Adhyaya 294
अध्याय २९४ — योगलक्षणम् तथा सांख्यपरिसंख्यानम् (Yoga Definition and Sāṃkhya Enumeration)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Vasiṣṭha–Janaka Dialogue Unit
Karāla-Janaka requests clarification on the lived meaning of nānātva (plurality) and ekatva (unity), and on three epistemic states: the awakened (buddha), the unawakened (apratibuddha), and the one in the process of awakening (budhyamāna). Vasiṣṭha responds by first outlining Yoga as a practical discipline whose chief power is dhyāna, described as twofold and supported by one-pointedness and regulated breath. He specifies behavioral constraints and meditative withdrawal: the practitioner turns the senses back from their objects, stabilizes mind and intellect, and becomes motionless “like a mountain,” with sensory and conceptual activity stilled. In that steadiness, the inner self is ‘seen’ as the heart-indwelling antarātman, described via luminous similes (smokeless fire, radiant sun), subtle yet greater than the great, beyond tamas, and characterized as nirliṅga. Having given Yoga-darśana as a definition by practice and result, Vasiṣṭha then presents Sāṃkhya-jñāna as enumeration: avyaktā prakṛti gives rise to mahat, then ahaṃkāra, then the five elements; he counts the categories (tattvas) and distinguishes the twenty-fifth principle (puruṣa/kṣetrajña) as distinct from prakṛti and its twenty-four evolutes. He interprets plurality and unity through sarga–pralaya (emanation and dissolution): many in manifestation, one in dissolution. The chapter closes by stating that the twenty-fifth, when unawakened, is ‘awakening,’ and when it knows itself becomes ‘kevala’ (isolated/independent), with fearlessness attributed to those who recognize this principle.
Chapter Arc: पराशर-गीता की धारा में श्रोता के सामने एक तीखा प्रश्न उठता है—यदि जीविका का संकट हो तो वर्ण-धर्म की सीमाएँ कहाँ तक टिकती हैं, और पतन किसे कहते हैं? → श्लोकों में वर्ण-व्यवस्था का व्यावहारिक संकट उभरता है: शूद्र को ‘तीनों वर्णों का नित्य सेवक’ कहा गया है, पर द्विज यदि क्षत्रिय/वैश्य की वृत्ति अपनाए तो क्या होता है, और यदि शूद्र-धर्म में टिक जाए तो पतन क्यों माना गया? इसी के साथ ‘लोक-निन्दित’ कर्म, हिंसा-प्रधान कर्म और शास्त्र-सम्मत आचरण के बीच तनाव बढ़ता है। → उपदेश का शिखर ‘हिंसा-त्याग’ और ‘आत्म-शुद्धि’ पर आता है: राजन्, शास्त्र-विचार करके सिद्धि का मार्ग चुनो, हिंसात्मक कर्म छोड़ो; और वह मन, जो कामना व संस्कार-रेखाओं से रहित होकर असत्याचार से मुक्त हो जाता है, कल्याण को प्राप्त होता है। → क्षत्रिय-राजा के लिए निष्कर्ष स्पष्ट किया जाता है—इन्द्रिय-दम, प्रिय-बान्धवों/प्रजा/भृत्यों/पुत्रों का स्वधर्म से पालन, और अहिंसा-आधारित लोक-चर्या; साथ ही यह भी कि ‘अपूर्व’ (पहले न किया हुआ) लोक-गर्हित कर्म न किया जाए, और पूर्व-प्रवृत्त पाप से हटना ही महान धर्म है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें पराशरगीताविषयक दो सौ तिरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २९३ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल २२ श्लोक हैं) ऑपनआ कराता बछ। चर: चतुर्न॑वर्त्याधेकद्विशततमो< ध्याय: पराशरगीता--ब्राह्मण और शूद्रकी जीविका, निन्दनीय कर्मोंके त्यागकी आज्ञा, मनुष्योंमें आसुरभावकी उत्पत्ति और भगवान् शिवके द्वारा उसका निवारण तथा स्वधर्मके अनुसार कर्तव्यपालनका आदेश पराशर उवाच प्रतिग्रहागता विद्रे क्षत्रिये युधि निर्जिता: । वैश्ये न्यायार्जिताश्वैव शूद्रे शुश्रूषयार्जिता:
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਾਣੋ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਧਨ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ) ਨਾਲ; ਖੱਤਰੀ ਲਈ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਨਾਲ; ਵੈਸ਼ ਲਈ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਮਾਈ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
नित्यं त्रयाणां वर्णानां शुश्रूषु: शूद्र उच्यते,शूद्रको तीनों वर्णोंका नित्य सेवक बताया जाता है। यदि ब्राह्मण जीविकाके अभावमें क्षत्रिय अथवा वैश्यके धर्मसे जीवन-निर्वाह करे तो वह पतित नहीं होता है; किंतु जब वह शूद्रके धर्मको अपनाता है, तब तत्काल पतित हो जाता है
ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ (ਉੱਚ) ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ੂਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
क्षत्रधर्मा वैश्यधर्मा नावृत्ति: पतते द्विज: । शूद्रधर्मा यदा तु स्थात् तदा पतति वै द्विज:,शूद्रको तीनों वर्णोंका नित्य सेवक बताया जाता है। यदि ब्राह्मण जीविकाके अभावमें क्षत्रिय अथवा वैश्यके धर्मसे जीवन-निर्वाह करे तो वह पतित नहीं होता है; किंतु जब वह शूद्रके धर्मको अपनाता है, तब तत्काल पतित हो जाता है
ਜੀਵਿਕਾ ਦੀ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਜੇ ਦਵਿਜ ਖੱਤਰੀ-ਧਰਮ ਜਾਂ ਵੈਸ਼-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਤਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਦਵਿਜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
वाणिज्यं पाशुपाल्यं च तथा शिल्पोपजीवनम् । शूद्रस्थापि विधीयन्ते यदा वृत्ति्न जायते,जब शूद्र सेवावृत्तिसे जीविका न चला सके, तब उसके लिये भी व्यापार, पशुपालन तथा शिल्पकला आदिसे जीवन-निर्वाह करनेकी आज्ञा है
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਆਪਣੀ ਰਵਾਇਤੀ ਸੇਵਾ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਸਕਦਾ, ਤਦ ਉਸ ਲਈ ਵਪਾਰ, ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਹُنਰ/ਸ਼ਿਲਪ ਰਾਹੀਂ ਕਮਾਈ ਕਰਨੀ ਵੀ ਵਿਧੀਸੰਮਤ ਹੈ।
Verse 5
रड्रावतरणं चैव तथा रूपोपजीवनम् । मद्यमांसोपजीव्यं च विक्रयं लोहचर्मणो:
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅਵਤਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮ, ਰੂਪ-ਭੇਸ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵੇਚ ਕੇ ਕਮਾਈ, ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਤੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਵਪਾਰ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 6
अपूर्विणा न कर्तव्यं कर्म लोके विगर्लहितम् । कृतपूर्व तु त्यजतो महान् धर्म इति श्रुति:
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਕਰਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 7
रंगमंचपर स्त्री आदिके वेषमें उतरकर नाचना या खेल दिखाना, बहुरूपियेका काम करना, मदिरा और मांस बेचकर जीविका चलाना तथा लोहे और चमड़ेकी बिक्री करना-- ये सब काम (सबके लिये) लोकमें निन्दित माने गये हैं। जिसके घरमें पूर्वपरम्परासे ये काम न होते आये हों, उसे स्वयं इनका आरम्भ नहीं करना चाहिये। जिसके यहाँ पहलेसे इन्हें करनेकी प्रथा हो, वह भी छोड़ दे तो महान् धर्म होता है--ऐसा शास्त्रका निर्णय है ।। संसिद्धः पुरुषो लोके यदाचरति पापकम् | मदेनाभिप्लुतमनास्तच्च न ग्राह्मुमुच्यते,यदि कोई जगतमें प्रसिद्ध हुआ पुरुष घमण्डमें आकर या मनमें लोभ भरा रहनेके कारण पापाचरण करने लगे तो उसका वह कार्य अनुकरण करने योग्य नहीं बताया गया है
ਪਰਾਸ਼ਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਰੰਗਮੰਚ ਉੱਤੇ ਇਸਤਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਨੱਚਣਾ ਜਾਂ ਖੇਡ ਦਿਖਾਉਣਾ, ਬਹੁਰੂਪੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵੇਚ ਕੇ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਤੇ ਚਮੜੇ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫ਼ਰੋਖ਼ਤ—ਇਹ ਸਭ ਕੰਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਰੀਤ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਜੇ ਉਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਸਚਿਤ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਵੀ ਮਦ-ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਲੋਭ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਕਰਕੇ ਪਾਪਾਚਰਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਕਰਤੱਬ ਅਨੁਕਰਨਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
Verse 8
श्रूयन्ते हि पुराणेषु प्रजा धिग्दण्डशासना: । दान्ता धर्मप्रधानाश्च न्यायधर्मानुवृत्तिका:,पुराणोंमें सुना जाता है कि पहले अधिकांश मनुष्य संयमी, धार्मिक तथा न्यायोचित आचारका ही अनुसरण करनेवाले थे। उस समय अपराधियोंको धिक्कारमात्रका ही दण्ड दिया जाता था
ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰ ਹੀ ਦੰਡ ਬਣਾਕੇ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਲੋਕ ਸੰਯਮੀ, ਧਰਮ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਨਿਆਂ-ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਸਨ।
Verse 9
धर्म एव सदा नृणामिह राजन् प्रशस्यते । धर्मवृद्धा गुणानेव सेवन्ते हि नरा भुवि,राजन्! इस जगतमें सदा मनुष्योंके धर्मकी ही प्रशंसा होती आयी है। धर्ममें बढ़े-चढ़े लोग इस भूतलपर केवल सदगुणोंका ही सेवन करते हैं
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੇਵਲ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦਾ ਹੀ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
त॑ धर्ममसुरास्तात नामृष्यन्त जनाधिप । विवर्धमाना: क्रमशस्तत्र तेडन्वाविशन् प्रजा:,तात! जनेश्वर! परंतु उस धर्मको असुर नहीं सह सके। वे क्रमश: बढ़ते हुए प्रजाके शरीरमें समा गये
ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ, ਪਰ ਅਸੁਰ ਉਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਲ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 11
तासां दर्प: समभवत् प्रजानां धर्मनाशन: । दर्पात्मनां ततः पश्चात् क्रोधस्तासामजायत,तब प्रजाओंमें धर्मको नष्ट करनेवाला दर्प प्रकट हुआ। फिर जब प्रजाओंके मनमें दर्प आ गया, तब क्रोधका भी प्रादुर्भाव हो गया
ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੰਭ ਉੱਠਿਆ। ਅਤੇ ਜਦ ਮਨ ਦੰਭ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਵੀ ਜਨਮਿਆ।
Verse 12
ततः क्रोधाभिशभूतानां वृत्तं लज्जासमन्वितम् । ह्वीक्षेवाप्पनशद् राज॑स्ततो मोहो व्यजायत,राजन! तदनन्तर क्रोधसे आक्रान्त होनेपर मनुष्योंके लज्जायुक्त सदाचारका लोप हो गया। उनका संकोच भी जाता रहा। इसके बाद उनमें मोहकी उत्पत्ति हुई
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੱਜਾ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਵੀ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਉਪਜਿਆ।
Verse 13
ततो मोहपरीतास्ता नापश्यन्त यथा पुरा । परस्परावमर्देन वर्धयन्त्यो यथासुखम्,मोहसे घिर जानेपर उनमें पहले-जैसी विवेकपूर्ण दृष्टि नहीं रह गयी; अतः वे परस्पर एक-दूसरेका विनाश करके अपने-अपने सुखको बढ़ानेकी चेष्टा करने लगे
ਮੋਹ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਵੇਕ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਸੁਖ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 14
ता: प्राप्प तु स धिग्दण्डो न कारणमतो5भवत् | ततो<भ्यगच्छन देवांश्र ब्राह्मुणांक्षावमन्य ह,उन बिगड़े हुए लोगोंको पाकर धिक्कारका दण्ड उन्हें राहपर लानेमें सफल न हो सका। सभी मनुष्य देवता और ब्राह्मणोंका अपमान करके मनमाने तौरपर विषय-भोगोंका सेवन करने लगे
ਜਦੋਂ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਕ्कार-ਰੂਪ ਦੰਡ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ—ਸੰਯਮ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗਾ।
Verse 15
एतस्मिन्नेव काले तु देवा देववरं शिवम् । अगच्छन् शरणं धीरं बहुरूपं गुणाधिकम्,ऐसा अवसर उपस्थित होनेपर सम्पूर्ण देवता अनेक रूपधारी, अधिक गुणशाली, धीरजस्वभाव देवेश्वर भगवान् शिवकी शरणमें गये
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ—ਉਹ ਧੀਰ, ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਨ।
Verse 16
स्वल्पाप्यर्था: प्रशस्यन्ते धर्मस्यार्थे महाफला: । पराशरजी कहते हैं--राजन! ब्राह्मणके यहाँ प्रतिग्रहसे मिला हुआ, क्षत्रियके घर युद्धसे जीतकर लाया हुआ, वैश्यके पास न्यायपूर्वक (खेती आदिसे) कमाया हुआ और शूद्रके यहाँ सेवासे प्राप्त हुआ थोड़ा-सा भी धन हो तो उसकी बड़ी प्रशंसा होती है तथा धर्मके कार्यमें उसका उपभोग हो तो वह महान् फल देनेवाला होता है,तेन सम ते गगनगा: सपुरा: पातिता: क्षितौ । त्रिधाप्येकेन बाणेन देवाप्पायिततेजसा तब शिवजीने देवताओंके द्वारा बढ़ाये हुए तेजसे युक्त एक ही शक्तिशाली बाणके द्वारा तीन नगरोंसहित आकाशमें विचरनेवाले उन समस्त असुरोंको मारकर पृथ्वीपर गिरा दिया
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਨ! ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਥੋੜ੍ਹਾ ਧਨ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ-ਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਨ ਧਰਮ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧਾਏ ਗਏ ਤੇਜ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਬਣੇ ਇਕੋ ਬਾਣ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਉਹ ਅਸੁਰ ਆਪਣੇ ਨਗਰਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ ਗਏ—ਤਿੰਨ ਨਗਰ ਇਕੋ ਬਾਣ ਨਾਲ ਢਹਿ ਪਏ।
Verse 17
तेषामधिपतिस्त्वासीदू भीमो भीमपराक्रम: । देवतानां भयकर: स हत: शूलपाणिना,उन असुरोंका स्वामी भयंकर आकारवाला तथा भीषण पराक्रमी था। देवताओंको वह सदा भयभीत किये रहता था; किंतु भगवान् शूलपाणिने उसे भी मार डाला
ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਣ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸੀ; ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸਦਾ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 18
तस्मिन् हते&थ स्वं भावं प्रत्यपद्यन्त मानवा: । प्रापद्यन्त च वेदान् वै शास्त्राणि च यथा पुरा
ਉਸ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਏ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੁੜ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ।
Verse 19
उस असुरके मारे जानेपर सब मनुष्य प्रकृतिस्थ हो गये तथा उन्हें पूर्ववत् वेद और शास्त्रोंका ज्ञान हो गया ।। ततो<5भिषिच्य राज्येन देवानां दिवि वासवम् । सप्तर्षयश्चान्वयुज्जन् नराणां दण्डधारणे,तत्पश्चात् सप्तर्षियोंने इन्द्रको स्वर्गमें देवताओंके राज्यपर अभिषिक्त किया और वे स्वयं मनुष्यके शासन-कार्यमें लग गये
ਤਦੋਂ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਦੰਡ-ਧਾਰਣ ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇ।
Verse 20
सप्तर्षीणामथोर्ध्व च विपृथुर्नाम पार्थिव: । राजान: क्षत्रियाश्वैव मण्डलेषु पृथक् पृथक्,सप्तर्षियोंके बाद विपृथु नामक राजा भूमण्डलका स्वामी हुआ तथा और भी बहुत-से क्षत्रिय भिन्न-भिन्न मण्डलोंके राजा हुए
ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਯੁਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਪ੍ਰਥੁ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਿਆ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਰਾਜੇ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 21
महाकुलेषु ये जाता वृद्धा: पूर्वतराश्न ये । तेषामप्यासुरो भावो हृदयान्नापसर्पति,उस समय जो उच्च कुलोंमें उत्पन्न हुए थे, अवस्था और गुणोंमें बढ़े-चढ़े थे तथा जो उनसे भी पूर्ववर्ती पुरुष थे, उनके हृदयसे भी आसुरभाव पूर्णरूपसे नहीं निकला था
ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੋ ਮਹਾਨ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਮਰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਵੀ ਆਸੁਰੀ ਭਾਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹਟਿਆ ਸੀ।
Verse 22
तस्मात् तेनैव भावेन सानुषड्लेण पार्थिवा: । आसुराण्येव कर्माणि न्यसेवन् भीमविक्रमा:,अतः उसी आनुषंगिक आसुरभावसे युक्त होकर कितने ही भयंकर पराक्रमी भूपाल असुरोचित कर्मोंका ही सेवन करने लगे
ਇਸ ਲਈ ਉਸੇ ਆਸੁਰੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗ (ਆਦਤੀ ਖਿਚਾਵ) ਸਮੇਤ, ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਕਈ ਰਾਜੇ ਆਸੁਰਾਂ ਵਰਗੇ ਕਰਮ ਹੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 23
प्रत्यतिष्ठं श्ष॒ तेष्वेव तान्येव स्थापयन्त्यपि । भजन्ते तानि चाद्यापि ये बालिशतरा नरा:,जो मनुष्य अत्यन्त मूर्ख हैं, वे आज भी उन्हीं आसुरभावोंमें स्थित हैं, उन्हींकी स्थापना करते हैं और उन्हींको सब प्रकारसे अपनाते हैं
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੂਰਖ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ (ਆਸੁਰੀ) ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਮੁੜ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਚੰਬੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।
Verse 24
तस्मादहं ब्रवीमि त्वां राजन् संचिन्त्य शास्त्रत: । संसिद्धाधिगमं कुर्यात् कर्म हिंसात्मकं त्यजेत्,अतः राजन! मैं शास्त्रके अनुसार खूब सोच-विचारकर कहता हूँ कि मनुष्यको उन्नत होनेका प्रयत्न तो करना चाहिये, किंतु हिंसात्मक कर्मका त्याग कर देना चाहिये
ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ/ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਕਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 25
न संकरेण द्रविणं प्रचिन्वीयाद् विचक्षण: । धर्मार्थ न्यायमुत्सूज्य न तत् कल्याणमुच्यते,बुद्धिमान् पुरुषको चाहिये कि वह धर्म करनेके लिये नन््यायको त्यागकर पापमिश्रित मार्गसे धनका संग्रह न करे; क्योंकि उसे कल्याणकारी नहीं बताया जाता है
ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਨਿਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਪਾਪ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਰਾਹੀਂ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
Verse 26
स त्वमेवंविधो दान्त: क्षत्रिय: प्रियबान्धव: । प्रजा भृत्यांश्व पुत्रांश्व स्वधर्मेणानुपालय,नरेश्वर! तुम भी इसी प्रकार जितेन्द्रिय क्षत्रिय होकर बन्धु-बान्धवोंसे प्रेम रखते हुए प्रजा, भृत्य और पुत्रोंका स्वधर्मके अनुसार पालन करो
ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਤੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਖ਼ਤਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਜਣ-ਬੰਧੂਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਪ੍ਰਜਾ, ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਲਣਾ-ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 27
इष्टानिष्टसमायोगो वैरं सौहार्दमेव च । अथ जातिसहस्राणि बहूनि परिवर्तते,इष्ट और अनिष्टका संयोग, वैर और सौहार्द--इन सबका अनुभव करते-करते जीवके कई सहस्र जन्म बीत जाते हैं
ਇੱਛਿਤ ਤੇ ਅਨਿਛਿਤ ਦਾ ਮਿਲਾਪ, ਵੈਰ ਅਤੇ ਸੌਹਾਰਦ—ਇਹ ਸਭ ਭੋਗਦਿਆਂ ਭੋਗਦਿਆਂ ਜੀਵ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਜਨਮ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 28
तस्माद गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कथंचन । निर्गुणो5पि हि दुर्बुद्धिरात्मन: सोडतिरज्यते
ਇਸ ਲਈ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਲਗਾਵ ਨਾ ਕਰ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੰਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਚ-ਬਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
इसलिये तुम सदगुणोंमें ही अनुराग रखो, दोषोंमें किसी प्रकार नहीं; क्योंकि गुणहीन और दुर्बुद्धि मनुष्य भी अपने गुणोंके अभिमानसे अत्यन्त संतुष्ट रहता है ।। मानुषेषु महाराज धर्माधर्मो प्रवर्तत: । न तथान्येषु भूतेषु मनुष्यरहितेष्विह,महाराज! यहाँ मनुष्योंमें जैसे धर्म और अधर्म निवास करते हैं, उस प्रकार मनुष्येतर अन्य प्राणियोंमें नहीं
ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸਦਾ ਸਦਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਰੱਖ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣਹੀਨ ਅਤੇ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਲਪਿਤ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ! ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 30
धर्मशीलो नरो विद्वानीहको5नीहको<पि वा । आत्मभूत: सदा लोके चरेद् भूतान्यहिंसया,धर्मशील विद्वान मनुष्य सचेष्ट हो चाहे चेष्टारहित, उसे चाहिये कि सदैव जगतमें सबके प्रति आत्मभाव रखकर किसी भी प्राणीकी हिंसा न करते हुए समभावसे व्यवहार करे
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ, ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿਵਿਰਤ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਦਾ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਵਰਤੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 31
यदा व्यपेतहल्लेखं मनो भवति तस्य वै | नानृतं चैव भवति तदा कल्याणमृच्छति,जब मनुष्यका मन कामना और कर्म-संस्कारोंसे रहित हो जाता है तथा वह मिथ्याचारसे रहित हो जाता है, उस समय उसे कल्याणकी प्राप्ति होती है
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੈਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਝੂਠ ਤੇ ਛਲ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 294
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पराशरगीतायां चतुर्नवत्यधिकद्विशततमो<5ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਪਰਾਸ਼ਰਗੀਤਾ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਚੌਰਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।
Frequently Asked Questions
He reports uncertainty about how to concretely understand nānātva and ekatva, and asks for a precise account of buddha, apratibuddha, and budhyamāna—i.e., how awakening is to be recognized in experience rather than merely asserted.
Yoga is defined by dhyāna as the principal strength: sense-withdrawal, stabilization of mind and intellect, regulated practice, and the resulting stillness in which the antarātman is directly apprehended as subtle, luminous, and beyond tamas.
Yes in functional form: it states that the twenty-fifth principle (puruṣa/kṣetrajña), when it knows itself, becomes kevala (independent), and those who recognize it are described as free from fear—an outcome-marker aligning knowledge with liberation-oriented security.