयपर अभीष्ट वस्तुकी प्राप्ति होनेसे अपने मनको, पुत्रकी प्राप्ति होनेसे वृद्धको तथा मनसे जिसका चिन्तन हो रहा हो, उसी प्रेमी मित्रका दर्शन होनेसे मित्रको जितना आनन्द प्राप्त होता है, आज आपने जो बात कही है, वह मुझे उतना ही आनन्द दे रही है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਵੇਂ ਭੋਜਨ ਵੇਲੇ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਅੰਨ ਮਿਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਾਹੀਦੀ ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ ਨਾਲ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ ਮੈਨੂੰ ਉੱਨਾ ਹੀ ਆਨੰਦ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 4
मनसा चिन्तितस्येव प्रीतिस्निग्धस्य दर्शनम् । प्रह्नमादयति मां वाक्यं भवता यदुदीरितम्,भोजनके समय मनोवाजञ्छित अन्नकी प्राप्ति होनेसे अतिथिको, समयपर अभीष्ट वस्तुकी प्राप्ति होनेसे अपने मनको, पुत्रकी प्राप्ति होनेसे वृद्धको तथा मनसे जिसका चिन्तन हो रहा हो, उसी प्रेमी मित्रका दर्शन होनेसे मित्रको जितना आनन्द प्राप्त होता है, आज आपने जो बात कही है, वह मुझे उतना ही आनन्द दे रही है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਪ੍ਰਿਯ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਖੁਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ ਹਨ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 5
दत्तचक्षुरिवाकाशे पश्यामि विमृशामि च । प्रज्ञानवचनाद्यो5यमुपदेशो हि मे कृत:,आपने मुझे यह उपदेश क्या दिया, अन्धेको आँख दे दी। आपके इस ज्ञानमय वचनको सुनकर मैं आकाशकी ओर देखता और कर्तव्यका विचार करता हूँ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਾਨੋ ਤੁਸੀਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਗਿਆਨਮਈ ਬਚਨ ਤੋਂ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 6
बाढमेवं करिष्यामि यथा मे भाषते भवान् | इमां हि रजनीं साधो निवसस्व मया सह,विद्वन! आप मुझे जैसी सलाह दे रहे हैं, अवश्य ऐसा ही करूँगा। साधो! वे भगवान् सूर्य अस्ताचलकी ओर जा रहे हैं। उनकी किरणें मन्द हो गयी हैं; अतः आप इस रातमें मेरे साथ यहीं रहिये और सुखपूर्वक विश्राम करके भलीभाँति अपनी थकावट दूर कीजिये; फिर सबेरे अपने अभीष्ट स्थानको चले जाइयेगा
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਓਹੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਸਾਧੂ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ! ਇਹ ਰਾਤ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੋ। ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਥਕਾਵਟ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਸਵੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮਨਚਾਹੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣਾ।
Verse 7
प्रभाते यास्यति भवानू् पर्याश्वस्त: सुखोषित: । असौ हि भगवान् सूर्यो मन्दरश्मिरवाड्मुख:,विद्वन! आप मुझे जैसी सलाह दे रहे हैं, अवश्य ऐसा ही करूँगा। साधो! वे भगवान् सूर्य अस्ताचलकी ओर जा रहे हैं। उनकी किरणें मन्द हो गयी हैं; अतः आप इस रातमें मेरे साथ यहीं रहिये और सुखपूर्वक विश्राम करके भलीभाँति अपनी थकावट दूर कीजिये; फिर सबेरे अपने अभीष्ट स्थानको चले जाइयेगा
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਤਾਜ਼ਾ-ਦਮ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਜਾਵੋਗੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਹੁਣ ਅਸਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਮ੍ਰਿਦੁ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਾਤ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹੋ; ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਥਕਾਵਟ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਸਵੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮਨਚਾਹੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣਾ।
Verse 8
भीष्म उवाच ततस्तेन कृतातिथ्य: सो$तिथि: शत्रुसूदन | उवास किल तां रात्रि सह तेन द्विजेन वै,भीष्मजी कहते हैं--शत्रुसूदन! तदनन्तर वह अतिथि उस ब्राह्मणका आतिथ्य ग्रहण करके रातभर वहीं उस ब्राह्मणके साथ रहा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸ਼ਤਰੂਸੂਦਨ! ਫਿਰ ਉਸ ਦਵਿਜ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤਿਥਿ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਿਮਾਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਰਾਤ ਰਹਿਆ।
Verse 9
चतुर्थधर्मसंयुक्ते तयो: कथयतोस्तदा । व्यतीता सा निशा कृत्स्ना सुखेन दिवसोपमा,मोक्षधर्मके सम्बन्धमें बातें करते हुए उन दोनोंकी वह सारी रात दिनके समान ही बड़े सुखसे बीत गयी
ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਰਮ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਹ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਸੁਖ ਨਾਲ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਗਈ।
Verse 10
ततः प्रभातसमये सो$तिथिस्तेन पूजित: । ब्राह्मणेन यथाशकक्त्या स्वकार्यमभिकाड्क्षता,फिर सबेरा होनेपर अपने कार्यकी सिद्धि चाहने-वाले उस ब्राह्मणद्वारा यथाशक्ति सम्मानित हो वह अतिथि चला गया
ਫਿਰ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਮਹਿਮਾਨ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਿਮਾਨ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 11
ततः स विप्र: कृतकर्मनिश्चय: कृताभ्यनुज्ञ: स्वजनेन धर्मकृत् । यथोपदिष्टं भुजगेन्द्रसंश्रयं जगाम काले सुकृतैकनिश्चय:,तत्पश्चात् वह धर्मात्मा ब्राह्मण अपने अभीष्ट कार्यको पूर्ण करनेका निश्चय करके स्वजनोंकी अनुमति ले अतिथिके बताये अनुसार यथासमय नागराजके घरकी ओर चल दिया। उसने अपने शुभ कार्यको सिद्ध करनेका एक दृढ़ निश्चय कर लिया था
ਤਦ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਜਨਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈ ਕੇ, ਮਹਿਮਾਨ ਦੇ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਵੇਲੇ ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਪੁੰਨ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਸਥਿਰਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 356
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि उज्छवृत्त्युपाख्याने षट्पञज्चाशदधिकत्रिशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਉੱਛਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਉਪਾਖਿਆਨ’ ਨਾਮਕ ਕਥਾ ਦਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਠਾਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 3515
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें उज्छवृत्तिका उपाख्यानविषयक तीन सौ पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਉੱਛਵ੍ਰਿੱਤਿਕਾ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪਚਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।