Shloka 36
Jarā-Mṛtyu-anatikrama: Janaka–Pañcaśikha-saṃvāda
Aging and Death Cannot Be Overstepped
“पहले जो मैंने इसके प्रति ममता की थी, उसके कारण मुझे भिन्न-भिन्न योनियोंमें भटकना पड़ा। यद्यपि मैं ममतारहित हूँ तो भी इस प्रकृतिजनित ममताने भिन्न-भिन्न योनियोंमें मुझे डालकर मेरी बड़ी दुर्दशा कर डाली ।।
pūrvaṃ yā mayā ’smin prati mamatā kṛtā, tayā hetunā me nānāyoniṣu bhramaṇaṃ prāptam | yadyapy ahaṃ mamatārahitaḥ, tathāpi prakṛtijanita-mamatayā nānāyoniṣu nikṣipya mama mahad duḥkhaṃ kṛtam || yoniṣu vartamānena naṣṭasaṃjñena cetasā | na mamātrānayā kāryam ahaṃkārakṛtātmayā ||
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੋ ‘ਮੇਰਾ-ਪਣ’ ਜੋੜਿਆ, ਉਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ ਪਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਿਆਂ ਮੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੂਝ ਮਿਟ ਗਈ। ਹੁਣ ਇਸ ਅਹੰਕਾਰ-ਘੜੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਮੁੜ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵਾਂਗਾ।”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Possessive attachment (mamatā) and ego-sense (ahaṃkāra) bind consciousness to saṃsāra, producing repeated births and loss of clarity. Freedom comes by refusing identification with ego-made nature and cultivating detachment and self-knowledge.
Vasiṣṭha reflects on his own past bondage: due to earlier possessiveness he wandered through many births and his awareness became obscured. He now declares renunciation of ego-driven identification with Prakṛti, marking a turn toward liberation.