Adhyaya 303
अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa
Upa-parva: Mokṣadharma Parva (Liberation-Discourse Sub-Book)
Yājñavalkya articulates a Sāṃkhya-aligned clarification: the ‘nirguṇa’ (without qualities) cannot be straightforwardly made ‘saguṇa’ (qualified), and the correct account of ‘guṇavān’ and ‘aguṇa/nirguṇa’ depends on tattva-analysis. The chapter defines ‘avyakta’ as that which, through ignorance, repeatedly generates guṇa-configurations while not knowing the Self; it is characterized as non-sentient in this explanatory frame. A sequence of causal predicates is then enumerated—tattvadharmī, yonidharmī, prakṛtidharmī, bījadharmī, prasavadharmavān, and pralayadharmī—mapping how agency is imputed across principles (tattvas), wombs/origins (yonis), natures (prakṛtis), seeds (bījas), production (prasava), and dissolution (pralaya). The discourse then uses analogies (reed and fiber, insect and udumbara, fish and water, fire and its vessel, lotus and water) to argue for co-presence without contamination: distinct entities may coexist without essential entanglement. The chapter concludes by identifying this as an ‘excellent’ Sāṃkhya-darśana summary and signals a transition to the darśana of Yoga.
Chapter Arc: श्रोता के सामने एक सूक्ष्म प्रश्न रखा जाता है—निर्गुण, निरिन्द्रिय आत्मा होते हुए भी जीव अपने को कर्ता-भोक्ता क्यों मानता है और जन्म-जन्मान्तरों में क्यों भटकता है? → प्रकृति-संसर्ग से गुणों का संयोग बनता है; वही संयोग जीव को कभी तिर्यक्-योनियों में, कभी देव-लोक में, कभी मनुष्य-लोक में और कभी नरक में ले जाता है। यह आवागमन ‘गुणैः सह गुणक्षयात्’—गुणों के उदय-क्षय के चक्र से चलता रहता है। → रेशम के कीड़े का दृष्टान्त चरम बिन्दु बनता है—जैसे कीट अपने ही तन्तुओं से स्वयं को बाँध लेता है, वैसे ही जीव अपने ही गुण-जन्य संस्कारों, अहंकार और ममता के तन्तुओं से अपने को जकड़ लेता है; ‘मैं ही इन्द्रियाँ हूँ’ जैसी भ्रान्ति उसे व्रणवान-निर्व्रण, इन्द्रियवान-निरिन्द्रिय का उलटा अनुभव कराती है। → विवेक का संकेत दिया जाता है—जब तक तत्त्वज्ञान नहीं, तब तक प्रकृति से संयुक्त पुरुष मन को प्रिय लगने वाले आत्मरूप-से प्रतीत होने वाले गुणों में रमता है और उसी से देव-मनुष्य-नरक में बार-बार उपपत्ति होती है। एकान्त तट, निर्जन वन, पुण्य देवस्थान, सरोवर आदि का उल्लेख साधना-भूमि के रूप में आता है—जहाँ वैराग्य और विवेक जाग्रत हो सकते हैं। → ममता (स्त्री-पुत्र आदि) और संसर्ग में बँधा पुरुष सहस्र-सहस्र सर्ग-कोटियों तक नश्वर मूर्तियों में घूमता है—तो फिर उस बन्धन को काटने का निश्चित उपाय क्या है?
Shlokas
Verse 1
है ० बक। ] अति्ऑशाएड< ग्रयाधिकत्रिशततमो< ध्याय: प्रकृति-संसर्गके कारण जीवका अपनेको नाना प्रकारके कर्मोका कर्ता और भोक्ता मानना एवं नाना योनियोंमें बारंबार जन्म ग्रहण करना वसिष्ठ उवाच एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धमनुवर्तते । देहाद् देहसलहस्राणि तथा समभिपद्यते
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਅਪ੍ਰਬੁੱਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹੀ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद् देवतास्वपि । उपपसद्यति संयोगाद् गुणै: सह गुणक्षयात्
ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਦੇ ਬਲ ਤੇ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਘਟਣ-ਬਦਲਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਕਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
मानुषत्वाद् दिवं याति दिवो मानुष्यमेव च । मानुष्यान्निर यस्थानमानन्त्यं प्रतिपद्यते
ਮਨੁੱਖ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਤੋਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਅਨੰਤ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
कोशकारो यथा<55त्मानं कीट: समवरुन्धति । सूत्रतन्तुगुणर्नित्यं तथायमगुणो गुणौ:
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਕੀੜਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਆਤਮਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 5
डन्ड्धमेति च निर्दन्द्धस्तासु तास्विह योनिषु । शीर्षरोगेडक्षिरोगे च दन््तशूले गलग्रहे
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਅਸਪਰਸ਼ ਹੈ; ਪਰ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਸਿਰ ਦਰਦ, ਕਦੇ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਰੋਗ, ਕਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਪੀੜ, ਤੇ ਕਦੇ ਗਲੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 6
जलोदरे तृषारोगे ज्वरगण्डे विषूचके । श्वित्रकुछेअग्निदग्थे च सिध्मापस्मारयोरपि
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਜਲੋਦਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਾਰੋਗ, ਜ੍ਵਰ, ਗਲਗੰਡ, ਵਿਸੂਚਿਕਾ, ਸ਼ਵਿਤ੍ਰਕੁਸ਼ਠ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਨ, ਸਿਧਮਾ ਅਤੇ ਅਪਸਮਾਰ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਘੋਰ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 7
यानि चान्यानि द्वन्द्वानि प्राकृतानि शरीरिषु । उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषो5प्यभिमन्यते
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਜੋ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਵਿਲੱਖਣ ਦ੍ਵੰਦ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद् देवतास्वपि । अभिमन्यत्यभीमानात् तथैव सुकृतान्यपि
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਮੋਹ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਿਰਯਗ ਯੋਨੀਆਂ ਦਾ ਜੀਵ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਗਰੂਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉਹਨਾਂ-ਉਹਨਾਂ ਦੇਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੇ ਸਤਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 9
शुक्लवासाश्न दुर्वासा: शायी नित्यमधस्तथा । मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਉਹ ਕਦੇ ਨਵੀਂ ਧੋਈ ਹੋਈ ਚਿੱਟੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਮੈਲੀ, ਫਟੀ-ਪੁਰਾਣੀ ਚੀਰ। ਕਦੇ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮੇਡਕ ਵਾਂਗ ਅੰਗ ਸਿਮੇਟ ਕੇ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀਰਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।”
Verse 10
चीरधारणमाकाशे शयनं स्थानमेव च । इष्टकाप्रस्तरे चैव कण्टकप्रस्तरे तथा
“ਕਦੇ ਉਹ ਚੀਰ ਹੀ ਪਾ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਲੇਟਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਬੈਠਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਉੱਤੇ, ਕਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 11
भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्या तलेषु च । वीरस्थानाम्बुपड़के च शयनं फलकेषु च
“ਕਦੇ ਉਹ ਰਾਖ ਤੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਨੰਗੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਕਠੋਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ। ਕਦੇ ਵੀਰਾਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਚਿਕੜ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕਦੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਖੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 12
विविधासु च शय्यासु फलगृद्धयान्वितस्तथा । मुज्जमेखलनग्नत्वं क्षौीमकृष्णाजिनानि च
“ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਮਨੁੱਖ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਭ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਚਲਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਕਦੇ ਮੁੰਜ-ਘਾਹ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਨੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਕਸ਼ੌਮ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ (ਕਾਲੇ ਮਿਰਗ ਦੀ ਖਾਲ) ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।”
Verse 13
शाणीवालपरीधानो व्याप्रचर्मपरिच्छद: । सिंहचर्मपरीधान: पट्टवासास्तथैव च,कभी सन या ऊनके बने वस्त्र धारण करता है। कभी व्याप्र या सिंहके चमड़ोंसे अपने अंगोंको ढँक लेता है। कभी रेशमी पीताम्बर पहनता है
“ਕਦੇ ਉਹ ਸਣ ਜਾਂ ਉਨ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਬਾਘ ਦੀ ਖਾਲ ਨਾਲ ਅੰਗ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਖਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਰਮ ਰੇਸ਼ਮੀ ਪੱਟ-ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 14
फलकं परिधानश्चल तथा कण्टकवस्त्रधूक् । कीटकावसनश्लैव चीरवासास्तथैव च
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕਦੇ ਉਹ ਛਾਲ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਸਧਾਰਣ ਕੱਪੜਾ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਰੜਾ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ। ਕਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਨਰਮ ਰੇਸ਼ਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੀਰ-ਫਾਟੇ ਚਿੱਥੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
वस्त्राणि चान्यानि बहुन्यभिमन्यत्यबुद्धिमान् । भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਭੋਜਨ ਲੱਭਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਤਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ— ਬਾਹਰੀ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਹੀ ਮੂਲ ਮਾਣ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
Verse 16
एकरात्रान्तराशित्वमेककालिक भोजनम् । चतुर्थाष्टमकालश्नल पषछ्ठकालिक एव च
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਹ ਆਹਾਰ ਦਾ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਕਦੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਅੰਤਰ ਦੇ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਚੌਥੇ, ਛੇਵੇਂ ਜਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਪਹਿਰ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਅੰਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ— ਇਹੀ ਸੰਯਮ ਹੈ।
Verse 17
षड्रात्रभोजनश्लैव तथैवाष्टहभोजन: । सप्तरात्रदशाहारो द्वादशशाहिकभोजन:,कभी छ: रात बिताकर खाता है और कभी सात, आठ, दस अथवा बारह दिनोंके बाद अन्न ग्रहण करता है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕੋਈ ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਬਾਅਦ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਅੱਠ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ। ਕੋਈ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਈ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅੰਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
मासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च । वायुभक्षो<म्बुपिण्याकदधिगोमय भोजन:
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕੋਈ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਕੇਵਲ ਫਲਾਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਹਵਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਭਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਤਿਲਾਂ ਦੀ ਖਲੀ, ਦਹੀਂ ਜਾਂ ਗੋਮਯ ਤੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ— ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ।
Verse 19
गोमूत्रभोजनश्वैव शाकपुष्पाद एव च | शैवालभोजननश्चैव तथा5<चामेन वर्तयन्
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਉਹ ਕਦੇ ਗੋਮੂਤਰ, ਕਦੇ ਸਾਗ-ਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਫੁੱਲ, ਕਦੇ ਸ਼ੈਵਾਲ (ਜਲ-ਬੂਟੀਆਂ) ਖਾਂਦਾ; ਅਤੇ ਕਦੇ ਕੇਵਲ ਆਚਮਨ ਮਾਤਰ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 20
कभी वह गोमूत्रका भोजन करनेवाला बनता है। कभी वह साग, फूल या सेवार खाता है तथा कभी जलका आचमन मात्र करके जीवन-निर्वाह करता है ।।
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਡਿੱਗੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ (ਤਪ-ਨਿਯਮ) ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
कभी सूखे पत्ते और पेड़से गिरे हुए फलोंको ही खाकर रह जाता है। इस प्रकार सिद्धि पानेकी अभिलाषासे वह नाना प्रकारके कठोर नियमोंका सेवन करता है ।।
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਦੇ ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਫਲ ਹੀ ਖਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ-ਵ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਉਲਟੇ, ਅਣਉਚਿਤ ਰਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
उपाश्रमानप्यपरान् पाषण्डान् विविधानपि । विविक्ताश्न शिलाच्छायास्तथा प्रस्रवणानि च
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਉਪਾਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪਾਸ਼ੰਡ ਮਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਚਟਾਨਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਝਰਨਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 23
पुलिनानि विविक्तानि विविक्तानि वनानि च | देवस्थानानि पुण्यानि विविक्तानि सरांसि च,कभी नदियोंके एकान्त तटोंमें, कभी निर्जन वनोंमें, कभी पवित्र देवमन्दिरोंमें तथा कभी एकान्त सरोवरोंके आसपास रहता है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਦੇ ਉਹ ਇਕਾਂਤ ਦਰਿਆਈ ਕੰਢਿਆਂ (ਪੁਲਿਨਾਂ) ਉੱਤੇ, ਕਦੇ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਵਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਦੇ ਇਕਾਂਤ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 24
विविक्ताश्नापि शैलानां गुहा गृहनिभोपमा: । विविक्तानि च जप्यानि व्रतानि विविधानि च
ਕਦੇ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਇਕਾਂਤ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਘਰ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੁਪਤ ਜਪ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
नियमान् विविधांश्वापि विविधानि तपांसि च । यज्ञांश्न विविधाकारान् विधींश्व विविधांस्तथा
ਉਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਯੱਗ ਅਤੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
वणिक्ययथं द्विजं क्षत्रं वैश्यशूद्रांस्तथैव च । दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणादिषु
ਕਦੇ ਉਹ ਵਣਜਾਰੇ ਵਾਂਗ ਵਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵੀ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਦीन-ਦੁਖੀਆਂ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ, ਕੰਜੂਸਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਉਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
अभिमन्यत्यसम्बोधात् तथैव त्रिविधान् गुणान् । सत्त्वं रजस्तमश्लैव धर्मार्थो काम एव च
ਅਸਲੀ ਬੋਧ ਦੇ ਅਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੱਤਵ, ਰਜਸ, ਤਮਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਸਮਝ ਕੇ ਅਭਿਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
अज्ञानवश वह अपनेमें सत्त्व, रज, तम-इन त्रिविध गुणों और धर्म, अर्थ एवं कामका अभिमान कर लेता है ।। प्रकृत्या55त्मानमेवात्मा एवं प्रविभजत्युत । स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रिया:
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵਸ਼ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੱਤਵ, ਰਜਸ, ਤਮਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਦਾ ਵੀ ਅਭਿਮਾਨ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—‘ਸਵਧਾ’ ਤੇ ‘ਵਸ਼ਟ’ ਦੇ ਉਚਾਰ, ‘ਸਵਾਹਾ’ਕਾਰ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ-ਕ੍ਰਿਆ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਮੈਂ’ ਸਮਝ ਕੇ।
Verse 29
इस प्रकार आत्मा प्रकृतिके द्वारा अपने ही स्वरूपके अनेक विभाग करता है। वह कभी स्वाहा, कभी स्वधा, कभी वषट्कार और कभी नमस्कारमें प्रवृत्त होता है ।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇੱਕ ਸਰੂਪ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭਾਗ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’, ਕਦੇ ‘ਸ੍ਵਧਾ’, ਕਦੇ ਯਜ੍ਞੀ ਉਚਾਰ ‘ਵਸ਼ਟ੍’ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਮਸਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਜਨ, ਅਧਿਆਪਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ; ਯਜਨ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਤੱਬ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
कभी यज्ञ करता और कराता, कभी वेद पढ़ता और पढ़ाता तथा कभी दान करता और प्रतिग्रह लेता है। इसी प्रकार वह दूसरे-दूसरे कार्य भी किया करता है ।।
ਉਹ ਕਦੇ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਝਗੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਕ੍ਰਿਆ-ਪਥ ਹੈ।
Verse 31
प्रकृति: कुरुते देवी भव॑ प्रलयमेव च । दिवसान्ते गुणानेतानभ्येत्यैको&वतिष्ठते
ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਭਵ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ—ਦੋਵੇਂ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੁਣ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਇਕੋ ਉਹੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
एवमेषो5सकृत्पूर्व क्रीडार्थमभिमन्यते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਖੇਡ ਹੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
एवमेतां विकुर्वाण: सर्गप्रलयधर्मिणीम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਉਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਆਤਮਾ ਕਰਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਰ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਕਰਮ ਨੂੰ ਮੋਹਵਸ਼ ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
क्रियां कियापथे रक्तस्त्रिगुणां त्रिगुणाधिप: । क्रियां क्रियापथोपेतस्तथा तदिति मन्यते
ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਆਤਮਾ ਕਰਮ-ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਲਗਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ‘ਮੇਰੀ’ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਧਰਮ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਹਰ ਗੁਣ-ਨਿਰਮਿਤ ਫਲ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿਲਕियत ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
Verse 35
प्रकृत्या सर्वमेवेदं जगदन्धीकृतं विभो । रजसा तमसा चैव व्याप्तं सर्वमनेकधा
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪਦਾਰਥ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਰਜੋਗੁਣ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 36
एवं द्वन्द्चान्यथैतानि समावर्तन्ति नित्यश: । ममैवैतानि जायन्ते धावन्ते तानि मामिति
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—‘ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਹੀ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਧਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਹ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤੜਫਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪੁਰਖ ਹੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਐਸੀਆਂ ਧਾਰਣਾਂ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ‘ਮੈਂ ਦੇਵਲੋਕ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਾਂਗਾ’ ਜਾਂ ‘ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕੀਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਫਲ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਭੋਗਾਂਗਾ।’
Verse 37
निस्तर्तव्यान्यथैतानि सर्वाणीति नराधिप । मन्यते<यं हाबुद्धत्वात् तथैव सुकृतान्यपि
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਕੇਵਲ ਅਬੁੱਧਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ ‘ਪਾਰ ਕਰਕੇ’ ਛੱਡਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਹ ਇਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ ਨਿੱਤ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ’ ਹਮਲਾ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਲਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਲੋਕ ਜਾ ਕੇ ਕਰਮਫਲ ਭੋਗੇਗਾ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਫਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਭੋਗਣਾ ਪਵੇਗਾ—ਅਤੇ ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
भोक्तव्यानि मयैतानि देवलोकगतेन वै | इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम्
‘ਦੇਵਲੋਕ ਜਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਭੋਗਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਉਦਿਤ ਫਲ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਗਾਂਗਾ’—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਐਸਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—‘ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।’ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵਰਗ ਜਾ ਕੇ ਕਰਮਫਲ ਭੋਗੇਗਾ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਭੋਗੇਗਾ।
Verse 39
सुखमेव तु कर्तव्यं सकृत् कृत्वा सुखं मम । यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति
ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸੁਖ ਦੇ ਸਾਧਨ-ਰੂਪ ਪੁੰਨ ਦਾ ਹੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਆਚਰਨ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਭਰ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਜਨਮ-ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇਗੀ।
Verse 40
भविष्यति च मे दुःखं कृतेनेहाप्पनन्तकम् । महद् दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम्
ਜੇ ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਾਪ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡੁੱਬਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
निरयाच्चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्यहं पुन: । मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात् पौरुषं पुन:
ਨਰਕ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗਾ। ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪੁੰਨ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ-ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ-ਪਦ ਤੋਂ, ਜਦ ਪੁੰਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੁੜ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
मनुष्यत्वाच्च निरयं प्यायेणोपगच्छति । य एवं वेत्ति नित्यं वै निरात्मा55त्मगुणैवत:
ਮਨੁੱਖ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਦਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते
‘ਮੇਰਾ’ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਦਾ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਉਸੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਕੋਈ ਐਸਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ—ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ…
Verse 45
स एवं फलमाप्रोति त्रिषु लोकेषु मुर्तिमान् । जो इस प्रकार शुभाशुभ फल देनेवाला कर्म करता है, वही तीनों लोकोंमें शरीर धारण करके इन उपर्युक्त फलोंको पाता है || ४४ $ ।।
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਭੋਗਦੀ ਹੈ; ਪੁਰੁਸ਼ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਤਾ-ਭੋਗਤਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
तिर्यग्योनिमनुष्यत्वं देवलोके तथैव च । त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात् प्रकृतानि ह,तिर्यग्योनि, मनुष्ययोनि तथा देवलोकमें देवयोनि ये कर्म-फल-भोगके तीन स्थान हैं। इन सबको प्राकृत समझो
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਿਰਯਗਯੋਨੀ (ਪਸ਼ੂ ਜਨਮ), ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਅਤੇ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਜਨਮ—ਇਹ ਕਰਮ-ਫਲ ਭੋਗਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਥਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਣੋ।
Verse 47
अलिड्जा प्रकृतिं त्वाहुर्लिज्जिरनुमिमीमहे । तथैव पौरुषं लिड्रमनुमानाद्धि मन्यते
ਮੁਨੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਰਹਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਲਿੰਗਾਂ (ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ) ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਵੀ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
स लिड्जान्तरमासाद्य प्राकृतं लिड्रमव्रण: । व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्मण्यात्मनि मन्यते
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰੁਸ਼ ਆਪ ਅਵ੍ਰਣ (ਬਿਨਾ ਛੇਦ, ਨਿਰਦੋਸ਼) ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਨਿਰਮਿਤ ਹੋਰ ਇਕ ਲਿੰਗ—ਦੇਹ-ਰੂਪ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਦੇ ਦਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 49
श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाण्यथ । वागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्विह गुणी: सह
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਪੰਜ ਗਿਆਨੇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਕ ਆਦਿ ਪੰਜ ਕਰਮੇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਦੇਹੀ ਜੀਵ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
अहमेतानि वै सर्व मय्येतानीन्द्रियाणि ह । निरिन्द्रियो हि मनन््येत व्रणवानस्मि निर्व्रण:
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਤਮਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ—‘ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼-ਯੁਕਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 51
अलिड़्ो लिड्रमात्मानमकाल: कालमात्मन: | असत्त्वं सत्त्वमात्मानमतत्त्वं तत््वमात्मन:
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਲਿੰਗ (ਸੂਖਮ) ਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਯੁਕਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਕਾਲਾਤੀਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਲਧਰਮੀ (ਮਰਨਹਾਰ) ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਤਵ-ਰੂਪ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੱਤਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੱਤਵ-ਸਵਰੂਪ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 52
अमृत्युर्मुत्युमात्मानमचरश्नचरमात्मन: । अक्षेत्र: क्षेत्रमात्मानमसर्ग: सर्गमात्मन:
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਅਚਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰ (ਦੇਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ) ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਅਸੰਬੰਧ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
Verse 53
अतपास्तप आत्मानमगतिग्गतिमात्मन: । अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मन:
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਪ ਨਾ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਕਿਤੇ ਨਾ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਮਨਸ਼ੀਲ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਭਵ (ਸੰਸਾਰ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
Verse 54
अक्षर: क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਅਵਿਵੇਕੀ ਬੁੱਧੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸਮਝ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਤਪ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਕਿਤੇ ਨਾ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਮਨਸ਼ੀਲ, ਯਾਤਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੈਭੀਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਕਸ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਸ਼ਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ‘ਮੈਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹਾਂ’ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਨੈਤਿਕ ਭੁੱਲ ਹੈ।
Verse 302
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें वायिष्ठ और करालजनकका संवादविषयक तीन सौ दोवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਾਯਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਕਰਾਲਜਨਕ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 303
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वसिष्ठकरालजनकसंवादे त्रयधिकत्रिशततमो< ध्याय:
ਇਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ–ਕਰਾਲਜਨਕ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 316
रश्मिजालमिवादित्यस्तत् तत्काले नियच्छति । प्रकृतिदेवी ही जगत्की सृष्टि और प्रलय करती है। जैसे सूर्य प्रतिदिन प्रातःकाल अपनी किरणोंको सब ओर फैलाता और सायंकालमें अपने किरण-जालको समेट लेता है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਿਰਣ-ਜਾਲ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਦੇਵੀ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਸਭ ਪਾਸੇ ਫੈਲਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਹੀ ਕਿਰਣ-ਜਾਲ ਵਾਪਸ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਦਿਨ—ਕਲਪ—ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਹਾਰ ਕੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 326
आत्मरूपगुणानेतान् विविधान् हृदयप्रियान् । इस प्रकार प्रकृतिसे संयुक्त हुआ पुरुष तत्त्वज्ञान होनेसे पहले मनको प्रिय लगनेवाले नाना प्रकारके अपने व्यापारोंको क्रीड़ाके लिये बार-बार करता और उन्हें अपना कर्तव्य मानता है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੁਣ—ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਦੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪੁਰੁਸ਼ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
Verse 423
तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते । इसी तरह बारी-बारीसे वह जीव मानव-योनिसे नरकमें (और नरकसे मानवयोनिमें) आता-जाता रहता है। आत्मासे भिन्न तथा आत्माके गुण चैतन्य आदिसे युक्त जो इन्द्रियोंका समुदाय शरीरमें ऐसी भावना रखता है कि “यह मैं हूँ” वही देवलोक
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸੇ ਮਿਥਿਆ ‘ਮੈਂ’-ਭਾਵ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਦੇਵਲੋਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ— ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਤੋਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਅਤੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਵੱਲ। ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਭਿੰਨ, ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ—ਚੇਤਨਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਮਝ ਕੇ—‘ਇਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਮੰਨਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੇਵਲੋਕ, ਮਨੁੱਖਲੋਕ, ਨਰਕ ਅਤੇ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 436
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु मूर्तिषु । स्त्री-पुत्र आदिके प्रति ममतासे बँधा हुआ पुरुष उन्हींके संसर्गमें रहकर सहसख्र-सहस्र कोटि सृष्टिपर्यन्त नश्वर शरीरोंमें ही सदा चक्कर लगाता रहता है
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸਤ੍ਰੀ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਵੱਲ ਮਮਤਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਉਲਝਣ ਕਰਕੇ ਅੰਤਹੀਣ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਚੱਕਰਾਂ ਤੱਕ—ਕੇਵਲ ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਮੌਤ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It addresses how to speak accurately about ‘with qualities’ and ‘without qualities’ (guṇavān/nirguṇa) and how the ‘unmanifest’ (avyakta) is defined when agency and ignorance are analyzed at the level of tattvas.
Correct discernment separates the knowing principle from guṇa-driven processes: repeated production and dissolution belong to causal configurations, while the distinctness of the knower is illustrated through co-presence without contamination.
Yes. It explicitly frames the exposition as an ‘excellent’ summary of Sāṃkhya-darśana and then announces a forthcoming account of Yoga-darśana, positioning the chapter as a doctrinal bridge.