Adhyaya 279

Verse 1

शुक्राचार्यने कहा--तात! आकाशसहित यह सारी पृथ्वी जिनकी भुजाओंके बलपर स्थित है, महान्‌ प्रभावशाली उन भगवान्‌ विष्णुदेवको नमस्कार है

ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ! ਜਿਸ ਦੇ ਭੁਜਾਬਲ ਉੱਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

Verse 2

मूर्धा यस्य त्वनन्तं च स्थानं दानवसत्तम | तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोमहित्म्यमुत्तमम्‌

ਹੇ ਦਾਨਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਿਸ ਦਾ ਮਸਤਕ ਅਨੰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਧਾਮ ਵੀ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਉੱਤਮ ਮਹਾਤਮ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।

Verse 3

दानवश्रेष्ठ जिनका मस्तक और स्थान भी अनन्त है, उन भगवान्‌ विष्णुका उत्तम माहात्म्य मैं तुम्हें बताऊँगा ।।

ਹੇ ਦਾਨਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਿਸ ਦਾ ਮਸਤਕ ਅਤੇ ਧਾਮ ਦੋਵੇਂ ਅਨੰਤ ਹਨ, ਉਸ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਉੱਤਮ ਮਹਾਤਮ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਉਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਹੀ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸੰਦੇਹ ਛੇਦਣ ਲਈ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਹਾਮੁਨੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 4

स पूजितोअसुरेन्द्रेण मुनिनोशनसा तथा । निषसादासने राजन महाहें मुनिपुड्रव:,राजन! असुरराज वृत्र और मुनि शुक्राचार्यके द्वारा पूजित हो मुनिवर सनत्कुमार एक बहुमूल्य सिंहासनपर विराजमान हुए

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅਸੁਰੇਂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਉਸ਼ਨਸ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਉਸ ਅਤਿ ਕੀਮਤੀ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ।

Verse 5

तमासीन महाप्रज्ञमुशना वाक्यमब्रवीत्‌ । ब्रूहास्मे दानवेन्द्राय विष्णोमहित्म्यमुत्तमम्‌

ਜਦੋਂ ਮਹਾਪ੍ਰਜ੍ਞ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਤਦ ਉਸ਼ਨਸ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਭਗਵਨ! ਇਸ ਦਾਨਵੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਉੱਤਮ ਮਹਾਤਮ ਸੁਣਾਓ।”

Verse 6

सनत्कुमारस्तु तत: श्रुत्वा प्राह वचो<र्थवत्‌ । विष्णोमहित्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते,यह सुनकर सनत्कुमारजीने बुद्धिमान्‌ दानवराज वृत्रासुरके प्रति भगवान्‌ विष्णुकी महिमासे युक्त यह सार्थक वचन कहा--

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਜੀ ਨੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦਾਨਵ-ਰਾਜ (ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ) ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 7

शृणु सर्वमिदं दैत्य विष्णोमहित्म्यमुत्तमम्‌ । विष्णौ जगत्‌ स्थितं सर्वमिति विद्धि परंतप

ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੈਤ! ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਇਹ ਪੂਰੀ ਉੱਤਮ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ। ਨਿਸਚਿਤ ਜਾਣ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 8

सृजत्येष महाबाहो भूतग्रामं चराचरम्‌ | एष चाक्षिपते काले काले विसृजते पुन:

ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਉਹੀ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਾਰੇ ਭੂਤ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 9

सनकादि महर्षियोंकी शुक्राचार्य एवं वृत्रासुरसे भेंट अस्मिन्‌ गच्छन्ति विलयमस्माच्च प्रभवन्त्युत । नैष ज्ञानवता शक्‍्यस्तपसा नैव चेज्यया । सम्प्राप्तुमिन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्‍्यते

ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਗਿਆਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਯੱਗ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।

Verse 10

बाहों चाभ्यन्तरे चैव कर्मणोर्मनसि स्थित: । निर्मलीकुरुते बुद्धा सोअमुत्रानन्त्यमश्लुते

ਜੋ ਬਾਹਰੀ (ਯੱਗ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ (ਸ਼ਮ-ਦਮ ਆਦਿ) ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ, ਅਨੰਤ ਕਲਿਆਣ—ਮੋਖ਼ਸ਼—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यमग्नौ विशोधयेत्‌ । बहुशो&तिप्रयत्नेन महता55त्मकृतेन ह

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਨਾਰ ਵੱਡੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਚਾਂਦੀ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਯਜ्ञ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਮ-ਦਮ ਵਰਗੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਨ ਯਤਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

तद्वज्जातिशतैर्जीव: शुद्धातेडनेन कर्मणा । यत्नेन महता चैवाप्येकजातौ विशुद्धाते

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸਾਧਨਾ-ਰੂਪ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯਤਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

लीलयाल्पं यथा गात्रात्‌ प्रमूज्यादात्मनो रज: । बहुयत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा

ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਝਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਆਦਿ ਅੰਦਰਲੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 14

यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम्‌ । न मुज्चति स्वकं गन्ध॑ तद्वत्‌ सूक्ष्मस्य दर्शनम्‌

ਜਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਤਿਲ ਜਾਂ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਮਹਿਕ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਾ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਸੂਖਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 15

तदेव बहुभिमर्माल्यैर्वास्यथमानं पुनः पुनः । विमुञज्चति स्वकं गन्धं माल्यगन्धे च तिष्ठति

ਉਹੀ ਤਿਲ ਜਾਂ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ, ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰੰਵਾਰ ਮਹਿਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਮਹਿਕ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਨਾਲ ਵਧੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੱਤ੍ਵ-ਰਜ-ਤਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਏ ਗਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

एवं जातिशतैरयुक्तो गुणैरेव प्रसज्धिषु । बुद्धा निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन ह

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਸਕਤੀਆਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜਾਗ੍ਰਤ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮੈਲ ਤੋਂ ਪਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਜਾਂ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਾਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੰਧ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗੰਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਸੰਪਰਕਾਂ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਮਨ ਵੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਸੁਗੰਧ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਦਤੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

कर्मणा स्वनुरक्तानि विरक्तानि च दानव | यथा कर्मविशेषांश्र प्राप्रुवन्ति तथा शूणु

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦਾਨਵ! ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸਕਤ ਜਾਂ ਵਿਰਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੁਣ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਰਾਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 18

यथावत्‌ सम्प्रवर्तन्ते यस्मिंस्तिष्ठन्ति वा विभो । तत्‌ ते<नुपूर्व्या व्याख्यास्थे तदिहैकमना: शृणु

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਿਭੋ! ਜੀਵ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਯਥਾਵਤ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇੱਥੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 19

अनादिनिधन: श्रीमान्‌ हरिनारायण: प्रभु: । देव: सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰੀ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ—ਥਾਵਰ ਅਤੇ ਚਰ, ਦੋਹਾਂ ਦੀ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

'श्रीमान्‌ भगवान्‌ नारायण हरि आदि और अन्तसे रहित हैं। वे ही चराचर प्राणियोंकी रचना करते हैं ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ—ਹਰੀ—ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ; ਉਹੀ ਚਰਾਚਰ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹਨ। ਉਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸ਼ਰ ਅਤੇ ਅਖ਼ਸ਼ਰ—ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਇਕਾਦਸ਼ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਜੋ ਵਿਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਪੰਚ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚੈਤਨ੍ਯਮਈ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 21

पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवमित्युत । बाहवस्तु दिशो दैत्य श्रोत्रमाकाशमेव च

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ! ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਮਸਤਕ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਕੰਨ ਹੈ।

Verse 22

तस्य तेजोमय: सूर्यो मनश्नन्द्रमसि स्थितम्‌ । बुद्धिरज्ञनिगता नित्यं रसस्त्वप्सु प्रतिष्ठित:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਸੂਰਜ ਰੂਪ ਹੈ; ਮਨ ਚੰਦਰਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਨਿੱਤ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਸ (ਸਵਾਦ) ਜਲ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

भ्रुवोरनन्तरास्तस्य ग्रहा दानवसत्तम । नक्षत्रचक्रं नेत्राभ्यां पादयोर्भूश्न दानव

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਦਾਨਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਗ੍ਰਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੇੜੇ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਨਕਸ਼ਤਰ-ਚੱਕਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਦਾਨਵ, ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

Verse 24

“दानवप्रवर! सम्पूर्ण ग्रह उनकी दोनों भौंहोंके बीचमें स्थित हैं। नक्षत्रमण्डल नेत्रोंसे प्रकट हुआ है। दनुनन्दन! यह पृथ्वी उनके दोनों चरणोंमें स्थित है ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਵਰ! ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦਨੂ-ਨੰਦਨ! ਇਹ ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ-ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਜਾਣ। ਰਜਸ, ਤਮਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਤਵ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਨਾਰਾਇਣਮਯ ਸਮਝ। ਪੁੱਤਰ! ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਉਹੀ ਹੈ; ਵਿਦਵਾਨ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਫਲ ਵੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 25

अकमर्ण: फलं चैव स एव परमव्यय: । छन्दांसि यस्य रोमाणि हाक्षरं च सरस्वती,“कर्मोंका त्यागरूप जो संन्यास है, उसका फल भी वे ही अविनाशी परमात्मा हैं। वेद- मन्त्र उनके रोम हैं तथा प्रणव उनकी वाणी है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਅਕਰਮ-ਲੱਛਣ ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਉਹੀ ਪਰਮ ਅਵ੍ਯਯ ਹੈ। ਛੰਦ ਉਸ ਦੇ ਰੋਮ ਹਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’—ਸਰਸਵਤੀ ਸਮੇਤ—ਉਸ ਦੀ ਵਾਣੀ ਹੈ।

Verse 26

बह्दाश्रयो बहुमुखो धर्मो हृदि समाश्रित: । स ब्रह्म परमो धर्मस्तपश्च॒ सदसच्च स:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਕਈ ਆਸਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਧਰਮ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਹੀ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਰੂਪ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ; ਉਹੀ ਤਪ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਤ-ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 27

श्रुतिशास्त्रग्रहोपेत: षोडशर्त्विक्‌ क्रतुश्न सः । पितामहमश्न विष्णुश्न सोउ5श्विनौ स पुरंदर: | मित्रो5थ वरुणश्रैव यमो5थ धनदस्तथा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਗ੍ਰਹਿਣਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹੀ ਹੈ; ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਵਾਲਾ ਯੱਗ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ; ਉਹੀ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦੋਵੇਂ ਅਤੇ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਹੈ। ਉਹੀ ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ; ਉਹੀ ਯਮ ਅਤੇ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।

Verse 28

“श्रुति (वेद), शास्त्र और सोमपात्रसहित सोलह” ऋत्विजोंवाला यज्ञ भी वे ही हैं। वे ही ब्रह्मा, विष्णु, अश्विनीकुमार, इन्द्र, मित्र, वरुण, यम और कुबेर हैं ।।

ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ), ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸੋਮ-ਪਾਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਵਾਲਾ ਯੱਗ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦੋਵੇਂ, ਇੰਦਰ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਯਮ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਣੋ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇਕੋ ਪਰਮ ਦੇਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।

Verse 29

नानाभूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदत्ययम्‌ । जन्तुः पश्यति विज्ञानात्‌ ततो ब्रह्म प्रकाशते

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ! ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ।

Verse 30

संहारविक्षेपसहसत्रकोटी - स्तिष्ठन्ति जीवा: प्रचरन्ति चान्ये । प्रजाविसर्गस्य च पारिमाण्यं वापीसहस्राणि बहूनि दैत्य

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ! ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਸ਼ੇਪ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ-ਕਰੋੜ ਜੀਵ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਜੀਵ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਵੀ ਅਪਰਿਮੇਯ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅਨੇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਪੀਆਂ (ਜਲਾਸ਼ਯ); ਇਸ ਲਈ ਜਗਤ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ-ਲਯ ਅਸੀਮ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੋਹ ਨਾ ਕਰ।

Verse 31

“कितने ही जीव करोड़ों कल्पोंतक स्थावररूपसे एक स्थानमें स्थित रहते हैं और कितने ही उतने समयतक इधर-उधर विचरते रहते हैं। दैत्यप्रवर! प्रजाके सृष्टिका परिमाण कई हजार बावड़ियोंकी संख्याके समान है ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਈ ਜੀਵ ਕਰੋੜਾਂ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਸਥਾਵਰ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਕੋ ਥਾਂ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮਿਆਂ ਤੱਕ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਵਰ! ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਵੜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਵੜੀਆਂ ਹਰ ਇਕ ਇਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ, ਇਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੱਕ ਧੱਸੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪੰਜ ਸੌ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ—ਹਰ ਇਕ ਯੋਜਨ-ਯੋਜਨ ਕਰਕੇ ਵਧੀ ਹੋਈ—ਕਹੀ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 32

वाप्या जल क्षिप्पति वालकोट्या त्वह्ला सकृच्चाप्यथ न द्वितीयम्‌ । तासां क्षये विद्धि परं विसर्ग संहारमेक॑ च तथा प्रजानाम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਹੱਥ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਬਾਵੜੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਛਿਟਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਟਾਕ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਵਿਸਰਗ ਅਤੇ ਇਕੋ ਅਟੱਲ ਸੰਹਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

“वे सारी बावड़ियाँ पाँच सौ योजन चौड़ी

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੰਨ ਲਵੋ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਵੜੀਆਂ ਪੰਜ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀਆਂ, ਪੰਜ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਇਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਡੂੰਘੀ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਐਨੀ ਡੂੰਘੀਆਂ ਕਿ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਹਰ ਬਾਵੜੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਾਵੜੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਦਿਨ ਭਰ ਹੱਥ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਉਲੀਚੇ, ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਨਾ ਉਲੀਚੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੀਚਦੇ ਉਲੀਚਦੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਵੜੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕ ਸਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਮੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਾਵੜੀਆਂ ਦਾ ਸੁੱਕਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਉੱਛੇਦ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਰਣ ਛੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਕਾਲਾ, ਧੂੰਆਂ-ਰੰਗ, ਨੀਲਾ, ਲਾਲ, ਹਰਿਦਰਾ (ਪੀਲਾ) ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ। ਕਾਲੇ-ਧੂੰਏਂ-ਨੀਲੇ ਦਾ ਸੁਖ ਮੱਧਮ; ਲਾਲ ਵਰਣ ਸਹਿਣਯੋਗ; ਹਰਿਦਰਾ ਸੁਖਦਾਇਕ; ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਅਤਿ ਸੁਖਦਾਇਕ।

Verse 34

परं तु शुक्लं विमल॑ विशोक॑ गतकक्‍्लमं सिद्धाति दानवेन्द्र | गत्वा तु योनिप्रभवाणि दैत्य सहस्रश: सिद्धिमुपैति जीव:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਰ, ਹੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ! ਜੋ ਸ਼ੁਕਲ ਅਵਸਥਾ ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼-ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ! ਜੀਵ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਨੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਲੰਘਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ-ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

गतिं च यां दर्शनमाह देवो गत्वा शुभं दर्शनमेव चापि । गति: पुनर्वर्णकृता प्रजानां वर्णस्तथा कालकृतोडसुरेन्द्र

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਅਸੁਰੇਂਦਰ! ਦੇਵਤਾ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ—ਮੰਗਲਮਈ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ—ਪਾ ਕੇ ਜਿਸ ਗਤੀ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਫਿਰ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਵਰਣ ਵੀ, ਹੇ ਅਸੁਰੇਂਦਰ, ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 36

शतं सहस्राणि चतुर्दशेह परागतिर्जीवगणस्य दैत्य | आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि स्थान तथा नि:सरणं च तेषाम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ! ਇੱਥੇ ਜੀਵ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਪਰਾਗਤੀ ਚੌਦਾਂ ਲੱਖ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਨਾ ਉਸੇ ਚੌਦਾਂ ਕਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ, ਉਥੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਜਾਂ ਅਧੋਪਤਨ ਪਾਉਣਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਣ ਲੈ— ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ-ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਦਿਸ਼ਾ ਹੀ ਜੀਵ ਦੇ ਉੱਠਣ, ਟਿਕਣ ਜਾਂ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 37

कृष्णस्य वर्णस्य गतिर्निकृष्टा स सज्जते नरके पच्यमान: । स्थानं तथा दुर्गतिभिस्तु तस्य प्रजाविसर्गान्‌ सुबहून्‌ वदन्ति

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗਤੀ ਨੀਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਰਕ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਉਹ ਨਰਕ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਕਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ— ਉਸ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਦੁৰ্গਤੀ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਅਨੇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਚੱਕਰਾਂ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 38

शतं सहस्त्राणि ततक्ष्रित्वा प्राप्रोति वर्ण हरितं तु पश्चात्‌ स चैव तस्मिन्‌ निवसत्यनीशो युगक्षये तपसा संवृतात्मा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਫਿਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਲੱਖਾਂ ਵਾਰ (ਜਾਂ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ) ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿ ਕੇ ਬਾਅਦ ‘ਹਰਿਤ’ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਨੀਚ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਯੁਗਾਂਤ ਤੇ ਤਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ—ਅੰਦਰਲਾ ਆਪਾ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ—ਉਹ ਉਸ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

स वै यदा सन्त्वगुणेन युक्त- स्तमो व्यपोहन्‌ घटते स्वबुद्धा । स लोहितं वर्णमुपैति नीलान्‌ मनुष्यलोके परिवर्तते च

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਜੀਵ ਸਤ੍ਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤ੍ਤਵ ਵਧੇ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਲੋਹਿਤ’ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਸਤ੍ਤਵ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਘਾਟ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ‘ਨੀਲ’ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

स तत्र संहारविसर्गमेक॑ स्वधर्मजैर्बन्धनै: क्लिश्यमान: । ततः स हारिद्रमुपैति वर्ण संहारविक्षेपशते व्यतीते

ਉੱਥੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸਰਗ ਦੇ ਇਕੋ ਚੱਕਰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ੍ਵਧਰਮ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕ੍ਸ਼ੇਪ ਦੇ ਅਜੇਹੇ ਸੌ ਆਵਰਤ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਹਾਰਿਦ੍ਰ—ਪੀਲ੍ਹਾ-ਸੁਨਹਿਰਾ—ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

“तत्पश्चात्‌ वह मनुष्यलोकमें एक कल्पतक स्वधर्मजनित बन्धनोंसे बँधकर क्लेश उठाता हुआ जब धीरे-धीरे अपनी तपस्याको बढ़ाता है

Bhishma said: Thereafter, the soul, bound in the human world by fetters born of its own prescribed duty, endures hardship; and as it gradually increases its austerity, it attains a divine state of yellow hue, radiant like turmeric. Even there, after hundreds of aeons have passed, it becomes human again when its merit is exhausted—thus it keeps moving from godhood to humanity and from humanity to godhood. Yet, O Daitya, even after roaming for thousands of aeons in a godlike form, the living being is not freed from sense-enjoyment; and, experiencing in hell the fruits of the unwholesome deeds done in each aeon, it reaches nineteen thousand different courses of existence. Only then does it obtain release from hell. In all births other than the human, one merely undergoes pleasure and pain; the fitting opportunity for liberation does not come. This you should understand clearly.

Verse 42

गती: सहस्राणि च पञठच तस्य चत्वारि संवर्तकृतानि चैव । विमुक्तमेनं निरयाच्च विद्धि सर्वेषु चान्येषु च सम्भवेषु

Verse 43

स देवलोके विहरत्यभीक्षणं ततकश्ष्युतो मानुषतामुपैति । संहारविक्षेपशतानि चाष्टौ मर्त्येषु तिष्ठत्यमृतत्वमेति

Bhishma said: He dwells again and again in the world of the gods; and when he falls from there, he enters human existence. In the mortal realm he remains through eight hundred cycles of dissolution and re-projection, taking birth repeatedly; thereafter, through auspicious action, he attains the divine state once more—until the round of coming and going is ended by the attainment of highest knowledge (or single-minded devotion), by which one reaches liberation.

Verse 44

सो<स्मादथ भ्रश्यति कालयोगात्‌ कृष्णे तले तिष्ठति सर्वकृष्टे । यथा त्वयं सिद्धाति जीवलोक- स्तत्‌ तेडभिधास्याम्यसुरप्रवीर

Bhishma said: “Thereafter, through the workings of time, a being falls away—descending to the darkest and lowest level, as though to an underworld-like stratum, taking birth among the most degraded forms of existence. And now, O foremost hero among the Asuras, I shall explain to you how this world of living beings, caught in the cycle of rise and fall, attains true accomplishment—liberation.”

Verse 45

दैवानि स व्यूहशतानि सप्त रक्तो हरिद्रोडथ तथैव शुक्ल: । संश्रित्य संधावति शुक्लमेत- मष्टावरानर्च्यतमान्‌ स लोकान्‌

Bhishma explains that the embodied being, propelled by the force of prior merit, successively assumes divine formations and bodies—first of a red hue, then turmeric-golden, and then pure white like the perfected, subtle-bodied sages. Taking refuge in these divine embodiments in due order, it ranges through the highest worlds beginning with Bhū and onward, honoring the presiding powers there; and then, moving swiftly, it reaches the utterly purified Brahma-world. The ethical point is that disciplined conduct and accumulated virtue shape one’s post-mortem trajectory, carrying the soul upward through graded realms toward the most refined state.

Verse 46

अष्टौ च षष्टिं च शतानि चैव मनोनिरुद्धानि महाद्युतीनाम्‌ । शुक्लस्य वर्णस्य परा गतिर्या त्रीण्येव रुद्धानि महानुभाव

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਯੋਗੀ ਮਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਅੱਠ ਤੱਤ, ਸੱਠ ਤੱਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਮਨੋ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸੱਤਵ, ਰਜ, ਤਮ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਵੀ ਨਿਰੋਧ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁਕਲ (ਸ਼ੁੱਧ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ) ਵਰਗ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਐਸੇ ਸੰਯਮੀ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 47

संहारविक्षेपमनिष्टमेक॑ चत्वारि चान्यानि वसत्यनीश: । षष्ठस्य वर्णस्य परा गतिर्या सिद्धावसिद्धस्य गतक्लमस्य

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਯੋਗੀ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਪ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਯੋਗ-ਜਨਿਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਭੋਗ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਹਰਲੋਕ, ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲਈ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ (ਸ਼ੁਕਲ) ਵਰਗ ਦੇ ਸਾਧਕ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 48

सप्तोत्तरं तत्र वसत्यनीश: संहारविक्षेपशतं सशेषम्‌ | तस्मादुपावृत्य मनुष्यलोके ततो महान्‌ मानुषतामुपैति

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਪੁੰਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਕਰਮ-ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਹਾਰ-ਵਿਕਸ਼ੇਪ ਦੇ ਸੌ ਚੱਕਰਾਂ ਤੱਕ ਬੱਝ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 49

तस्मादुपावृत्य ततः क्रमेण सो5ग्रेण संतिष्ठति भूतसर्गम्‌ । स सप्तकृत्वश्न परैति लोकान्‌ संहारविक्षेपकृतप्रभाव:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉੱਥੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭੂਤ-ਸਰਗ (ਦੇਵ ਆਦਿ ਯੋਨੀਆਂ) ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸੰਹਾਰ-ਵਿਕਸ਼ੇਪ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੱਤ ਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

सप्तैव संहारमुपप्लवानि सम्भाव्य संतिष्ठति जीवलोके । ततोडव्ययं स्थानमनन्तमेति देवस्य विष्णोरथ ब्रह्मणश्न | शेषस्य चैवाथ नरस्य चैव देवस्य विष्णो: परमस्य चैव

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੱਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸਵੰਤ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਜਾਣ ਕੇ ਯੋਗੀ ਜੀਵ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਹਾਂਤ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਅਵ੍ਯਯ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਪਰਮਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਕੈਲਾਸ, ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਵੈਕੁੰਠ, ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਤ੍ਯਲੋਕ, ਕੋਈ ਸ਼ੇਸ਼ (ਅਨੰਤ) ਦਾ ਧਾਮ, ਕੋਈ ਜੀਵ ਦਾ ਪਰਮਸਥਾਨ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਚਿਨ੍ਮਯ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 51

संहारकाले परिदग्धकाया ब्रद्माणमायान्ति सदा प्रजा हि । चेष्टात्मनो देवगणाश्न सर्वे ये ब्रह्मलोकादपरा: सम तेडपि

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਥੂਲ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਕਾਰਣ-ਸ਼ਰੀਰ ਗਿਆਨ-ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਸੜ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸਾਧਕ ਵੀ ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 52

प्रजाविसर्ग तु सशेषकाले स्थानानि स्वान्येव सरन्ति जीवा: । निःशेषतस्तत्पदं यान्ति चान्ते सर्वे देवा ये सदृशा मनुष्या:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਕੀ ਫਲ ਭੋਗਣ ਲਈ ਅਗਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਪਦ ਅਤੇ ਲੋਕ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਪਾਂਤ ਤੱਕ ਦੇਵ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਵਰਗਲੋਕ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਅਗਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੜ ਦੇਵ-ਯੋਨੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਨ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖ-ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 53

ये तु च्युता: सिद्धलोकात्‌ क्रमेण तेषां गति यान्ति तथा<<नुपूर्व्या जीवा: परे तद्धलतुल्यरूपा: स्वं स्वं विधि यान्ति विपर्ययेण

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜੋ ਸਿੱਧਲੋਕ ਤੋਂ ਚਿਉਤ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਾਧਨਾ-ਬਲ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੀ ਲੋਕ ਤੋਂ ਲੋਕ ਵੱਲ ਪੈੜੀ-ਪੈੜੀ ਚਲ ਕੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਐਸੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਸੁਭਾਉ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

Verse 54

स यावदेवास्ति सशेषभुक्‌ ते प्रजाश्न देव्या च तथैव शुक्ले । तावत्‌ तदज्लेषु विशुद्धभाव: संयम्य पज्चेन्द्रियरूपमेतत्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ੁੱਧ-ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਬਾਕੀ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਕਰਮ-ਫਲ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਇਸ ਕਰਣ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਵਧੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾ ਤੇ ਪਰਾ—ਦੋਵੇਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 55

शुद्धां गतिं तां परमां परैति शुद्धेन नित्यं मनसा विचिन्वन्‌ । ततोडव्ययं स्थानमुपैति ब्रह्म दुष्प्रापमभ्येति स शाश्वतं वै

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜੋ ਸਾਧਕ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨਿਰਮਲ ਪਰਮ-ਗਤੀ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਦੁਲਭ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

इत्येतदाख्यातमहीनसत्त्व नारायणस्येह बल॑ मया ते,उत्कृष्ट बलशाली दैत्यराज! इस प्रकार यहाँ मैंने तुमसे यह भगवान्‌ नारायणका बल एवं प्रभाव बताया है”

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਖੰਡ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲੇ, ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ੍ਯ-ਰਾਜ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

Verse 57

वृत्र बवाच एवं गते मे न विषादो<स्ति कश्चित्‌ सम्यक्‌ च पश्यामि वचस्तथैतत्‌ | श्रुत्वा तु ते वाचमदीनसत्त्व विकल्मषोअस्म्यद्य तथा विपाप्मा

ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਗੱਲ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੁਣ ਕੋਈ ਵਿਸਾਦ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਉਦਾਰ-ਹਿਰਦੇ ਮਹਾਤਮਾ! ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੀ ਵਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਲੰਕ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਪਾਪ-ਮੁਕਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 58

प्रवृत्तमेतद्‌ भगवन्‌ महर्षे महद्युतेश्नक्रमनन्तवीर्यम्‌ । विष्णोरनन्तस्य सनातनं तत्‌ स्थान सर्गा यत्र सर्वे प्रवृत्ता: । स वै महात्मा पुरुषोत्तमो वै तस्मिन्‌ जगत्‌ सर्वमिदं प्रतिष्ठितम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ! ਅਨੰਤ ਵੀਰਯ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਮਹਾਨ ਜਗਤ-ਚੱਕਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਧਾਮ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਸਭ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹੈ; ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 59

भीष्म उवाच एवमुक्‍्त्वा स कौन्तेय वृत्र: प्राणानवासृजत्‌ । योजयित्वा तथा55त्मानं परं स्थानमवाप्तवान्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕੁੰਤੀਨੰਦਨ! ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 60

युधिछिर उवाच अयं स भगवान्‌ देव: पितामह जनार्दन: । सनत्कुमारो वृत्राय यत्तदाख्यातवान्‌ पुरा

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਪਿਤਾਮਹ! ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਹਾਤਮਾ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਨੂੰ ਜਿਸ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਕੀ ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਜਨਾਰਦਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ?

Verse 61

भीष्म उवाच मूलस्थायी महादेवो भगवान्‌ स्वेन तेजसा । तत्स्थ:सृजति तान्‌ भावान्‌ नानारूपान्‌ महामना:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਮੂਲ-ਕਾਰਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਮਹਾਦੇਵ, ਮਹਾਮਨਸਵੀ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 62

तुरीयांशेन तस्येमं विद्धि केशवमच्युतम्‌ । तुरीयार्थेन लोकांस्त्रीन्‌ भावयत्येव बुद्धिमान्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਚ੍ਯੁਤ ਕੇਸ਼ਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਤੂੰ ਉਸ ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜਾਣ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸੇ ਚੌਥੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਤੋਂ ਕਦੇ ਚ੍ਯੁਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 63

अवाक्‌ स्थितस्तु यः स्थायी कल्पान्ते परिवर्तते | स शेते भगवानप्सु योडसावतिबल: प्रभु: । तान्‌ विधाता प्रसन्नात्मा लोकां श्वरति शाश्वतान्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਅਡੋਲ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਤਿਬਲਵਾਨ ਸਰਵਾਧੀਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਵਿਧਾਤਾ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿਦਯਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

सर्वाण्यशून्यानि करोत्यनन्तः सनातन: संचरते च लोकान्‌ । स चानिरुद्ध: सृजते महात्मा तत्स्थं जगत्‌ सर्वमिदं विचित्रम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਨੰਤ, ਸਨਾਤਨ ਭਗਵਾਨ ਸਭ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਨਾ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਲੀਲਾ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਹੀ ਮਹਾਤਮਾ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 65

युधिछिर उवाच वृत्रेण परमार्थज्ञ दृष्टा मन्ये55त्मनो गति: । शुभा तस्मात्‌ स सुखितो न शोचति पितामह

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਪਿਤਾਮਹ! ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਨੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਗਤੀ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੁਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 66

शुक्ल: शुक्लाभिजातीय: साध्यो नावर्ततेडनघ । तिर्यग्गतेश्व निर्मुक्तो निरयाच्च पितामह

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਪਿਤਾਮਹ! ਉਹ ‘ਸ਼ੁਕਲ’ ਸੀ—ਸ਼ੁੱਧ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਧ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ਹੀ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਦੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ ਅਤੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ।

Verse 67

हारिद्रवर्णे रक्ते वा वर्तमानस्तु पार्थिव । तिर्यगेवानुपश्येत कर्मभिस्तामसैर्वृत:

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ! ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀ (ਦਿਵ੍ਯ) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੀ (ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਜੀਵ ਵੀ, ਜੇ ਤਾਮਸ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 68

वयं तु भृशमापन्ना रक्ता दुःखसुखे5सुखे । कां गतिं प्रतिपत्स्यामो नीलां कृष्णाधमामथ

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਘੋਰ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹਾਂ; ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਗਤੀ ਮਿਲੇਗੀ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਮਨੁੱਖ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਾਂਗੇ, ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀ—ਥਾਵਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਲੀ—ਅਧਮ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਢਹਿ ਜਾਵਾਂਗੇ?

Verse 69

भीष्म उवाच शुद्धाभिजनसम्पन्ना: पाण्डवा: संशितव्रता: । विह्वृत्य देवलोकेषु पुनर्मानुषमेष्यथ

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਂਡਵੋ! ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਕੁਲ ਵਾਲੇ ਹੋ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।

Verse 70

प्रजाविसर्ग च सुखेन काले प्रत्येत्य देवेषु सुखानि भुक्त्वा । सुखेन संयास्यथ सिद्धसंख्यां मा वो भयं भूद्‌ विमला: स्थ सर्वे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਦੇਵਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਖ ਭੋਗੋਗੇ। ਫਿਰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਸਿੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਵੋਗੇ। ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭੈ ਨ ਹੋਵੇ; ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਹੋ।

Verse 280

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वृत्रगीतासु अशीत्यधिकद्धिशततमो<ध्याय:

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਗੀਤਾ’ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦਾ ਦੋ ਸੌ ਅੱਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।