Adhyaya 298
अव्यक्त–प्रकृति–इन्द्रियविचारः (The Unmanifest, Prakṛtis, and the Sense-Complex)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Sāṃkhya–Yoga Instruction Unit)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to explain that state which is beyond dharma/adharma, free from all supports, and liberated from birth–death as well as merit–demerit—described as auspicious, permanent, fearless, pure, imperishable, and effortless. Bhīṣma answers by introducing an ancient dialogue between King Janaka (Daivarāti) and the sage Yājñavalkya. Janaka’s questions seek a technical account: the number and nature of indriyas, the enumerated prakṛtis, the identity of the unmanifest and the supreme brahman, what (if anything) lies beyond, and the principles of origin, dissolution, and time-measure. Yājñavalkya frames the response as Sāṃkhya-Yoga ‘parama-jñāna’ and proceeds to enumerate eight prakṛtis and sixteen vikāras, detailing the sensory organs, their objects, and action faculties, with mind counted in the sixteenfold set. He then outlines a staged cosmogenesis: from the unmanifest arises mahat (first sarga), from mahat arises ahaṃkāra (second), from ahaṃkāra arises manas (third), from manas the great elements (fourth), from elements the subtle qualities (fifth), then the sensory apparatus (sixth–seventh), followed by further directional streams of creation (eighth–ninth), totaling twenty-four tattvas, and he signals a forthcoming exposition on kāla-saṅkhyā (time enumeration).
Chapter Arc: मिथिला के अधिपति जनक, पराशर-मुनि के उपदेश से तृप्त न होकर फिर प्रश्न उठाते हैं—‘श्रेय का साधन क्या है? कौन-सी गति सर्वोत्तम है? कौन-सा कृत्य अविनाशी है? और कौन-सा पथ ऐसा है जहाँ जाकर लौटना न पड़े?’ → पराशर उत्तर को कर्मकाण्ड की चमक से हटाकर भीतर की दिशा में मोड़ते हैं—श्रेय का मूल ‘असज्जता’ (अनासक्ति) है और परम गति ‘ज्ञान’ है। दान, तप, मर्यादा, और कर्म-विस्तार बनाम संक्षेप—इन सबका मूल्यांकन बाह्य परिमाण से नहीं, अंतःकरण की शुद्धि और भय-निवृत्ति के मानदण्ड से किया जाता है। → निर्णायक वाक्य-धारा में पराशर दान की श्रेष्ठता का शिखर बताते हैं—हजार गौ और सौ घोड़े के दान से भी बढ़कर ‘समस्त भूतों को अभयदान’ है; और साथ ही यह भी कि माता-पिता तक परलोक-साधन में किसी का सहारा नहीं बनते—प्राणी अपने कर्मफल को स्वयं ही भोगता है। → मर्यादा-रूप ‘धर्मसेतु’ की उपमा देकर पराशर बताते हैं कि संयमित सीमा में बँधा धर्म डूबता नहीं; जैसे बाँध से नदी का प्रवाह पुष्ट होकर संचय बढ़ाता है। क्रियाओं का अनावश्यक विस्तार क्लेश देता है, संक्षेप (सार-ग्रहण) सुख देता है—और परार्थ के नाम पर फैलाव भी अंततः त्याग की ओर ले जाना चाहिए। जनक यथार्थ सुनकर परम प्रसन्नता प्राप्त करते हैं।
Shlokas
Verse 1
ऑपनमाज बछ। डे अष्टनवत्यधिकद्धिशततमो< ध्याय: पराशरगीताका उपसंहार--राजा जनकके विविध प्रश्नोंका उत्तर भीष्म उवाच पुनरेव तु पप्रच्छ जनको मिथिलाधिप: । पराशरं महात्मानं धर्मे परमनिश्चयम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਜਨਕ ਨੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪਰਾਸ਼ਰ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
जनक उवाच कि श्रेय: का गतिर्ब्रह्मन् कि कृतं न विनश्यति । क्व गतो न निवर्तेत तन्मे ब्रूहि महामते
ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕੀ ਹੈ? ਪਰਮ ਗਤੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਅਤੇ ਜੀਵ ਕਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ? ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 3
पराशर उवाच असज्ज: श्रेयसो मूलं ज्ञानं चैव परा गति: । चीर्ण तपो न प्रणश्येद्वाप: क्षेत्रे न नश्यति
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅਸਕਤੀ (ਆਸਕਤੀ ਦਾ ਅਭਾਵ) ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਤਪ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 4
छित्त्वा5धर्ममयं पाशं यदा धर्मेडभिरज्यते । दत्त्वा3भयकृतं दानं तदा सिद्धिमवाप्लुते
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਧਰਮ-ਮਈ ਫਾਹੀ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭੈ-ਦਾਨ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
यो ददाति सहस्त्राणि गवामश्चशतानि च । अभयं सर्वभूतेभ्य: सदा तमभिवर्तते
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਘੋੜੇ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਪਰ ਜੋ ਦਾਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ‘ਵਾਪਸ’ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ— ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭੈ-ਦਾਨ; ਅਰਥਾਤ ਐਸਾ ਜੀਵਨ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਜਾਂ ਡਰ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 6
जो एक हजार गौ तथा एक सौ घोड़े दान करता है तथा दूसरा जो सम्पूर्ण भूतोंको अभयदान देता है, वह सदा गौ और अभ्वदान करनेवालेसे बढ़ा-चढ़ा रहता है ।।
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਸੌ ਘੋੜੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭੈ-ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਭੈ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਦਾ ਗੋ-ਅਸ਼ਵ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਸੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ; ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚੰਬੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
नाधर्म: श्लिष्यते प्राज्ञं पय: पुष्करपर्णवत् । अप्राज्ञमधिकं पापं श्लिष्यते जतुकाष्ठवत्
ਅਧਰਮ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੰਬੜਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਪਰ ਅਬੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਪ ਹੋਰ ਵੱਧ ਚੰਬੜਦਾ ਹੈ— ਜਿਵੇਂ ਲਾਖ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਚੰਬੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 8
नाधर्म: कारणापेक्षी कर्तारमभिमुज्चति । कर्ता खलु यथाकालं तत: समभिपद्यते
ਅਧਰਮ ਫਲ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਤੁਰੰਤ ਮੌਕੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਤਾ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸ ਪਾਪ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਟਕਰਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 9
न भिद्यन्ते कृतात्मान आत्मप्रत्ययदर्शिन: । बुद्धिकर्मेन्द्रियाणां हि प्रमत्तो यो न बुद्धयते । शुभाशुभे प्रसक्तात्मा प्राप्नोति सुमहद् भयम्
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਡੋਲਦੇ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬੇਖ਼ਬਰੀ ਕਾਰਨ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ‘ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ’ ਵਿਚ ਆਸਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਭੈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
वीतरागो जितक्रोध: सम्यग् भवति यः सदा । विषये वर्तमानो5पि न स पापेन युज्यते
ਜੋ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕ੍ਰੋਧ-ਜਿਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਵਰਤਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਯਮ ਬਾਹਰੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੰਦਾ।
Verse 11
मर्यादायां धर्मसेतुर्निबद्धो नैव सीदति । पुष्टस्रोत इवासक्त: स्फीतो भवति संचय:
ਪੁਰਾਤਨ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਧਰਮ-ਸੇਤੂ ਕਦੇ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੰਧ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਸੰਯਮ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ-ਆਸਕਤੀ ਤਪ ਦਾ ਸੰਚਿਤ ਖਜ਼ਾਨਾ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
यथा भानुगतं तेजो मणि: शुद्ध: समाधिना । आदत्ते राजशार्दूल तथा योग: प्रवर्तते
ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸੂਰਜਕਾਂਤ ਮਣੀ ਠੀਕ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਯੋਗ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਧਕ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
यथा तिलानामिह पुष्पसंश्रयात् पृथक्पृथग्याति गुणो5तिसौम्यताम् । तथा नराणां भुवि भावितात्मनां यथा<<श्रयं सत्त्वगुण: प्रवर्तते
ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਸੁਗੰਧੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਗੁਣ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਸ ਸੰਗਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
जहाति दारांश्व॒ जहाति सम्पद: पदं च यान॑ विविधाश्ष या: क्रिया: । त्रिविष्टपे जातमतिर्यदा नर- स्तदास्य बुद्धिर्विषयेषु भिद्यते
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪਦ—ਸੁਰਗ-ਸ਼ਿਖਰ—ਵੱਲ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਤਨੀ-ਘਰ ਦੇ ਬੰਧਨ, ਧਨ, ਪਦ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਸਾਰੀ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
प्रसक्तबुद्धिर्विषयेषु यो नरो न बुध्यते हयात्महितं कथंचन । स सर्वभावानुगतेन चेतसा नृपामिषेणेव झषो विकृष्यते
ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਹਿਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਕਾਂਟੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਾਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਨਾਲ ਮੱਛੀ ਲੁਭਾ ਕੇ ਖਿੱਚ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਪਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ—ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ—ਭੋਗ-ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
संघातवन्मर्त्यलोक: परस्परमपाश्रित: । कदलीगर्भनि:सारो नौरिवाप्सु निमज्जति
ਇਹ ਮਰਤ ਲੋਕ ਇਕ ਸੰਘਾਤ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਸੰਸਾਰੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ਪਰਸਪਰ ਆਸਰੇ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗੁੱਦੇ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨੌਕਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਨਿਮਗਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
न धर्मकाल: पुरुषस्य निश्चितो न चापि मृत्यु: पुरुष प्रतीक्षते । सदा हि धर्मस्य क्रियैव शोभना यदा नरो मृत्युमुखेडभिवर्तते
ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਧਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਹੀ ਮਾਨੋ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਲਈ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ।
Verse 18
यथान्ध: स्वगृहे युक्तो हाभ्यासादेव गच्छति । तथा युक्तेन मनसा प्राज्ञो गच्छति तां गतिम्
ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਪੁਰਖ ਉਸ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
मरणं जन्मनि प्रोक्ते जन्म वै मरणाश्रितम् | अविद्दान् मोक्षधर्मेषु बद्धो भ्रमति चक्रवत् । बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च
ਜਨਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੌਤ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜਨਮ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਅਗਿਆਨੀ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 20
विस्तरा: क्लेशसंयुक्ता: संक्षेपास्तु सुखावहा: । परार्थ विस्तरा: सर्वे त्यागमात्महितं विदु:
ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਪਰਾਰਥ ਹਨ—ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ; ਪਰ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 21
यथा मृणालानुगतमाशु मुज्चति कर्दमम् । तथा55त्मा पुरुषस्येह मनसा परिमुच्यते
ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਨਲ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਕਿੱਚੜ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਧੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗੀ ਪੁਰਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮਨ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 22
मन: प्रणयते$5त्मानं स एनमभियुञ्जति । युक्तो यदा स भवति तदा त॑ पश्यते परम्
ਮਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ (ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ) ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਉਸੇ ਮਨ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਯੁਕਤ—ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ—ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
परार्थे वर्तमानस्तु स्वं कार्य योडभिमन्यते । इन्द्रियार्थेषु संयुक्त: स्वकार्यात् परिमुच्यते
ਜੋ ਪਰਾਰਥ—ਅਰਥਾਤ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ—ਵਿਸ਼ੇ-ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਕਰਤੱਬ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
अधस्तिर्यग्गतिं चैव स्वर्गे चैव परां गतिम् । प्राप्रोति स्वकृतैरात्मा प्राज्ञस्येहेतरस्य च
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ—ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਧੋਗਤੀ (ਨਰਕ), ਤਿਰਯਕ ਗਤੀ (ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਜੂਨਾਂ), ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 25
मृण्मये भाजने पक्वे यथा वै न श्यति द्रव: । तथा शरीरं तपसा तप्तं विषयमश्लुते
ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਦ੍ਰਵ ਨਾ ਤਾਂ ਰਿਸਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ‘ਤਪਤ’ ਹੋਇਆ ਸੁਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 26
विषयानश्रुते यस्तु न स भोक्ष्यत्यसंशयम् । यस्तु भोगांस्त्यजेदात्मा स वै भोक्तुं व्यवस्यति
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁੜਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕੇਗਾ; ਪਰ ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਸਰਵੋਚ ਸੁਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 27
नीहारेण हि संवीत: शिश्नरोदरपरायण: । जात्यन्ध इव पन्थानमावृतात्मा न बुद्धयते
ਮੋਹ-ਰੂਪੀ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਸ਼ਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਦਰ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਮਨੁੱਖ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਜਨਮਾਂਧ ਨੂੰ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
Verse 28
वणिग यथा समुद्राद् वै यथार्थ लभते धनम् । तथा मर्त्यार्णवे जन्तो: कर्मविज्ञानतों गति:
ਜਿਵੇਂ ਵਣਜਾਰਾ ਸਮੁੰਦਰ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਵਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲਧਨ ਅਨੁਸਾਰ ਧਨ ਲਾਭ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਰਤ੍ਯ-ਸਮੁੰਦਰ (ਸੰਸਾਰ) ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 29
अहोरात्रमये लोके जरारूपेण संसरन् । मृत्युग्रसति भूतानि पवन पन्नगो यथा
ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨਾਲ ਬੁਣੇ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਬੁਢਾਪੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਫਿਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਐਂਵੇਂ ਹੀ ਨਿਗਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਪ ਹਵਾ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
स्वयंकृतानि कर्माणि जातो जन्तु: प्रपद्यते । नाकृत्वा लभते कश्ित् किंचिदत्र प्रियाप्रियम्
ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਮਨਪਸੰਦ, ਨਾ ਅਮਨਪਸੰਦ—ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 31
शयानं यान्तमासीने प्रवृत्तं विषयेषु च । शुभाशुभानि कर्माणि प्रपद्यन्ते नरं सदा,मनुष्य सोता हो, बैठा हो, चलता हो या विषय-भोगमें लगा हो, उसके शुभाशुभ कर्म सदा उसे प्राप्त होते रहते हैं
ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਤੁਰਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਸਦਾ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 32
न हान्यत् तीरमासाद्य पुनस्तर्तु व्यवस्यति । दुर्लभो दूश्यते हास्य विनिपातो महार्णवे
ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੋਈ ਮੁੜ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੈਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਏ ਪੁਰਖ ਦਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਡਿੱਗਣਾ—ਅਰਥਾਤ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ—ਦੁਰਲਭ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 33
यथा भावावसन्ना हि नौर्महाम्भसि तन््तुना । तथा मनोभियोगाद् वै शरीरं प्रचिकीर्षति
ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਈ ਨੌਕਾ ਮਲਾਹ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨੋਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਰੀਰ-ਨੌਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਮੁਤਾਬਕ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
यथा समुद्रमभित: संश्रिता: सरितो5परा: । तथाद्या प्रकृतियोगाद्भिसंश्रियते सदा
ਜਿਵੇਂ ਅਨੇਕਾਂ ਨਦੀਆਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵਹਿ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਯੋਗ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਮਨ ਸਦਾ ਲਈ ਆਦਿ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
स्नेहपाशैर्बहुविधेरासक्तमनसो नरा: । प्रकृतिस्था विषीदन्ति जले सैकतवेश्मवत्
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਨੇਹ-ਪਾਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਵੀ ਘੋਰ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਢਹਿ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰੇਤ ਦੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 36
शरीरगृहसंज्ञस्य शौचतीर्थस्थ देहिन: । बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च
ਜੋ ਦੇਹ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਤੀਰਥ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 37
विस्तरा: क्लेशसंयुक्ता: संक्षेपास्तु सुखावहा: । परार्थ विस्तरा: सर्वे त्यागमात्महितं विदु:
ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਪਰਾਰਥ—ਅਰਥਾਤ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ—ਵੱਲ ਝੁਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਹੀ ਆਤਮ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 38
संकल्पजो मित्रवर्गो ज्ञातय: कारणात्मका: । भार्या पुत्रश्न दासश्न स्वमर्थमनुयुज्यते
ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਾਤਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦਾਸ—ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 39
न माता न पिता किंचित् कस्यचित् प्रतिपद्यते । दानपथ्यौदनो जनन््तु: स्वकर्मफलमश्रुते
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਾਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਪਿਉ। ਉਸ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪਾਥੇਯ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਕੀਤਾ ਦਾਨ-ਤਿਆਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਆਪ ਹੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 40
माता पुत्र: पिता भ्राता भार्या मित्रजनस्तथा | अष्टापदपदस्थाने लक्षमुद्रेव लक्ष्यते
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਪਿਉ, ਭਰਾ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਜਨ—ਜਦੋਂ ਸੱਚ-ਧਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਮਾਪਦੰਡ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਲਾਖ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਵਰਗੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਦੀ ਥਾਂ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ।
Verse 41
सर्वाणि कर्माणि पुरा कृतानि शुभाशुभान्यात्मनो यान्ति जन्तो: । उपस्थितं कर्मफलं विदित्वा बुद्धि तथा चोदयतेडन्तरात्मा
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਜੀਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਣ ਕੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ-ਫਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 42
पूर्वजन्मके किये हुए सम्पूर्ण शुभाशुभ कर्म जीवका अनुसरण करते हैं। इस प्रकार प्राप्त हुई परिस्थितिको अपने कर्मोंका फल जानकर जिसका मन अन्तर्मुख हो गया है, वह अपनी बुद्धिको वैसी शुभ प्रेरणा देता है जिससे भविष्यमें दुःख न भोगना पड़े ।।
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਜੀਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਭਲੇ ਸੰਕਲਪ ਵੱਲ ਲਗਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅੱਗੇ ਦੁੱਖ ਨਾ ਭੋਗਣਾ ਪਵੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਦਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕੰਮ ਅਨੁਕੂਲ ਸਹਾਇਕ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਉਪਰਾਲਾ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 43
अद्वैधमनसं युक्त शूरं धीरं विपश्चितम् । न श्री: संत्यजते नित्यमादित्यमिव रश्मय:
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੋਧਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਉਦਮੀ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ।
Verse 44
आस्तिक्यव्यवसायाभ्यामुपायाद् विस्मयाद् थधिया | समारभेदनिन्न्द्यात्मा न सो<र्थ: परिषीदति
ਜਿਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਉਦਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਸਤਿਕ ਭਾਵ, ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਉਪਾਅਾਂ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਕੰਮ ਕਦੇ ਅਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 45
सर्व: स्वानि शुभाशुभानि नियतं कर्माणि जन्तु: स्वयं गर्भात् सम्प्रतिपद्यते तदुभयं यत् तेन पूर्व कृतम् । मृत्युश्नापरिहारवान् समगति: कालेन विच्छेदिना दारोश्वूर्णमिवाश्मसारविहितं कर्मान्तिकं प्रापयेत्
ਹਰ ਜੀਵ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਿਯਤ ਫਲ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭੋਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਮੌਤ, ਸਭ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਲ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਆਰੇ ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਭੂਸੀ ਨੂੰ ਹਵਾ ਉਡਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
Verse 46
स्वरूपतामात्मकृतं च विस्तरं कुलान्वयं द्रव्यसमृद्धिसंचयम् । नरो हि सर्वो लभते यथाकृतं शुभाशुभेनात्मकृतेन कर्मणा
ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁੰਦਰ ਜਾਂ ਅਸੁੰਦਰ ਰੂਪ, ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਯੋਗ੍ਯ-ਅਯੋਗ੍ਯ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਉੱਤਮ ਜਾਂ ਅਧਮ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਅਤੇ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
भीष्म उवाच इत्युक्तो जनको राजन् याथातथ्यं मनीषिणा । श्र॒त्वा धर्मविदां श्रेष्ठ: परां मुदम॒वाप ह
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਮਨੀਸ਼ੀ ਤੋਂ ਯਥਾਰਥ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 297
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें पराशरगीताविषयक दो सौ सत्तानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਪਰਾਸ਼ਰਗੀਤਾ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਦੋ ਸੌ ਸਤਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।
Verse 298
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पराशरगीतायामष्टनवत्यधिकद्धिशततमो< ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਪਰਾਸ਼ਰਗੀਤਾ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਅਠਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।
Frequently Asked Questions
The initiating problem is Yudhiṣṭhira’s search for a liberation-state defined as beyond dharma/adharma and beyond puṇya/pāpa, free from dependence, and free from birth and death—prompting a technical metaphysical explanation rather than a situational policy ruling.
The takeaway is that clarity about the constituents of experience—prakṛti, its evolutes, senses, mind, and the staged emergence of tattvas—supports discriminative knowledge and detachment, which are positioned as prerequisites for the ‘fearless’ and ‘imperishable’ goal-state.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; instead, the chapter ends with a transition marker indicating continuation into kāla-saṅkhyā (enumeration of time), implying an ongoing systematic exposition rather than a merit-fruit conclusion.