Shloka 11
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यमग्नौ विशोधयेत् । बहुशो&तिप्रयत्नेन महता55त्मकृतेन ह
yathā hiraṇyakartā vai rūpyam agnau viśodhayet | bahuśo 'tiprayatnena mahatā ātmakṛtena ha |
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਨਾਰ ਵੱਡੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਚਾਂਦੀ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਯਜ्ञ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਮ-ਦਮ ਵਰਗੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਨ ਯਤਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Purification is possible but typically gradual across many lives; however, intense, self-applied discipline—especially sacrificial duty and inner/outer restraint (śama and dama)—can accelerate moral and mental purification even within a single lifetime.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and inner cultivation, Bhīṣma teaches Yudhiṣṭhira using a craftsman’s analogy: as silver is refined by repeated heating, the mind is refined by sustained effort; rigorous practice can compress what would take many births into one.