Shloka 25
Adhyāya 352: Brāhmaṇa–Nāga Saṃvāda — Uñchavrata-niścaya
Dialogue and the Resolve to Practice Uñchavrata
ब्रह्मोवाच बहव: पुरुषा: पुत्र त्वया ये समुदाहता: । एवमेतदतिक्रान्तं द्रष्टव्यं नैवमित्यपि
brahmovāca bahavaḥ puruṣāḥ putra tvayā ye samudāhṛtāḥ | evam etad atikrāntaṃ draṣṭavyaṃ naivam ity api ||
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ‘ਪੁਰਖਾਂ’ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਠੀਕ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਅਤੀਕ੍ਰਾਂਤ—ਅਰਥਾਤ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ—ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ‘ਇਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ’ ਐਸਾ ਅੜੀਅਲਪਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
पितामह उवाच
Educational Q&A
Do not cling to rigid, one-sided formulations about ultimate reality. Even if a description is correct at one level, the higher standpoint requires seeing it as ‘transcended’ and avoiding dogmatic insistence—“only this, not otherwise.”
Bhīṣma (Pitāmaha) is recounting a discourse in which Brahmā responds to a ‘son’ who has listed many puruṣas/beings. Brahmā affirms the enumeration but redirects the listener toward a subtler view that goes beyond fixed conceptual categories.