Adhyaya 274

Verse 1

अपन क्ाता छा हर: 2 पज्चसप्तर्त्याधिकाद्वेशततमो< ध्याय: जीवात्माके देहाभिमानसे मुक्त होनेके विषयमें नारद और असितदेवलका संवाद भीष्म उवाच अनत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌ | नारदस्य च संवादं देवलस्यासितस्य च,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! इस विषयमें देवर्षि नारद तथा ब्रह्मर्षि असितदेवलके संवादरूप प्राचीन इतिहासका विद्वान्‌ पुरुष उदाहरण दिया करते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਸੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਅਸਿਤਦੇਵਲ ਦਾ ਸੰਵਾਦ। ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਕਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 2

आसीने देवल वृद्ध बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरम्‌ । नारद: परिपप्रच्छ भूतानां प्रभवाप्पययम्‌,एक समयकी बात है, बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ बूढ़े असितदेवलको आसनपर बैठा हुआ जान नारदजीने उनसे सम्पूर्ण प्राणियोंकी उत्पत्ति और प्रलयके विषयमें प्रश्न किया

ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬੁੱਢੇ ਅਸਿਤਦੇਵਲ ਨੂੰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਬਾਰੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 3

नारद उवाच कुतः सृष्टमिदं विश्व ब्रह्मन्‌ स्थावरजज्भमम्‌ | प्रलये च कमभ्येति तद्‌ भवान्‌ प्रब्रवीतु मे,नारदजीने पूछा--ब्रह्मन! इस समस्त चराचर जगत्‌की सृष्टि किससे हुई है तथा यह प्रलयके समय किसमें लीन हो जाता है, यह आप मुझे बताइये?

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸ ਤੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਇਹ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 4

असित उवाच येभ्य: सृजति भूतानि काले भावप्रचोदित: । महाभूतानि पज्चेति तान्याहुर्भूतचिन्तका:,असितदेवलने कहा--देवर्षे! सृष्टिके समय परमात्मा प्राणियोंकी वासनाओंसे प्रेरित हो समयपर जिन तत्त्वोंसे सम्पूर्ण भूतोंकी सृष्टि करते हैं, उन्हें भूतचिन्तक (भौतिक विज्ञानवादी) विद्वान पंचमहाभूत कहते हैं

ਅਸਿਤਦੇਵਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੇ! ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭਾਵ-ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭੂਤ-ਚਿੰਤਕ ਵਿਦਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪੰਚ ਮਹਾਭੂਤ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

तेभ्य: सृजति भूतानि काल आत्मप्रचोदित: । एतेभ्यो य: परं ब्रूयादसद्‌ ब्रूयादसंशयम्‌

ਅਸਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਲ ਨਾਲ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸੱਤ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।

Verse 6

परमात्माकी प्रेरणासे काल इन पाँच तत्त्वोंद्वारा समस्त प्राणियोंकी सृष्टि करता है। जो इनसे भिन्न किसी अन्य तत्त्वको प्राणियोंके शरीरोंका उपादान कारण बताता है, वह निस्संदेह झूठी बात कहता है ।। विद्धि नारद पज्चैतान्‌ शाश्वतानचलान ध्रुवान्‌ महतस्तेजसो राशीन्‌ कालषष्ठान्‌ स्वभावत:

ਅਸਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਾਰਦ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨ, ਅਚਲ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਜਾਣ; ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਦੇ ਪੁੰਜ ਹਨ। ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਕਾਲ ਨੂੰ ਛੇਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਕਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦ੍ਰਵ ਨੂੰ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਉਪਾਦਾਨ ਕਾਰਣ ਦੱਸੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸੱਤ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।

Verse 7

नारद! पाँच भूत और छठा काल--इन छ: तत्त्वोंको तुम प्रवाहरूपसे शाश्वत, अविचल और ध्रुव समझो। ये तेजोमय महत्तत्त्वकी स्वाभाविक कलाएँ हैं ।। आपश्चैवान्तरिक्षं च पृथिवी वायुपावकौ | नासीद्धि परम तेभ्यो भूतेभ्यो मुक्तसंशयम्‌

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਨਾਰਦ! ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਕਾਲ—ਇਹ ਛੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ, ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਸਮਝ। ਇਹ ਤੇਜੋਮਯ ਮਹੱਤੱਤਵ ਦੀਆਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਕਲਾਵਾਂ ਹਨ। ਜਲ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਅੱਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਨਿਸ਼ਸੰਦੇਹ ਹੋ ਜਾ।”

Verse 8

जल, आकाश, पृथ्वी, वायु और अग्नि--इन भूतोंसे भिन्न कोई तत्त्व कभी नहीं था; इसमें संशय नहीं है ।। नोपपत्त्या न वा युक्‍त्या त्वसद्‌ ब्रूयादसंशयम्‌ । वेत्थैतानभिनिर्वत्तान्‌ षडेते यस्य राशय:,किसी भी युक्ति या प्रमाणसे इन छः:के अतिरिक्त और कोई तत्त्व नहीं बताया जा सकता। इसलिये जो कोई दूसरी बात कहता है, वह निस्संदेह झूठ बोलता है। तुम सभी कार्योमें अनुगत हुए इन छः तत्त्वोंकी और जिसके ये कार्य हैं, उस कारणको भी जानते हो

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜਲ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਅੱਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਤੱਤ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਜਾਂ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੱਤ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਇਹ ਛੇ ਤੱਤ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਹ ਕਾਰਜ ਹਨ ਉਸ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।”

Verse 9

पज्चैव तानि कालक्ष भावाभावौ च केवलौ । अष्टौ भूतानि भूतानां शाश्वतानि भवात्ययौ,पाँच महाभूत, काल तथा विशुद्ध भाव और अभाव अर्थात्‌ नित्य आत्मतत्त्व और परिवर्तनशील महत्तत््व--ये आठ तत्त्व नित्य हैं। ये ही चराचर प्राणियोंकी उत्पत्ति और प्रलयके अधिष्ठान हैं

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਉਹ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ, ਕਾਲ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਤੇ ਅਭਾਵ—ਇਹ ਅੱਠ ਤੱਤ ਸਨਾਤਨ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਚਰਾਚਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵ-ਅਤ੍ਯਯ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।”

Verse 10

अभावं यान्ति तेष्वेव तेभ्यश्व प्रभवन्त्यपि । विनष्टो5प्यनु तान्येव जन्तुर्भवति पठचधा,सब प्राणी उन्हींमें लीन होते हैं और उन्हींसे उनका प्राकट्य भी होता है। जीवोंका शरीर नष्ट हो जानेपर पाँच भागोंमें विभक्त होकर अपने-अपने कारणमें विलीन हो जाता है

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਤੋਂ ਫਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਜੀਵ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 11

तस्य भूमिमयो देह: श्रोत्रमाकाशसम्भवम्‌ । सूर्याच्चक्षुरसुर्वायोरद्भ्यस्तु खलु शोणितम्‌,प्राणियोंका शरीर पृथ्वीका विकार है, श्रोत्रेन्द्रिय आकाशसे उत्पन्न हुई है, नेत्रेन्द्रिय सूर्यसे, प्राण वायुसे और रक्त जलसे उत्पन्न हुए हैं

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜੀਵ ਦਾ ਦੇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ; ਸ਼੍ਰਵਣ ਇੰਦ੍ਰੀ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ; ਨੇਤਰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ; ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਤੋਂ; ਅਤੇ ਰਕਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 12

चक्षुषी नासिकाकर्णो त्वक्‌ जिद्वेति च पठचमी । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थानां ज्ञानानि कवयो विदु:,विद्वान्‌ पुरुष ऐसा मानते हैं कि नेत्र, नासिका, कर्ण, त्वचा और पाँचवीं जिह्ठा--से पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ ही विषयोंको ग्रहण करनेवाली हैं

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋ ਨੇਤਰ, ਨਾਸਿਕਾ, ਦੋ ਕੰਨ, ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਜੀਭ—ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਅਨੁਭਵ ਹੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 13

दर्शनं श्रवर्णं घ्राणं स्पर्शनं रसन॑ तथा । उपपच्त्या गुणान्‌ विद्धि पजच पठचसु पठचधा,बाह्य पदार्थोंको देखना, सुनना, सूँघना, छूना तथा रस लेना--ये क्रमश: नेत्र आदि पाँच इन्द्रियोंके कार्य हैं। उन्हें युक्तिसे तुम इन इन्द्रियोंक गुण ही समझो। पाँचों इन्द्रियाँ पाँचों विषयों में पाँच प्रकारसे (दर्शन आदि क्रियाओंके रूपमें) विद्यमान हैं

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੇਖਣਾ, ਸੁਣਣਾ, ਸੁੰਘਣਾ, ਛੂਹਣਾ ਅਤੇ ਸਵਾਦ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੱਖ ਆਦਿ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ। ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਮਝੋ ਕਿ ਇਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ (ਵਿਆਪਾਰ) ਹਨ। ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ—ਦਰਸ਼ਨ ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 14

रूप॑ गन्धो रस: स्पर्श: शब्दश्वैवाथ तद्गुणा: । इन्द्रियेरूपल भ्यन्ते पजचधा पड्च पञ्चभि:,नेत्र आदि पाँच इन्द्रियोंद्वारा रूप, गन्ध, रस, स्पर्श और शब्द--ये पाँच गुण दर्शन आदि पाँच प्रकारोंसे उपलब्ध किये जाते हैं

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰੂਪ, ਗੰਧ, ਰਸ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ—ਇਹ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਯ-ਗੁਣ ਹਨ। ਅੱਖ ਆਦਿ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਪੰਜੇ, ਦਰਸ਼ਨ ਆਦਿ ਪੰਜ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭੇਦ ਜਾਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਸੰਯਮ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 15

रूप॑ गन्धं रसं स्पर्श शब्दं चैवाथ तद्गुणान्‌ । इन्द्रियाणि न बुध्यन्ते क्षेत्रज्ञस्तैस्तु बुध्यते,रूप, गन्ध, रस, स्पर्श और शब्द--इन्द्रियोंके इन पाँचों गुणोंको स्वयं इन्द्रियाँ नहीं जानती हैं। उन इन्द्रियोंद्वारा क्षेत्रज्ञ (जीवात्मा) ही उनका अनुभव करता है

ਰੂਪ, ਗੰਧ, ਰਸ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਪੰਜ ਗੁਣ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤਰਜ੍ਞ (ਜੀਵਾਤਮਾ) ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

चित्तमिन्द्रियसंघातात्‌ परं तस्मात्‌ परं मन: । मनसस्तु परा बुद्धि: क्षेत्रज्ञो बुद्धित: पर:,शरीर और इन्द्रियोंके संघातसे चित्त श्रेष्ठ है, चित्तसे मन श्रेष्ठ है, मनसे बुद्धि श्रेष्ठ है और बुद्धिसे भी क्षेत्रज्ञ श्रेष्ठ है

ਦੇਹ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲੋਂ ਚਿੱਤ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਚਿੱਤ ਨਾਲੋਂ ਮਨ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਮਨ ਨਾਲੋਂ ਬੁੱਧੀ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਉੱਚਾ ਹੈ।

Verse 17

पूर्व चेतयते जन्तुरिन्द्रियैर्विषयान्‌ पृथक्‌ विचार्य मनसा पश्चादथ बुद्धया व्यवस्यति । इन्द्रियेरुपलब्धार्थान्‌ बुद्धिमांस्तु व्यवस्यति,जीव पहले तो इन्द्रियोंद्वारा उनके अलग-अलग विषयोंको प्रकाशित करता है, फिर मनसे विचार करके बुद्धिद्वारा उसका निश्चय करता है। बुद्धियुक्त जीव ही इन्द्रियोंद्वारा उपलब्ध विषयोंका निश्चितरूपसे अनुभव करता है

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਿਸਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੁੱਧੀਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

चित्तमिन्द्रियसंघातं मनो बुद्धिस्तथाष्टमी । अष्टौ ज्ञानेन्द्रियाण्याहुरेतान्यध्यात्मचिन्तका:,अध्यात्मतत्त्वोंका चिन्तन करनेवाले पुरुष पाँच इन्द्रिय तथा चित्त, मन और आठवीं बुद्धि--इन आठोंको ज्ञानेन्द्रिय कहते हैं

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਚਿੱਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਮਨ ਅਤੇ ਅੱਠਵੀਂ ਬੁੱਧੀ—ਆਤਮ-ਤੱਤ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹਨਾਂ ਅੱਠਾਂ ਨੂੰ ‘ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 19

पाणिपादं च पायुश्न मेहनं॑ पठचमं मुखम्‌ । इति संशब्द्यमानानि शृणु कर्मेन्द्रियाण्यपि,हाथ, पैर, पायु और उपस्थ तथा पाँचवाँ मुख--ये सब-के-सब कर्मन्द्रिय कहे जाते हैं। तुम इनका भी विवरण सुनो

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ, ਪਾਯੂ ਤੇ ਉਪਸਥ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਮੂੰਹ—ਇਹ ਸਭ ‘ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਸੁਣ।

Verse 20

जल्पनाभ्यवहारार्थ मुखमिन्द्रियमुच्यते । गमनेन्द्रियं तथा पादौ कर्मण: करणे करौ,मुख-इन्द्रियका उपयोग बोलने और भोजन करनेके लिये बताया जाता है। पैर चलनेकी और हाथ काम करनेकी इन्द्रियाँ हैं

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਲਣ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਪੈਰ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹੱਥ ਹਨ।

Verse 21

पायूपस्थं विसर्गार्थमिन्द्रिये तुल्यकर्मणी । विसर्गे च पुरीषस्य विसगे चापि कामिके,पायु और उपस्थ--ये दो इन्द्रियाँ क्रमश: मल और मूत्रका त्याग करनेके लिये हैं। इन दोनोंके त्यागरूप कर्म समान ही हैं। इनमेंसे पायु-इन्द्रिय मलका त्याग करती है और उपस्थ मैथुनके समय वीर्यका भी त्याग करता है

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਾਯੂ ਅਤੇ ਉਪਸਥ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਸਰਜਨ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਪਾਯੂ ਮਲ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਸਥ ਕਾਮ-ਕ੍ਰਿਆ ਵੇਲੇ ਵੀਰਯ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

बलं॑ षष्ठं षडेतानि वाचा सम्यग्यथा मम । ज्ञानचेष्टेन्द्रियगुणा: सर्वेषां शब्दिता मया,इसके सिवा छठी कर्मेन्द्रिय बल अर्थात्‌ प्राणसमूह है। इस प्रकार मैंने अपनी वाणीद्वारा तुम्हें समस्त इन्द्रियाँ और उनके ज्ञान, कर्म एवं गुण सुना दिये

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਛੇਵੀਂ ‘ਬਲ’ ਨਾਮ ਦੀ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀ—ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ—ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਗੁਣ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੇ।

Verse 23

इन्द्रियाणां स्वकर्मेभ्य: श्रमादुपरमो यदा । भवतीन्द्रियसंत्यागादथ स्वपिति वै नर:,जब अपने-अपने कर्मोंसे थककर इन्द्रियाँ शान्त हो जाती हैं, तब इन्द्रियोंका त्याग करके जीवात्मा सो जाता है

ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕ ਕੇ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਬੰਧ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

इन्द्रियाणां व्युपरमे मनो<व्युपरतं यदि । सेवते विषयानेव त॑ विद्यात्‌ स्वप्नदर्शनम्‌,इन्द्रियोंके उपरत हो जानेपर भी यदि मन निवृत्त न होकर विषयोंका ही सेवन करता है तो उसे स्वप्नदर्शनकी अवस्था समझना चाहिये

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਠਹਿਰ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਜੇ ਮਨ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਸੇਵਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 25

साच्चिकाश्वैव ये भावास्तथा तामसराजसा: । कर्मयुक्तान्‌ प्रशंसन्ति सात्त्विकानितरांस्तथा,जो सात्विक, राजस और तामसभाव प्रसिद्ध हैं, वे ही जब भोग प्रदान करनेवाले कर्मोसे संयुक्त होते हैं, तब उन सात्विक आदि भावोंकी मनुष्य प्रशंसा करते हैं

ਜੋ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ, ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਭਾਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਜਦੋਂ ਭੋਗ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਆਦਿ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 26

आनन्द: कर्मणां सिद्धि: प्रतिपत्ति: परा गति: | सात््विकस्य निमित्तानि भावान्‌ संश्रयते स्मृति:,आनन्द, सुख, कर्मोकी सिद्धि जाननेकी सामर्थ्य और उत्तम गति--ये चार सात्त्विक भाव हैं। सात्विक पुरुषकी स्मृति इन्हीं चार निमित्तोंका आश्रय लेती है अर्थात्‌ सात्त्विक पुरुष जाग्रत्‌ कालकी भाँति स्वप्नमें भी आनन्द आदि भावोंका ही स्मरण करता है

ਆਨੰਦ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ, ਯਥਾਰਥ ਪ੍ਰਤਿਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ—ਇਹ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਭਾਵ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਹਨ। ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਿਮਰਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 27

जन्तुष्वेकतमेष्वेवं भावा ये विधिमास्थिता: । भावयोरीप्तितं नित्यं प्रत्यक्ष गमनं तयो:,इनसे भिन्न राजस और तामस--प्राणियोंमेंसे जिस किसी एक श्रेणीके जीवोंमें जो-जो भाव (वासनाएँ), विधि (कर्मगति) का आश्रय लेकर स्थित हैं, उन्हीं भावोंको उनकी स्मृति ग्रहण करती है। अर्थात्‌ जाग्रत्‌ और स्वप्न--दोनों ही अवस्थाओंमें उन मनुष्योंको अपनी- अपनी रुचिके अनुसार राजस और तामस पदार्थोका सदा प्रत्यक्ष दर्शन होता है

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਵਰਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ-ਜੋ ਭਾਵ (ਵਾਸਨਾਵਾਂ) ਕਰਮ-ਗਤੀ ਰੂਪ ‘ਵਿਧਿ’ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਯਾਦ (ਸਮ੍ਰਿਤੀ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਫੜ ਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਗ੍ਰਤ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ—ਦੋਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਇੱਛਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਚਲ ਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 28

इन्द्रियाणि च भावाश्च गुणा: सप्तदश स्मृता: । तेषामष्टादशो देही यः शरीरे स शाश्वत:,पाँच कर्मेन्द्रियाँ, पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ, चित्त, मन, बुद्धि, प्राण तथा सात््विक आदि तीन भाव--ये सत्रह गुण माने गये हैं। इनका अधिष्ठाता देहाभिमानी जीवात्मा अठारहवाँ है, जो इस शरीरके भीतर निवास करता है। उसे सनातन माना गया है। अथवा शरीरसहित वे सभी गुण देहधारियोंके आश्रित रहते हैं। जब जीवका वियोग हो जाता है, तब शरीर और उसमें रहनेवाले वे तत्त्व भी नहीं रह जाते

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ—ਇਹ ਸਤਾਰਾਂ ‘ਗੁਣ’ (ਤੱਤ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਠਾਰਵਾਂ ‘ਦੇਹੀ’ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

अथवा सशरीरास्ते गुणा: सर्वे शरीरिणाम्‌ । संश्रितास्तद्‌ वियोगे हि सशरीरा न सन्ति ते,पाँच कर्मेन्द्रियाँ, पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ, चित्त, मन, बुद्धि, प्राण तथा सात््विक आदि तीन भाव--ये सत्रह गुण माने गये हैं। इनका अधिष्ठाता देहाभिमानी जीवात्मा अठारहवाँ है, जो इस शरीरके भीतर निवास करता है। उसे सनातन माना गया है। अथवा शरीरसहित वे सभी गुण देहधारियोंके आश्रित रहते हैं। जब जीवका वियोग हो जाता है, तब शरीर और उसमें रहनेवाले वे तत्त्व भी नहीं रह जाते

ਜਾਂ ਫਿਰ—ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਣ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।

Verse 30

अथवा संनिपातो<यं शरीरं पाञज्चभौतिकम्‌ । एकश्न दश चाष्टौ च गुणा: सह शरीरिणा,अथवा इन सबका समुदाय ही पाञज्चभौतिक शरीर है। एक महत्तत््व और जीवसहित पूर्वोक्त अठारह गुण--ये सभी इस समुदायके अन्तर्गत हैं

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦਾ ਸੰਨਿਪਾਤ, ਅਰਥਾਤ ਇਕ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ (ਮਹਤੱਤਵ), ਦਸ (ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ) ਅਤੇ ਅੱਠ (ਸੂਖਮ ਤੱਤ)—ਦੇਹੀ ਸਮੇਤ—ਗੁਣਾਂ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 31

ऊष्मणा सह विंशो वा संघात: पाउ्चभौतिक: । महान्‌ संधारयत्येतच्छरीरं वायुना सह,जठरानलके साथ-साथ उक्त तत्त्वोंकी गणना करनेपर यह पाउ्चभौतिक संघात बीस तत्त्वोंका समूह है। महत्तत्त्व प्राणवायुके साथ इस शरीरको धारण करता है। यह वायु शरीरका भेदन करनेमें प्रभावशाली महत्तत््वका उपकरणमात्र है

ਅਸਿਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ਼ਮਾ (ਜਠਰਾਗਨੀ) ਨੂੰ ਵੀ ਜੋੜ ਕੇ ਗਿਣੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਂਚਭੌਤਿਕ ਸੰਘਾਤ ਵੀਹ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਮਹਤੱਤਵ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਯੂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਭੇਦਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਮਹਤੱਤਵ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਉਪਕਰਣ ਹੈ।

Verse 32

तस्य प्रभावयुक्तस्य निमित्तं देहभेदने | यथैवोत्पद्यते किंचित्‌ पञ्चत्वं गच्छते तथा

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦੇਹ-ਭੰਗ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਹੋਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਪੰਚਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਹ ਨੂੰ ਆਪਾ ਮੰਨ ਕੇ ਚਿਮੜਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ—ਵਿਘਟਨ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਵਿਪਤਾ ਨਹੀਂ।

Verse 33

पुण्यपापविनाशान्ते पुण्यपापसमीरित: । देहं विशति कालेन ततो<यं कर्मसम्भवम्‌

ਅਸਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹੀ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੇਹਧਾਰਣ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 34

जैसे इस जगत्‌में घट आदि कोई वस्तु उत्पन्न होती और फिर नष्ट हो जाती है, उसी प्रकार प्रारब्ध, पुण्य और पापका क्षय होनेपर शरीर पज्चत्वको प्राप्त हो जाता है तथा संचित पुण्य और पापसे प्रेरित हो जीव समयानुसार कर्मजनित दूसरे शरीरमें प्रवेश करता है ।। हित्वा हित्वा हायं प्रैति देहाद्‌ देहं कृताश्रय: । कालसंचोदितत: क्षेत्री विशीर्णाद्‌ वा गृहाद्‌ गृहम्‌,जिस प्रकार घरमें रहनेवाला पुरुष एक घरके गिरनेपर दूसरेमें और दूसरेके गिरनेपर तीसरेमें चला जाता है, उसी प्रकार कालसे प्रेरित हुआ जीव क्रमश: एक-एक शरीरको छोड़कर पूर्वसंकल्पके द्वारा निर्मित दूसरे-दूसरे शरीरमें जाता है

ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਜੰਮ ਕੇ ਫਿਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਦੇਹ ਪੰਚਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੰਚਿਤ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਲ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਜਨਿਤ ਹੋਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੇਹ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਘਰ ਡਿੱਗੇ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਡਿੱਗੇ ਤਾਂ ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲ-ਚੋਦਿਤ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਇੱਕ ਇੱਕ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰਵ-ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਣੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

तत्र नैवानुतप्यन्ते प्राज्ञा निश्चितनिश्चया: । कृपणास्त्वनुतप्यन्ते जना: सम्बन्धदर्शिन:,विद्वान्‌ पुरुष यह निश्चितरूपसे जानते हैं कि आत्मा शरीरसे सर्वथा भिन्न, असंग और अविनाशी है, अत: शरीरका वियोग होनेपर उन्हें तनिक भी संताप नहीं होता; परंतु अज्ञानीजन देहसे अपना सम्बन्ध मानते हैं; इसलिये देह छूटनेसे उन्हें बड़ा दुःख होता है

ਅਸਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਸ਼ੋਕ ਤਾਂ ਕੰਜੂਸ ਤੇ ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਮਝ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।

Verse 36

न हायं कस्यचित्‌ कक्षिन्नास्य कश्नन विद्यते | भवत्येको हायं नित्यं शरीरे सुखदुः:खभाक्‌,यह जीव वास्तवमें किसीका कोई नहीं है और न कोई दूसरा ही उसका कुछ है। वास्तवमें यह तो सदा अकेला ही है। परंतु शरीरमें रहकर उसे अपना माननेके कारण ही यह सुख-दुःखका भागी होता है

ਅਸਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਜੀਵ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਾਹ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਹੈ; ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਦਾ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮੇਰਾ’ ਮੰਨ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 37

नैव संजायते जन्तुर्न च जातु विपद्यते । याति देहमयं मुक्त्वा कदाचित्परमां गतिम्‌,जीव न कभी उत्पन्न होता है, न मरता है। जब कभी इसे तत्त्वज्ञान होता है, तब यह शरीर--अभिमान छोड़कर परमगतिको प्राप्त कर लेता है

ਜੀਵ ਕਦੇ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

पुण्यपापमयं देहं क्षपयन्‌ कर्मसंक्षयात्‌ । क्षीणदेह: पुनर्देही ब्रह्मत्वमुपगच्छति,यह शरीर पुण्य-पापमय है। देहधारी जीव प्रारब्ध कर्मोके क्षयके साथ-साथ इस शरीरको क्षीण करता रहता है। इस प्रकार शरीरका नाश हो जानेपर वह मुक्त पुरुष ब्रह्मभावको प्राप्त हो जाता है

ਇਹ ਦੇਹ ਪੁੰਨ-ਪਾਪਮਈ ਹੈ। ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

पुण्यपापक्षयार्थ हि सांख्यज्ञानं विधीयते । तत्क्षये हुस्य पश्यन्ति ब्रह्मुभावे परां गतिम्‌,पुण्य और पापोंके क्षयके लिये ही ज्ञानयोगको साधन बताया गया है। उनका क्षय हो जानेपर जब जीवात्माको ब्रह्मभावकी प्राप्ति हो जाती है, तब विद्वानुलोग उसकी परमगति मानते हैं

ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਖ਼ਤਮੇ ਲਈ ਹੀ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 274

इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें योगसम्बन्धी आचारका वर्णन नामक दी सौ चौद्वत्तवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤर्गत ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਯੋਗ-ਸੰਬੰਧੀ ਆਚਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਚੁਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 275

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारदासितसंवादे पञ्चसप्तत्यधिकद्वधिशततमो<5ध्याय:

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਦ-ਅਸਿਤ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ਦੋ ਸੌ ਪਚਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ।