Adhyaya 352
Adhyāya 352: Brāhmaṇa–Nāga Saṃvāda — Uñchavrata-niścaya (Dialogue and the Resolve to Practice Uñchavrata)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Mokṣadharma Parva) — Dialogue of the Brāhmaṇa and the Nāga
This chapter presents a tightly structured exchange between a brāhmaṇa and a nāga. The brāhmaṇa opens by affirming that the nāga’s counsel is “anvarthopagata” (aptly meaningful) and that a clear path has been shown; he offers auspicious blessing and announces his intention to depart, requesting to be remembered through future communications or errands. The nāga interrupts the departure, asking why the brāhmaṇa would leave without stating the task connected to the nāga and without declaring the purpose of the visit. The nāga further prescribes a protocol: after the matter is spoken and completed—whether previously stated or not—the brāhmaṇa should formally take leave; only then will the nāga grant permission. He frames this as a bond of affection and trust, asserting mutual reliance. In response, the brāhmaṇa acknowledges the nāga’s discernment and shifts to a metaphysical register, expressing a non-dual equivalence (“I am you; you are I”) and a universal pervasion of beings. He then discloses his prior doubt regarding the accumulation of merit (puṇya-saṃcaya) and resolves to undertake uñchavrata as a disciplined practice for ‘seeing the meaning’ (arthadarśana). The chapter closes with the brāhmaṇa’s settled determination and formal leave-taking, declaring his purpose fulfilled through the guidance received.
Chapter Arc: Janamejaya presses a subtle metaphysical doubt: are there many Purushas or only one—and who is truly supreme, the source of all? → Vaishampayana frames the answer through layered authority: first saluting Vyasa and the guru-lineage, then invoking an ancient Brahma–Rudra dialogue to resolve how multiplicity can arise from a single womb of being. → In the Brahma–Rudra samvada, Rudra articulates the paradox: many ‘purushas’ and many Brahmas appear in creation, yet the Virat Purusha is one; those who become nirguna enter that eternal, supreme Purusha beyond qualities. → The chapter reconciles plurality and unity: the world displays countless persons and creators in the field of guna, but the highest reality is the one, attributeless Purusha into whom the realized merge. → The discourse points forward to deeper elaboration of the nirguna state and the means by which seekers transcend guna to enter the Sanatana Purusha.
Shlokas
Verse 1
व बक। डे - १, नारायण, २. ब्रह्मा, ३. वसिष्ठ, ४. शक्ति, ५. पराशर, ६. व्यास--इस प्रकार व्यासजी छठी पीढ़ीमें उत्पन्न हुए हैं। पज्चाशर्दाधिकत्रिशततमो< ध्याय: वैजयन्त पर्वतपर ब्रह्मा और रुद्रका मिलन एवं ब्रह्माजीद्वारा परम पुरुष नारायणकी महिमाका वर्णन जनमेजय उवाच बहव: पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु । को हद्वात्र पुरुष: श्रेष्ठ को वा योनिरिहोच्यते
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਕੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਬਹੁਤੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕ ਹੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ‘ਯੋਨੀ’ (ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ) ਕਿਹਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
Verse 2
जनमेजयने पूछा--ब्रह्मन! पुरुष अनेक हैं या एक? इस जगत्में कौन पुरुष सबसे श्रेष्ठ है? अथवा किसे यहाँ सबकी उत्पत्तिका स्थान बताया जाता है? ।। वैशम्पायन उवाच बहव: पुरुषा लोके सांख्ययोगविचारणे । नैतदिच्छन्ति पुरुषमेक॑ कुरुकुलोद्धह,वैशम्पायनजीने कहा--कुरुकुलका भार वहन करनेवाले नरेश! सांख्य और योगकी विचारधाराके अनुसार इस जगतमें पुरुष अनेक हैं। वे 'एकपुरुषवाद” नहीं स्वीकार करते हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੁਰੂਕੁਲ ਦੇ ਉੱਧਾਰਕ! ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਬਹੁਤੇ ਹਨ। ਉਹ ‘ਇੱਕ ਹੀ ਪੁਰੁਸ਼’ ਵਾਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
Verse 3
बहूनां पुरुषाणां च यथैका योनिरुच्यते । तथा त॑ पुरुष विश्व व्याख्यास्थामि गुणाधिकम्,बहुत-से पुरुषोंकी उत्पत्तिका स्थान एक ही पुरुष कैसे बताया जाता है? यह समझानेके लिये आत्मज्ञानी, तपस्वी, जितेन्द्रिय एवं वन्दनीय परमर्षि गुरु व्यासजीको नमस्कार करके मैं तुम्हारे सामने अधिक गुणशाली विश्वात्मा पुरुषकी व्याख्या करूँगा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ‘ਯੋਨੀ’ (ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ‘ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼’ (ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
नमस्कृत्वा च गुरवे व्यासाय विदितात्मने । तपोयुक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमर्षये,बहुत-से पुरुषोंकी उत्पत्तिका स्थान एक ही पुरुष कैसे बताया जाता है? यह समझानेके लिये आत्मज्ञानी, तपस्वी, जितेन्द्रिय एवं वन्दनीय परमर्षि गुरु व्यासजीको नमस्कार करके मैं तुम्हारे सामने अधिक गुणशाली विश्वात्मा पुरुषकी व्याख्या करूँगा
ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਇਕੋ ਪੁਰਖ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਆਤਮ-ਜਾਣੂ, ਤਪਸਵੀ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਜਿਤ ਅਤੇ ਵੰਦਨੀਯ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਵਗੁਣ-ਸੰਪੰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 5
इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिव । ऋतं सत्यं च विख्यातमृषिसिंहेन चिन्तितम्,राजन! यह पुरुषसम्बन्धी सूक्त तथा ऋत और सत्य सम्पूर्ण वेदोंमें विख्यात है। ऋषिसिंह व्यासने इसका भलीभाँति चिन्तन किया है
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਪੁਰੁਸ਼-ਸੂਕਤ ਅਤੇ ਤ ਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ-ਸਿੰਹ ਵਿਆਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 6
उत्सगेणापवादेन ऋषिभि: कपिलादिभि: | अध्यात्मचिन्तामाश्रित्य शास्त्राण्युक्तानि भारत,भारत! कपिल आदि ऋषियोंने सामान्य और विशेषरूपमें अध्यात्म-तत्त्वका चिन्तन करके विभिन्न शास्त्रोंका प्रतिपादन किया है
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਕਪਿਲ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ—ਕਿਤੇ ਸਧਾਰਣ ਵਿਧਾਨ ਵਜੋਂ, ਕਿਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਪਵਾਦ ਵਜੋਂ।
Verse 7
समासतत्तु यद् व्यास: पुरुषैकत्वमुक्तवान् | तत् ते5हं सम्प्रवक्ष्यामि प्रसादादमितौजस:,परंतु व्यासजीने संक्षेपसे पुरुषकी एकताका जिस तरह प्रतिपादन किया है, उसीको मैं भी उन अमिततेजस्वी गुरुके कृपा-प्रसादसे तुम्हें बताऊँगा
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖ ਦੀ ਏਕਤਾ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਉਸ ਅਮਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।
Verse 8
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । ब्रह्मणा सह संवादं तयम्बकस्य विशाम्पते,प्रजानाथ! इस विषयमें जानकार मनुष्य ब्रह्माजीके साथ रुद्रके संवादरूप इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਰੁਦ੍ਰ) ਦਾ ਸੰਵਾਦ।
Verse 9
क्षीरोदस्य समुद्रस्य मध्ये हाटकसप्रभ: । वैजयन्त इति ख्यात: पर्वतप्रवरो नृप,नरेश्वर! क्षीरसागरके मध्यभागमें वैजयन्त नामसे विख्यात एक श्रेष्ठ पर्वत है, जो सुवर्णकी-सी कान्तिसे प्रकाशित होता है
ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ‘ਵੈਜਯੰਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਕ ਸਰਵੋਤਮ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 10
तत्राध्यात्मगतिं देव एकाकी प्रविचिन्तयन् | वैराजसदनान्नित्यं वैजयन्तं निषेवते,वहाँ एकाकी ब्रह्मा अध्यात्मगतिका चिन्तन करनेके लिये ब्रह्मलोकसे प्रतिदिन आते और उस वैजयन्त पर्वतका सेवन करते थे
ਉੱਥੇ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੈਰਾਜ-ਸਦਨ (ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ) ਤੋਂ ਨਿੱਤ ਆ ਕੇ ਵੈਜਯੰਤ ਪਹਾੜ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
Verse 11
अथ तत्रासतस्तस्य चतुर्वक्त्रस्य धीमत: । ललाटप्रभव: पुत्र: शिव आगाद् यदृच्छया,पहले एक दिन बुद्धिमान् चतुर्मुख ब्रह्माजी जब वहाँ बैठे हुए थे, उसी समय उनके ललाटसे उत्पन्न हुए पुत्र महायोगी त्रिनेत्रधारी भगवान् शिव अनायास ही आकाशमार्गसे घूमते हुए वैजयन्तपर्वतके सामने आये और शीघ्र ही आकाशसे उस पर्वतशिखरपर उतर पड़े
ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲਲਾਟ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਵ ਯਦ੍ਰਿਚਛਾ (ਅਨਾਇਾਸ) ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 12
आकाशेन महायोगी पुरा त्रिनयनः प्रभु: । ततः: खान्निपपाताशु धरणीधरमूर्थनि,पहले एक दिन बुद्धिमान् चतुर्मुख ब्रह्माजी जब वहाँ बैठे हुए थे, उसी समय उनके ललाटसे उत्पन्न हुए पुत्र महायोगी त्रिनेत्रधारी भगवान् शिव अनायास ही आकाशमार्गसे घूमते हुए वैजयन्तपर्वतके सामने आये और शीघ्र ही आकाशसे उस पर्वतशिखरपर उतर पड़े
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਹਾਯੋਗੀ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ; ਫਿਰ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਧਰਣੀਧਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਮੱਥੇ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਆ ਬੈਠੇ।
Verse 13
अग्रतश्नाभवत् प्रीतो ववन्दे चापि पादयो: । त॑ पादयोर्निपतितं दृष्टवा सव्येन पाणिना,सामने ब्रह्माजीको देखकर उन्हें बड़ी प्रसन्नता हुई और उन्होंने उनके दोनों चरणोंमें सिर झुकाकर प्रणाम किया। भगवान् शिवको अपने चरणोंमें पड़ा देख उस समय एकमात्र सर्वसमर्थ भगवान् प्रजापतिने दाहिने हाथसे उन्हें उठाया और दीर्घकालके पश्चात् अपने निकट आये हुए पुत्रसे इस प्रकार कहा
ਸਾਮ੍ਹਣੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਰਵਸਮਰਥ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ।
Verse 14
उत्थापयामास तदा प्रभुरेक: प्रजापति: । उवाच चैनं भगवांश्रविरस्यागतमात्मजम्,सामने ब्रह्माजीको देखकर उन्हें बड़ी प्रसन्नता हुई और उन्होंने उनके दोनों चरणोंमें सिर झुकाकर प्रणाम किया। भगवान् शिवको अपने चरणोंमें पड़ा देख उस समय एकमात्र सर्वसमर्थ भगवान् प्रजापतिने दाहिने हाथसे उन्हें उठाया और दीर्घकालके पश्चात् अपने निकट आये हुए पुत्रसे इस प्रकार कहा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦੋਂ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਸਰਵਾਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਆਏ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦੇਖ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਨੇਹ-ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।
Verse 15
पितामह उवाच स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तोडसि मेडन्तिकम् | कच्चित् ते कुशल पुत्र स्वाध्यायतपसो: सदा,ब्रह्माजी बोले--महाबाहो! तुम्हारा स्वागत है। सौभाग्यसे मेरे निकट आये हो। बेटा! तुम्हारा स्वाध्याय और तप सदा सकुशल चल रहा है न? तुम सर्वदा कठोर तपस्यामें ही लगे रहते हो; इसलिये मैं तुमसे बारंबार तपके विषयमें पूछता हूँ
ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮਹਾਬਾਹੋ, ਤੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ। ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਹੈਂ। ਪੁੱਤਰ, ਦੱਸ—ਤੇਰਾ ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਸਦਾ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ ਨਾਂ?”
Verse 16
नित्यमुग्रतपास्त्वं हि ततः पृच्छामि ते पुन:,ब्रह्माजी बोले--महाबाहो! तुम्हारा स्वागत है। सौभाग्यसे मेरे निकट आये हो। बेटा! तुम्हारा स्वाध्याय और तप सदा सकुशल चल रहा है न? तुम सर्वदा कठोर तपस्यामें ही लगे रहते हो; इसलिये मैं तुमसे बारंबार तपके विषयमें पूछता हूँ
ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਦਾ ਉਗ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਤਪੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ।
Verse 17
रुद्र उ्वाच त्वत्प्रसादेन भगवन् स्वाध्यायतपसोर्मम । कुशल चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस्त्वथ,रुद्रने कहा--भगवन्! आपकी कृपासे मेरे स्वाध्याय और तप सकुशल चल रहे हैं; कभी भंग नहीं हुए हैं। सम्पूर्ण जगत् भी कुशल-क्षेमसे है
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਭੰਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵੀ ਕੁਸ਼ਲ-ਖੇਮ ਵਿੱਚ ਹੈ।”
Verse 18
चिरदृष्टो हि भगवान् वैराजसदने मया । ततोऊहं पर्वत प्राप्तस्त्विमं त्वत्यादसेवितम्,प्रभो! बहुत दिन हुए, मैंने ब्रह्मलोकमें आपका दर्शन किया था। इसीलिये आज आपके चरणोंद्वारा सेवित इस पर्वतपर पुन: दर्शनके लिये आया हूँ
ਪ੍ਰਭੋ! ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਰਾਜ-ਸਦਨ (ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ) ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਮੁੜ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ।
Verse 19
कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन ते । नैतत् कारणमल्पं हि भविष्यति पितामह,पितामह! आपके एकान्तमें जानेसे मेरे मनमें बड़ा कौतूहल पैदा हुआ। मैंने सोचा, इसका कोई छोटा-मोटा कारण नहीं होगा
ਪਿਤਾਮਹ! ਤੁਹਾਡੇ ਇਕਾਂਤ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਜਾਗੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਹ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਹੇਤੂ ਹੈ।
Verse 20
कि नु तत्सदन श्रेष्ठ क्षुत्पिपासाविवर्जितम् । सुरासुरैरध्युषितं ऋषिभिश्नामितप्रभै:,क्या कारण है कि क्षुधा-पिपासासे रहित उस श्रेष्ठ धामको, जहाँ निरन्तर देवता, असुर, अमिततेजस्वी ऋषि, गन्धर्व और अप्सराओंके समूह आपकी सेवामें उपस्थित रहते हैं, छोड़कर आप अकेले इस श्रेष्ठ पर्वतपर चले आये हैं?
ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ! ਉਹ ਉੱਤਮ ਧਾਮ ਜੋ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ?
Verse 21
गन्धर्वैरप्सरोभिश्व सततं संनिषेवितम् । उत्सृज्येमं गिरिवरमेकाकी प्राप्तवानसि,क्या कारण है कि क्षुधा-पिपासासे रहित उस श्रेष्ठ धामको, जहाँ निरन्तर देवता, असुर, अमिततेजस्वी ऋषि, गन्धर्व और अप्सराओंके समूह आपकी सेवामें उपस्थित रहते हैं, छोड़कर आप अकेले इस श्रेष्ठ पर्वतपर चले आये हैं?
ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਸਦਾ ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ—ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਿਰੰਤਰ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ?
Verse 22
ब्रह्मोवाच वैजयन्तो गिरिवर: सततं सेव्यते मया । अन्नैकाग्रेण मनसा पुरुषश्चिन्त्यते विराट्,ब्रह्माजीने कहा--वत्स! मैं इन दिनों गिरिवर वैजयन्तका जो निरन्तर सेवन कर रहा हूँ, इसका कारण यह है कि यहाँ एकाग्रचित्तसे विराट् पुरुषका चिन्तन किया करता हूँ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਤਸ! ਮੈਂ ਸਦਾ ਵੈਜਯੰਤ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪਕ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 23
रुद्र ववाच बहव: पुरुषा ब्रह्मांस्त्वया सृष्टा: स्वयम्भुवा । सृज्यन्ते चापरे ब्रह्मनू स चैक: पुरुषो विराट्,रुद्र बोले--ब्रह्मन्! आप स्वयम्भू हैं। आपने बहुत-से पुरुषोंकी सृष्टि की है और अभी दूसरे-दूसरे पुरुषोंकी सृष्टि करते जा रहे हैं। वह विराट् भी तो एक पुरुष ही है, फिर उसमें क्या विशेषता है?
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਤੁਸੀਂ ਸਵਯੰਭੂ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਰਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਪੁਰੁਸ਼ ਰਚਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ। ਪਰ ਉਹ ਵਿਰਾਟ ਵੀ ਤਾਂ ਇਕ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕੀ ਹੈ?
Verse 24
को हासौ चिन्त्यते ब्रद्वंस्त्वयैक: पुरुषोत्तम: । एतनमे संशयं ब्रूहि महत् कौतूहलं हि मे,प्रभो! आप जिन एक पुरुषोत्तमका चिन्तन करते हैं, वे कौन हैं? मेरे इस संशयका समाधान कीजिये। इस विषयको सुननेके लिये मेरे मनमें बड़ी उत्कण्ठा हो रही है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਇਕ ਪਰਮ ਪੁਰਖ (ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ।
Verse 25
ब्रह्मोवाच बहव: पुरुषा: पुत्र त्वया ये समुदाहता: । एवमेतदतिक्रान्तं द्रष्टव्यं नैवमित्यपि,ब्रह्माजीने कहा--बेटा! तुमने जिन बहुत-से पुरुषोंका उल्लेख किया है, उनके विषयमें तुम्हारा यह कथन ठीक ही है। जिनकी सृष्टि मैं करता हूँ, उनका चिन्तन मैं क्यों करूँगा?
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ‘ਪੁਰਖਾਂ’ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਠੀਕ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਅਤੀਕ੍ਰਾਂਤ—ਅਰਥਾਤ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ—ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ‘ਇਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ’ ਐਸਾ ਅੜੀਅਲਪਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 26
आधार तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते । बहूनां पुरुषाणां स यथैका योनिरुच्यते,मैं तुम्हें उस एक पुरुषके सम्बन्धमें बताऊँगा, जो सबका आधार है और जिस प्रकार वह बहुत-से पुरुषोंका एकमात्र कारण बताया जाता है
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਇਕ ਪੁਰਖ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਣ—ਇਕੋ ਯੋਨੀ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
Verse 27
तथा तं॑ पुरुष विश्व परमं सुमहत्तमम् । निर्गुणं निर्गुणा भूत्वा प्रविशन्ति सनातनम्,जो लोग साधन करते-करते गुणातीत हो जाते हैं, वे ही उस विश्वरूप, अत्यन्त महान्, सनातन एवं निर्गुण परम पुरुषमें प्रवेश करते हैं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ, ਪਰਮ, ਅਤਿ-ਮਹਾਨ, ਸਨਾਤਨ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 349
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें द्ैपायनकी उत्पत्तिविषयक तीन सौ उनचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੋਕ੍ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਉਨੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 350
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये ब्रह्म॒रुद्रसंवादे पञ्चाशदधिकत्रिशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਅੰਦਰ ਨਾਰਾਇਣੀਯ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ‘ਪੰਚਾਸ਼ਦਧਿਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਤਮ’ (ਅਰਥਾਤ ੩੫੦ਵਾਂ) ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The brāhmaṇa discloses uncertainty about puṇya-saṃcaya (how merit is truly accrued) and must choose an ethically grounded practice; he resolves this by adopting uñchavrata as a disciplined method of conduct.
Ethical clarity requires both inner insight and outer procedure: one should state purpose transparently, complete obligations, and adopt self-regulation practices that convert abstract ideals into verifiable conduct.
No explicit phalaśruti appears in these verses; the chapter’s meta-emphasis is pragmatic—guidance is validated by the brāhmaṇa’s settled resolve and the restoration of confidence in a disciplined path.