Adhyaya 307
Jarā-Mṛtyu-anatikrama: Janaka–Pañcaśikha-saṃvāda (Aging and Death Cannot Be Overstepped)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Dialogue of Janaka and Pañcaśikha on Jarā and Mṛtyu
Yudhiṣṭhira asks whether great sovereignty, wealth, longevity, austerity, ritual action, learning, or rejuvenation methods can enable one to transcend death and avoid aging. Bhīṣma answers by introducing an ancient exemplum: the dialogue between King Janaka of Videha and the ascetic Pañcaśikha. Janaka asks by what conduct one might surpass aging and death. Pañcaśikha replies that there is neither cessation nor non-cessation of these processes—time does not reverse; days, months, and nights do not return. Existence is portrayed as being carried along an irreversible current into the ocean of time, where beings sink without a ford, and aging and death are likened to great predators that seize all, strong and weak alike. Social relations—spouses and kin—are described as chance meetings on a road, not permanent cohabitation. The discourse then turns to the rational affective posture: given constant arising and perishing, excessive elation or grief is philosophically incoherent. Finally, it asserts epistemic humility regarding afterlife claims (“no direct seer of heaven or hell”), and prescribes disciplined adherence to āgama through giving and sacrifice as regulated action within human limits.
Chapter Arc: वसिष्ठ-करालजनक-संवाद में साधक के भीतर उठता प्रश्न—देह में प्राण का संचार कैसे साधा जाए और ‘अव्यक्त’ का रहस्य क्या है—इसी से अध्याय का द्वार खुलता है। → श्वास-प्रश्वास की सूक्ष्म साधना (पादांगुष्ठ से मूर्धा तक वायु का ‘भरना’) के साथ ही ज्ञान-मीमांसा तीव्र होती है: मुनियों के अनुसार सर्ग-प्रलयधर्मी ‘अव्यक्त’ को अविद्या कहा गया, और उससे परे सर्ग-प्रलय से मुक्त ‘विद्या’ को पञ्चविंशक (पुरुष) के संदर्भ में समझाया गया। श्रोता-राजा के लिए उलझन बढ़ती है—यदि अव्यक्त ही अविद्या है तो ज्ञान का लक्ष्य क्या, और ज्ञाता कौन? → सांख्य-योग का निर्णायक संकेत उभरता है: ‘ज्ञान’ को अव्यक्त कहा गया और ‘ज्ञेय’ को पञ्चविंशक; फिर उसी प्रकार ‘विज्ञाता’ भी पञ्चविंशक—अर्थात् परम पुरुष—बताया गया। इसी बिंदु पर प्रकृति-पुरुष का भेद तीक्ष्ण होता है: गुणसंश्रिता प्रकृति क्षरत्व (नाश/परिवर्तन) को प्राप्त होती है, जबकि आत्मा/विदेह-भाव गुणों में अप्रतिवर्तन से निर्गुणत्व की ओर संकेत करता है। → अध्याय साधक को यह दिशा देता है कि योग-साधना (प्राण-नियमन) और तत्त्व-विवेक (अव्यक्त/प्रकृति बनाम पञ्चविंशक/पुरुष) साथ-साथ चलें; समय और अवस्थाओं के वशीभूत होने की अनुभूति भी इसी अज्ञान-बंधन का लक्षण बताई जाती है—जिससे मुक्त होने का उपाय ‘बुद्ध/बोध’ का योग-निदर्शन है। → अगले प्रसंग के लिए संकेत रहता है कि ‘बुद्ध, अप्रतिबुद्ध, बुध्यमान’—इन अवस्थाओं का सूक्ष्म भेद और साधक की स्थिति-परिवर्तन-प्रक्रिया आगे और स्पष्ट की जाएगी।
Shlokas
Verse 1
अड---#क्र-ज > जैसे घड़ेमें जल भरा जाता है, उसी प्रकार पादांगुष्ठसे लेकर मूर्धातक सम्पूर्ण शरीरमें नासिकाके छिद्रोंद्वारा वायुको खींचकर भर ले। फिर ब्रह्मरन्ध्र (मूर्धथा) से वायुको हटाकर ललाटमें स्थापित करे। यह प्राणवायुके प्रत्याहारका पहला स्थान है। इसी प्रकार उत्तरोत्तर हटाते और रोकते हुए क्रमश: भ्रूमध्य, नेत्र, नासिकामूल, जिह्वामूल, कण्ठकूप, हृदयमध्य, नाभिमध्य, मेद्र (उपस्थका मूलभाग), उदर, गुदा, ऊरुमूल, ऊरुमध्य, जानु, चितिमूल, जंघामध्य, गुल्फ और पादांगुष्ठ-- इन स्थानोंमें वायुको ले जाकर स्थापित करे। इन अट्ठारह स्थानोंमें किये हुए प्रत्याहारोंको अठारह प्रकारकी प्रेरणा समझना चाहिये। इनके सिवा ध्यान, धारणा, समाधि तथा “सत्त्वपुरुषान्यता ख्याति” (बुद्धि और पुरुष इन दोनोंकी भिन्नताका बोध)--ये चार प्रेरणाएँ और हैं। ये ही सब मिलकर बाईस प्रकारकी प्रेरणाएँ कही गयी हैं। - यहाँ 'ज्ञान' शब्दसे बुद्धिवृत्तिको समझना चाहिये। सप्ताधिकांत्रेशततमो< ध्याय: विद्या-अविद्या, अक्षर और क्षर तथा प्रकृति और पुरुषके स्वरूपका एवं विवेकीके उद्गारका वर्णन वसिष्ठ उवाच सांख्यदर्शनमेतावदुक्त ते नृपसत्तम । विद्याविद्ये विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वश:,वसिष्ठजी कहते हैं--नृपश्रेष्ठ) यहाँतक मैंने तुम्हें सांख्यदर्शनकी बात बतायी है। अब इस समय तुम मुझसे विद्या और अविद्याका वर्णन क्रमसे सुनो
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਤਨਾ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣ।
Verse 2
अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै । सर्गप्रलयनिर्मुक्तां विद्यां वै पडचविंशक:,मुनियोंने सृष्टि और प्रलयरूप धर्मवाले कार्यसहित अव्यक्तको ही अविद्या कहा है तथा चौबीस तत्त्वोंसे परे जो पचीसवाँ तत्त्व परम पुरुष परमात्मा है, जो सृष्टि और प्रलयसे रहित है, उसीको विद्या कहते हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਅਵ੍ਯਕਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਅਵਿਦਿਆ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ—ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਪਰਮਾਤਮਾ—ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
परस्परस्य विद्यां वै त्वं निबोधानुपूर्वश: । यथोक्तमृषिभिस्तात सांख्यस्याभिनिदर्शनम्,तात! ऋषियोंने जिस प्रकार सांख्यदर्शनकी बात बतायी है, उसी प्रकार तुम अव्यक्तका जो पारस्परिक भेद है, उनमें जो जिसकी विद्या है अर्थात् श्रेष्ठ है, उसका वर्णन क्रमसे सुनो
ਹੇ ਤਾਤ! ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕਿਹੜੇ ਦੀ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਅਰਥਾਤ ਉੱਚੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੈ—ਇਹ ਤੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜਾਣ।
Verse 4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् । बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम्,हमने सुन रखा है कि समस्त कर्मन्द्रियोंकी विद्या ज्ञानेन्द्रियाँ मानी गयी हैं। अर्थात् कर्मन्द्रियोंसे ज्ञानेन्द्रियाँ श्रेष्ठ हैं और ज्ञानेन्द्रियोंकी विद्या पज्चमहाभूत हैं
ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਜ੍ਞਾਨੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਅਰਥਾਤ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜ੍ਞਾਨੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਜ੍ਞਾਨੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ—ਬਰਤਰੀ ਦੇ ਦਰਜੇ—ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 5
विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिण: । मनस: पज्च भूतानि विद्या इत्यभिचक्षते,मनीषी पुरुष कहते हैं कि स्थूल पञ्चभूतोंकी विद्या मन है और मनकी विद्या सूक्ष्म पज्चभूत हैं
ਮਨੀਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਮਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਪੰਜ ਭੂਤ ਹਨ—ਇਹ ਵੀ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 6
अहड्कारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशय: । अहड्कारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर,नरेश्वर! उन सूक्ष्म पञ्चभूतोंकी विद्या अहंकार है, इसमें कोई संशय नहीं है तथा अहंकारकी विद्या बुद्धि मानी गयी है
ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਉਹਨਾਂ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਬੁੱਧੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 7
विद्या प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरी | विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्व॒ परम: स्मृत:,नरश्रेष्ठस अव्यक्त नामवाली जो परमेश्वरी प्रकृति है, वह सम्पूर्ण तत्त्वोंकी विद्या है। यह विद्या जानने योग्य है। इसीको ज्ञानकी परम विधि कहते हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਰੂਪ ਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ; ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਮ ਵਿਧੀ—ਸਰਵੋੱਚ ਸਾਧਨਾ—ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 8
अव्यक्तस्य पर प्राहुर्विद्यां वै पडचविंशकम् । सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव,पचीसवें तत्त्वके रूपमें जिस परम पुरुष परमात्माकी चर्चा की गयी है, उसीको अव्यक्त प्रकृतिकी परम विद्या बताया गया है। राजन! वही सम्पूर्ण ज्ञानका सर्वरूप ज्ञेय है
ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੀ ਪਰਮ ਵਿਦਿਆ ‘ਪੰਚਵਿੰਸ਼ਕ’—ਪੱਚੀਸਵਾਂ ਤੱਤ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ—ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਸਭ ਦਾ ਸਭ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਮੂਹ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਰਮ ਜ੍ਞੇਯ ਹੈ।
Verse 9
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्त ज्ञेयो वै पज्चविंशक: । तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञजचविंशक:,ज्ञान अव्यक्त कहा गया है और परम पुरुष ज्ञेय बताया गया है, उसी प्रकार ज्ञान अव्यक्त है और उसका ज्ञाता परम पुरुष है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗਿਆਨ ਨੂੰ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜ੍ਞੇਯ ‘ਪੰਚਵਿੰਸ਼ਕ’—ਪਰਮ ਪੁਰਖ—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜ੍ਞਾਤਾ ਵੀ ਉਹੀ ਪੰਚਵਿੰਸ਼ਕ—ਪਰਮ ਪੁਰਖ—ਹੈ।
Verse 10
विद्याविद्यार्थतत्त्वेन मयोक्ता ते विशेषत: । अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्त तन्निबोध मे
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਤੱਤਵਾਰਥ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਰ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸਮਝ ਲੈ।
Verse 11
राजन! मैंने तुम्हारे समक्ष यथार्थरूपसे विद्यासहित अविद्याका विशेषरूपसे वर्णन किया है। अब जो क्षर और अक्षर तत्त्व कहे गये हैं; उनके विषयमें मुझसे सुनो ।। उभावेवाक्षरावुक्तावुभावेतावनक्षरौ । कारणं तु प्रवक्ष्यामि याथातथ्यं तु ज्ञानतः,सांख्यमतमें प्रकृति और पुरुष दोनोंको ही अक्षर कहा गया है तथा ये ही दोनों क्षर भी हैं। मैं अपने ज्ञानके अनुसार इसका यथार्थ कारण बतलाता हूँ
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਦਿਆ ਸਮੇਤ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ। ਸਾਂਖ੍ਯ ਮਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਕਸ਼ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਕਸ਼ਰ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ, ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 12
अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरो मतौ । तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्येत ज्ञानचिन्तकैः,ये दोनों ही अनादि और अनन्त हैं; अतः परस्पर संयुक्त होकर दोनों ही ईश्वर (सर्वसमर्थ) माने गये हैं। सांख्यज्ञानका विचार करनेवाले विद्वान् इन दोनोंको ही “तत्त्व” कहते हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਸਪਰ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਰਬਸਮਰੱਥ ਈਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਖ੍ਯ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਤੱਤਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਦੇ ਹਨ।
Verse 13
सर्गप्रलयधर्मत्वादव्यक्त प्राहुरक्षरम् । तदेतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुन: पुन:,सृष्टि और प्रलय प्रकृतिका धर्म है। इसलिये प्रकृतिको अक्षर कहा गया है। वही प्रकृति महत्तत्त्व आदि गुणोंकी सृष्टिके लिये बारंबार विकारको प्राप्त होती है; इसलिये उसे क्षर भी कहा जाता है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹਨ, ਉਸ ਅਵ੍ਯਕਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਨੂੰ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ—ਮਹੱਤੱਤਵ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ—ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕ੍ਸ਼ਰ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
गुणानां महदादीनामुत्पत्तिश्व॒ परस्परम् । अधिष्ठानात् क्षेत्रमाहुरेतत्तत् पजचविंशकम्,महत्तत््व आदि गुणोंकी उत्पत्ति प्रकृति और पुरुषके परस्पर संयोगसे होती है; अतः एक-दूसरेका अधिष्ठान होनेके कारण पुरुषको भी क्षेत्र कहते हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹੱਤੱਤਵ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਟ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ‘ਖੇਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੱਚੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਖੇਤਰ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत् । तदा सह गुणैस्तैस्तु पजचविंशो विलीयते,योगी जब अपने योगके प्रभावसे प्रकृतिके गुण-समूहको अव्यक्त मूल प्रकृतिमें विलीन कर देता है, तब उन गुणोंका विलय होनेके साथ-साथ पचीसवाँ तत्त्व पुरुष भी परमात्मामें मिल जाता है। इस दृष्टिसे उसे भी क्षर कह सकते हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਜਾਲ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਤਮਾ—ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਕੇ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲਯ ਦੇ ਨਾਲ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ, ਅਰਥਾਤ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਕ੍ਸ਼ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत् क्षेत्रज्ञीडपि यदा तात तरक्षेत्रे सम्प्रलीयते,तात! जब कार्यभूत गुण कारणभूत गुणोंमें लीन हो जाते हैं, उस समय सब कुछ एकमात्र प्रकृतिस्वरूप हो जाता है तथा जब क्षेत्रज्ञ भी परमात्मामें लीन हो जाता है, तब उसका भी पृथक् अस्तित्व नहीं रहता
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਾਤ! ਜਦੋਂ ਕਾਰਜ-ਰੂਪ ਗੁਣ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸਭ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਵੀ ਪਰਮ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 17
तदा क्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंश्रिता । निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेष्वप्रतिवर्तनात्,विदेहराज! उस समय त्रिगुणमयी प्रकृति क्षरत्व (नाश) को प्राप्त होती है और पुरुष भी गुणोंमें प्रवृत्त न होनेके कारण निर्गुण (गुणातीत) हो जाता है
ਹੇ ਵਿਦੇਹ-ਰਾਜ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਸ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ (ਛਰਤਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਪੁਰੁਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਨਾ ਮੁੜਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਿਰਗੁਣ (ਗੁਣਾਤੀਤ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਭੇਦ ਹੈ।
Verse 18
एवमेव च क्षेत्रज्ञ: क्षेत्रज्ञानपरिक्षये । प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम,इस प्रकार जब क्षेत्रका ज्ञान नहीं रहता अर्थात् पुरुषको प्रकृतिका ज्ञान नहीं रहता, तब वह स्वभावसे ही निर्गुण है--यह हमने सुन रखा है
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਪੁਰੁਸ਼ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ‘ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ’ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 19
क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवतीमथ । प्रकृतिं त्वभिजानाति निर्गुणत्वं तथा55त्मन:,जब यह पुरुष क्षर होता है, अर्थात् परमात्मामें लीन हो जाता है, उस समय वह प्रकृतिके सगुणत्वको और अपने निर्गुणत्वको यथार्थ समझ लेता है
ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੁਰੁਸ਼ ‘ਛਰ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
तदा विशुद्धों भवति प्रकृते: परिवर्जनात् । अन्यो5हमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान्,इस तरह ज्ञानवान् पुरुष जब यह जान लेता है कि मैं अन्य हूँ और यह प्रकृति मुझसे भिन्न है, तब वह प्रकृतिसे रहित हो जानेसे अपने शुद्ध स्वरूपमें स्थित होता है
ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਛੱਡ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਹ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—“ਮੈਂ ਹੋਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ”—ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
तदैष तत्त्वतामेति न चापि मिश्रतां व्रजेत् । प्रकृत्या चैव राजेन्द्र मिश्रो हान्यश्न दृश्यते,राजेन्द्र! प्रकृतिसे संयोगके समय उससे अभिन्न-सा प्रतीत होनेके कारण यह पुरुष तद्गूपताको प्राप्त हुआ-सा जान पड़ता है, परंतु उस अवस्थामें भी उसका प्रकृतिके साथ मिश्रण नहीं होता, उसकी पृथक्ता बनी रहती है। इस प्रकार पुरुष प्रकृतिके साथ संयुक्त और पृथक् भी दिखायी देता है
ਤਦ ਇਹ ਆਤਮਾ ਤੱਤਵਤಃ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮਿਲਾਵਟ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਿਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਹਾਨੀ-ਲਾਭ ਭੋਗ ਰਹੀ ਹੋਵੇ—ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵੱਖਰਾਪਣ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
यदा तु गुणजाल तत् प्राकृतं वै जुगुप्सते । पश्यते च परं पश्यं तदा पश्यन्न संत्यजेत्,जब वह प्राकृत गुणसमुदायको कुत्सित समझकर उससे विरत हो जाता है, उस समय वह परम दर्शनीय परमात्माका दर्शन पा जाता है और उसको देखकर फिर भी उसका त्याग नहीं करता अर्थात् उससे अलग नहीं होता
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣਯ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪਰਮ ਦਰਸ਼ਨੀਯ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 23
कि मया कृतमेतावद् यो5हं कालमिमं जनम् | मत्स्यो जाल ह्ुविज्ञानादनुवर्तितवानिह,(जिस समय जीवात्माको विवेक होता है, उस समय वह यों विचार करने लगता है--) “ओह! मैंने यह क्या किया? जैसे मछली अज्ञानवश स्वयं ही जाकर जालमें फँस जाती है, उसी प्रकार मैं भी आजतक यहाँ इस प्राकृत शरीरका ही अनुसरण करता रहा
‘ਹਾਇ! ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਕੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ? ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਸ ਦੇਹ-ਭਾਵ—ਇਸ “ਜਨ” ਦਾ—ਹੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਪ ਹੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਅੱਜ ਤੱਕ ਇਸ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੇਹ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ।’
Verse 24
अहमेव हि सम्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् | मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानहम्,“जैसे मत्स्य पानीको ही अपने जीवनका मूल समझकर एक जलाशयसे दूसरे जलाशयको जाता है, उसी तरह मैं भी मोहवश एक शरीरसे दूसरे शरीरमें भटकता रहा
‘ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੀ ਜਨਮਾਂ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਇੱਕ ਤਾਲਾਬ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਤਾਲਾਬ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵੱਲ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ।’
Verse 25
मत्स्यो<न्यत्वं यथाज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते । आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं नैव वेद्म्यहम्
‘ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ “ਅਨ੍ਯ”—ਅਲੱਗ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।’
Verse 26
'जैसे मत्स्य अज्ञानवश अपनेको जलसे भिन्न नहीं समझता, उसी प्रकार मैं भी अपनी अज्ञताके कारण इस प्राकृत शरीरसे अपनेको भिन्न नहीं समझता था ।। ममास्तु धिगबुद्धस्य यो5हं मग्नमिमं पुनः । अनुवर्तितवान् मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम्,“मुझ मूढ़को धिक्कार है; जो कि संसारसागरमें डूबे हुए इस शरीरका आश्रय ले मोहवश एक शरीरसे दूसरे शरीरका अनुसरण करता रहा
‘ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਧਿਕ ਹੈ ਮੇਰੀ ਮੂਰਖ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੇਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਮੋਹ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ; ਜਨਮਾਂ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਭਟਕਦੀ ਰਹੀ।’
Verse 27
अयमत्र भवेद् बन्धुरनेन सह मे क्षमम् । साम्यमेकत्वमायातो यादृशस्तादृशस्त्वहम्,“वास्तवमें इस जगत्के भीतर यह परमात्मा ही मेरा बन्धु है। इसीके साथ मेरी मैत्री हो सकती है। पहले मैं कैसा भी क्यों न रहा होऊँ, इस समय तो मैं इसकी समानता और एकताको प्राप्त हो चुका हूँ, जैसा वह है वैसा ही मैं हूँ
ਇਸੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰਾ ਬੰਧੂ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਯਥੋਚਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਜਿਹਾ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਜਿਹਾ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਹਾ ਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ।
Verse 28
तुल्यतामिह पश्यामि सदृशो5हमनेन वै । अयं हि विमलो व्यक्तमहमीदृशकस्तथा,“इसीमें मुझे अपनी समानता दिखायी देती है। मैं अवश्य इसके ही सदृश हूँ। यह परमात्मा प्रत्यक्ष ही अत्यन्त निर्मल है और मैं भी ऐसा ही हूँ
ਇਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਸਮਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸ ਵਰਗਾ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੀ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹਾਂ।
Verse 29
यो5हमज्ञानसम्मोहादज्ञया सम्प्रवृत्तवान् | ससज््याहं नि:ःसड़:ः स्थित: कालमिमं त्वहम्,“मैं जो कि आसक्तिसे सर्वथा रहित हूँ तो भी अज्ञान एवं मोहके वशीभूत होकर इतने समयतक इस आसक्तिमयी जड प्रकृतिके साथ रमता रहा
ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਰਾਸਕਤ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇਸ ਜੜ੍ਹ, ਆਸਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਉਲਝਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 30
अनयाहं वशीभूत: कालमेतं न बुद्धवान् । उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे,“इसने मुझे इस तरह वशमें कर लिया था कि मुझे आजतकके समयका पता ही न चला। यह तो उच्च, मध्यम तथा नीच सब श्रेणीके लोगोंके साथ रहती है। भला, इसके साथ मैं कैसे रह सकता हूँ?
ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਉਹ ਉੱਚੇ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ—ਹਰ ਦਰਜੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
Verse 31
समानयानया चेह सह वासमहं कथम् । गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे
ਇਥੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹਾਂ? ਆਪਣੀ ਅਵਿਵੇਕ ਅਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਚਲਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਉਹੀ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਸੰਯਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 32
“जो मेरे साथ संयुक्त होकर मेरी समानता करने लगी है, ऐसी इस प्रकृतिके साथ मैं मूर्खतावश सहवास कैसे कर सकता हूँ? यह लो, अब मैं स्थिर हो रहा हूँ ।। सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वज्चनात् । वज्चितो<स्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया,“मैं निर्विकार होकर भी इस विकारमयी प्रकृतिके द्वारा ठगा गया। इतने समयतक इसने मेरे साथ ठगी की है। इसलिये अब इसके साथ नहीं रहूँगा
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਥ-ਸੰਗਤ (ਸਹਵਾਸ) ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੇਵਲ ਠੱਗੀ ਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਕਾਰਮਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ; ਵੇਖੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਡੋਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।”
Verse 33
न चायमपराधोअस्या हापराधो हायं मम । यो5हमत्राभवं सक्त: पराड्मुखमुपस्थित:,“किंतु यह इसका अपराध नहीं है, सारा अपराध मेरा ही है; जो कि मैं परमात्मासे विमुख होकर इसमें आसक्त हुआ स्थित रहा
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਦੋਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਫਸਿਆ ਰਿਹਾ।”
Verse 34
ततो<स्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान् । अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षित:,“यद्यपि मैं सर्वथा अमूर्त हूँ अर्थात् किसी आकार-वाला नहीं हूँ तो भी मैं प्रकृतिकी अनेक रूपवाली मूर्तियोंमें स्थित हुआ देहरहित होकर भी ममतासे परास्त होनेके कारण देहधारी बना रहा
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਫਿਰ ਮੈਂ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਮੂਰਤ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ‘ਮੇਰਾ-ਪਣ’ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹ-ਭਾਵ ਧਾਰ ਲਿਆ।”
Verse 35
प्राक् कृतेन ममत्वेन तासु तास्विह योनिषु । निर्ममस्य ममत्वेन कि कृतं तासु तासु च
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਪਹਿਲਾਂ ‘ਮੇਰਾ-ਪਣ’ ਦੀ ਆਦਤ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਜੋ ਨਿਰਮਮ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੁੜ ‘ਮੇਰਾ’ ਨੂੰ ਫੜਨ ਨਾਲ—ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ—ਕੀ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ?”
Verse 36
“पहले जो मैंने इसके प्रति ममता की थी, उसके कारण मुझे भिन्न-भिन्न योनियोंमें भटकना पड़ा। यद्यपि मैं ममतारहित हूँ तो भी इस प्रकृतिजनित ममताने भिन्न-भिन्न योनियोंमें मुझे डालकर मेरी बड़ी दुर्दशा कर डाली ।। योनीषु वर्तमानेन नष्टस्संज्ञेन चेतसा । न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मया,“इसके साथ नाना प्रकारकी योनियोंमें भटकनेके कारण मेरी चेतना खो गयी थी। अब इस अहंकारमयी प्रकृतिसे मेरा कोई काम नहीं है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੋ ‘ਮੇਰਾ-ਪਣ’ ਜੋੜਿਆ, ਉਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ ਪਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਿਆਂ ਮੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੂਝ ਮਿਟ ਗਈ। ਹੁਣ ਇਸ ਅਹੰਕਾਰ-ਘੜੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਮੁੜ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵਾਂਗਾ।”
Verse 37
आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम् । इदानीमेष बुद्धो5स्मि निर्ममो निरहंकृत:,“अब भी यह बहुत-से रूप धारण करके मेरे साथ संयोगकी चेष्टा कर रही है; किंतु अब मैं सावधान हो गया हूँ, इसलिये ममता और अहंकारसे रहित हो गया हूँ
ਇਹ (ਮੋਹ-ਸ਼ਕਤੀ) ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗ ਪਿਆ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮਮਤਾ ਅਤੇ ‘ਮੈਂ’-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਾਂ।
Verse 38
ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम् | अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम्,“अब तो इसको और इसकी अहंकारस्वरूपिणी ममताको त्यागकर इससे सर्वथा अतीत होकर मैं निरामय परमात्माकी शरण लूँगा
‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਸਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇਸ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਨਿਰਾਮਯ—ਨਿਰਮਲ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵਾਂਗਾ।
Verse 39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहमचेतया । क्षेमं मम सहानेन नैकत्वमनया सह,“उन परमात्माकी ही समानता प्राप्त करूँगा। इस जड प्रकृतिकी समानता नहीं धारण करूँगा। परमात्माके साथ संयोग करनेमें ही मेरा कल्याण है। इस प्रकृतिके साथ नहीं
ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਮ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਸ ਅਚੇਤਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਜੜ ਤੱਤ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
Verse 40
एवं परमसम्बोधात् पञज्चविंशो<नुबुद्धवान् । अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम्,“इस प्रकार उत्तम विवेकके द्वारा अपने शुद्ध स्वरूपका ज्ञान प्राप्तकर चौबीस तत्त्वोंसे परे पचीसवाँ आत्मा क्षरभाव (विनाशशीलता) का त्याग करके निरामय अक्षरभावको प्राप्त होता है
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਵਿਵੇਕ-ਜਾਗਰਣ ਨਾਲ ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੱਚੀਸਵਾਂ—ਆਤਮਾ—ਆਪਣਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ ਨਾਸਵੰਤ ਭਾਵ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਾਮਯ ਅਕਸ਼ਰ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 41
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा । निर्गुणं प्रथमं दृष्टवा तादृगू भवति मैथिल,“मिथिलानरेश! अव्यक्त प्रकृति, व्यक्त महत्तत्त्वादि, सगुण (जडवर्ग), निर्गुण (आत्मा) तथा सबके आदिभूत निर्गुण परमात्माका साक्षात्कार करके मनुष्य स्वयं भी वैसा ही हो जाता है
ਹੇ ਮੈਥਿਲ ਰਾਜਾ! ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਵਿਅਕਤ-ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਮਹੱਤੱਤ੍ਵ ਆਦਿ, ਸਗੁਣ ਜੜ ਵਰਗ, ਨਿਰਗੁਣ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਆਦਿ-ਭੂਤ ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਵੀ ਤਦਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
अक्षरक्षरयोरेतदुक्त तव निदर्शनम् । मयेह ज्ञानसम्पन्नं यथाश्रुतिनिदर्शनात्,राजन! वेदमें जैसा वर्णन किया गया है, उसके अनुरूप यह क्षर-अक्षरका विवेक करानेवाला ज्ञान मैंने तुम्हें सुनाया है
ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਖ਼ਸਰ ਬਾਰੇ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਸਰ-ਅੱਖਰ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ।
Verse 43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमल॑ यथा । प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम्,अब पुनः श्रुतिके अनुसार संदेहरहित, सूक्ष्म तथा अत्यन्त निर्मल विशिष्ट ज्ञानकी बात तुम्हें बता रहा हूँ, सुनो
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤ, ਸੁਖਮ ਅਰਥ ਵਾਲਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ।
Verse 44
सांख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्धयनिदर्शनात् । यदेव शास्त्र सांख्योक्ते योगदर्शनमेव ततू,मैंने सांख्य और योगका जो वर्णन किया है, उसमें इन दोनोंको पृथक्-पृथक् दो शास्त्र बताया है; परंतु वास्तवमें जो सांख्यशास्त्र है, वही योगशास्त्र भी है (क्योंकि दोनोंका फल एक ही है)
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਤਪਰਯ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਕੇ ਮੈਂ ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ—ਦੋਵੇਂ—ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਂਖ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਇੱਕੋ ਹੈ।
Verse 45
प्रबोधनकरं ज्ञानं सांख्यानामवनीपते । विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया,पृथ्वीनाथ! मैंने शिष्योंके हितकी कामनासे उनके लिये ज्ञानजनक जो सांख्यदर्शन है, उसका तुम्हारे निकट स्पष्टरूपसे वर्णन किया है
ਹੇ ਧਰਤੀਨਾਥ! ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸਾਂਖ੍ਯ ਦਾ ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 46
बृहच्चैवमिदं शास्त्रमित्याहुर्विदुषो जना: | अम्मिंश्व शास्त्रे योगानां पुनर्वेदे पुर:सर:,विद्वान् पुरुषोंका कहना है कि यह सांख्यशास्त्र महान् है। इस शास्त्रमें, योगशास्त्रमें तथा वेदमें अधिक प्रामाणिकता समझकर मनुष्यको इनके अध्ययनके लिये आगे बढ़ना चाहिये
ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ, ਯੋਗ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੇਦ ਵਿੱਚ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨ ਕੇ—ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 47
पज्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते न नराधिप । सांख्यानां तु परं तत्त्व यथावदनुवर्णितम्,नरेश्वर! सांख्यशास्त्रके आचार्य पचीसवें तत्त्वसे परे और किसी तत्त्वका वर्णन नहीं करते हैं। यह मैंने सांख्योंके परम तत्त्वका यथावत्रूपसे वर्णन किया है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਪੱਚੀਵੇਂ ਤੱਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਸਾਂਖ੍ਯ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 48
बुद्धमप्रतिबुद्धत्वाद् बुध्यमानं च तत्त्वतः । बुध्यमानं च बुद्ध च प्राहुयोगनिदर्शनम्,जो नित्य ज्ञानसम्पन्न परब्रह्म परमात्मा है, वही बुद्ध है तथा जो परमात्मतत्त्वको न जाननेके कारण जिकज्ञासु जीवात्मा है, उसकी “बुध्यमान' संज्ञा होती है। इस प्रकार योगके सिद्धान्तके अनुसार बुद्ध (नित्य ज्ञानसम्पन्न परमात्मा) और बुध्यमान (जिज्ञासु जीव)--ये दो चेतन माने गये हैं
ਵਸਿਸ਼ਠ ਬੋਲੇ—ਅਪ੍ਰਤਿਬੁੱਧਤਾ (ਅਗਿਆਨ) ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ‘ਬੁਧ੍ਯਮਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੱਤਵਤಃ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੈ, ਉਹ ‘ਬੁੱਧ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ‘ਬੁਧ੍ਯਮਾਨ’ ਅਤੇ ‘ਬੁੱਧ’—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 306
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें वायिष्ठ और करालजनकका संवादविषयक तीन सौ छठा अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ੍ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਾਇਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਕਰਾਲਜਨਕ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 307
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वसिष्ठकरालजनकसंवादे सप्ताधिकत्रिशततमो<5ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ੍ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ-ਕਰਾਲ-ਜਨਕ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ।
Frequently Asked Questions
Whether any human attainment—power, wealth, longevity, austerity, ritual action, learning, or rejuvenation—can neutralize jarā (aging) and mṛtyu (death), and how one should live once their inevitability is acknowledged.
Time is irreversible and universally binding; therefore, the appropriate response is clear-sighted non-delusion about permanence, moderated emotional reactivity to gain and loss, and ethical action aligned with authoritative norms rather than a quest for biological transcendence.
Yes: it states that there is no direct empirical “seer” of heaven or hell, and therefore recommends not transgressing āgama while continuing regulated giving and sacrifice—positioning practice as disciplined duty amid epistemic limits.