Adhyaya 266

Verse 1

/ अपन कराता बछ। अं क्ज सप्तषष्ट्याधिकद्विशततमो< ध्याय: द्युमत्सेन और सत्यवान्‌का संवाद--अहिंसापूर्वक राज्यशासनकी श्रेष्ठठाका कथन युधिछिर उवाच कथं राजा प्रजा रक्षेत्र च किंचित्‌ प्रधातयेत्‌ । पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--सत्पुरुषोंमें श्रेष्ठ पितामह! मैं आपसे यह पूछ रहा हूँ कि राजा किस प्रकार प्रजाकी रक्षा करे, जिससे उसको किसीकी हिंसा न करनी पड़े, वह आप मुझे बतानेकी कृपा करें

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਿਤਾਮਹ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ: ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇ? ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਲੋੜ ਪਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਦੰਡ ਕਿਵੇਂ ਲਾਗੂ ਕਰੇ—ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ।

Verse 2

भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌ । द्युमत्सेनस्य संवाद राज्ञा सत्यवता सह,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! इस विषयमें राजा सत्यवानके साथ उनके पिता द्युमत्सेनका जो संवाद हुआ था, उसी प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया जाता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਥੇ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਯਵਤ ਨਾਲ ਦ੍ਯੁਮਤਸੇਨ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।

Verse 3

अव्याह्वतं व्याजहार सत्यवानिति नः श्रुतम्‌ वधायोजन्नीयमानेषु पितुरेवानुशासनात्‌,हमने सुना है कि एक दिन सत्यवानने देखा कि पिताकी आज्ञासे बहुत-से अपराधी शूलीपर चढ़ा देनेके लिये ले जाये जा रहे हैं। उस समय उन्होंने पिताके पास जाकर ऐसी बात कही, जो पहले किसीने नहीं कही थी

ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਤ੍ਯਵਤ ਨੇ ਵੇਖਿਆ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧ ਲਈ ਸੂਲੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਦ ਉਹ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਐਸੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਸੀ।

Verse 4

अधर्मतां याति धर्मों यात्यधर्मश्न धर्मताम्‌ वधो नाम भवेद्‌ धर्मो नैतद्‌ भवितुमहति,"पिताजी! यह सत्य है कि कभी ऊपरसे धर्म-सा दिखायी देनेवाला कार्य अधर्मरूप हो जाता है और अधर्म भी धर्मके रूपमें परिणत हो जाता है, तथापि किसी प्राणीका वध करना भी धर्म हो--ऐसा कदापि नहीं हो सकता”

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਈ ਵਾਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਧਰਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਧਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਅਧਰਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦਾ ਵਧ ‘ਧਰਮ’ ਕਹਲਾਵੇ—ਇਹ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 5

इुमत्सेन उवाच अथ चेदवधो धर्मो5धर्म: को जातु चिद्‌ भवेत्‌ | दस्यवश्नेन्न हन्येरन्‌ सत्यवन्‌ संकरो भवेत्‌,द्युमत्सेनने कहा--बेटा सत्यवान्‌! यदि अपराधीका वध न करना भी कभी धर्म हो तो अधर्म क्या हो सकता है? यदि चोर-डाकू मारे न जाय॑ँ तो प्रजामें वर्णसंकरता और धर्मसंकरता फैल जाय

ਦ੍ਯੁਮਤਸੇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਤ੍ਯਵਾਨ! ਜੇ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਨਾ ਵੀ ਕਦੇ ‘ਧਰਮ’ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ‘ਅਧਰਮ’ ਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ? ਜੇ ਚੋਰ-ਡਾਕੂਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿੱਚ ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸੰਕਰ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 6

ममेदमिति नास्यैतत्‌ प्रवर्तेत कलौ युगे । लोकयात्रा न चैव स्यादथ चेद्‌ वेत्थ शंस नः,कलियुग आनेपर तो लोग “यह वस्तु मेरी है, इसकी नहीं है” ऐसा कहकर सीधे ही दूसरोंका धन हड़प लेंगे। इस तरह लोकयात्राका निर्वाह असम्भव हो जायगा। यदि तुम इसका कोई समाधान जानते हो, तो मुझसे बताओ

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਦਾ ਨਹੀਂ’—ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਰੋਕ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ; ਲੋਕ ਬੇਧੜਕ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਧਨ ਹੜਪ ਲੈਣਗੇ, ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ। ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ।

Verse 7

सत्यवानुवाच सर्व एते त्रयो वर्णा: कार्या ब्राह्मणबन्धना: । धर्मपाशनिबद्धानामन्यो>प्येवं चरिष्यति,सत्यवान्‌ बोले--पिताजी! क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्र--इन तीनों वर्णोको ब्राह्मणोंके अधीन कर देना चाहिये। जब चारों वर्णोंके लोग धर्मके बन्धनमें बँधकर उसका पालन करने लगेंगे तो उनकी देखा-देखी दूसरे मनुष्य सूत-मागध आदि भी धर्मका आचरण करेंगे

ਸਤ੍ਯਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਜੀ! ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਵਰਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚਾਰੇ ਵਰਣ ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਲੱਗਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੂਤ-ਮਾਗਧ ਆਦਿ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਧਰਮਾਚਰਨ ਕਰਨਗੇ।

Verse 8

यो यस्तेषामपचरेत्‌ तमाचक्षीत वै द्विज: । अयं मे न शृणोतीति तस्मिन्‌ राजा प्रधारयेत्‌,इनमेंसे जो भी ब्राह्मणकी आज्ञाके विपरीत आचरण करे, उसके विषयमें ब्राह्मणको राजाके पास जाकर कहना चाहिये कि “अमुक मनुष्य मेरी बात नहीं सुनता है।” तब राजा उसी व्यक्तिको दण्ड दे

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚਲੇ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—“ਇਹ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ।” ਤਦ ਰਾਜਾ ਉਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਵੇ।

Verse 9

तत्त्वाभेदेन यच्छास्त्रं तत्‌ कार्य नान्यथाविधम्‌ | असमीक्ष्यैव कर्माणि नीतिशास्त्रं यथाविधि,जो दण्ड-विधान शरीरके पाँचों तत्त्वोंकी अलग-अलग न कर सके अर्थात्‌ किसीके प्राण न ले, उसीका प्रयोग करना चाहिये। नीतिशास्त्रकी आलोचना और अपराधीके कार्यपर भलीभाँति विचार किये बिना ही इसके विपरीत कोई दण्ड नहीं देना चाहिये

ਦਿਉਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੱਤ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਅਪਰਾਧੀ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਜਾਂਚ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਉੱਤੇ ਯਥਾਵਿਧ ਵਿਚਾਰ ਬਿਨਾਂ ਨਿਯਮ-ਵਿਰੁੱਧ ਦੰਡ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 10

दस्यून्‌ निहन्ति वै राजा भूयसो वाप्यनागस: । भार्या माता पिता पुत्रो हन्यन्ते पुरुषेण ते । परेणापकृतो राजा तस्मात्‌ सम्यक्‌ प्रधारयेत्‌,राजा डाकुओं अथवा दूसरे बहुत-से निरपराध मनुष्योंको मार डालता है और इस प्रकार उसके द्वारा मारे गये पुरुषके पिता-माता, स्त्री और पुत्र आदि भी जीविकाका कोई उपाय न रह जानेके कारण मानो मार दिये जाते हैं, अतः किसी दूसरेके अपकार करनेपर राजाको भलीभाँति विचार करना चाहिये (जल्दबाजी करके किसीको प्राणदण्ड नहीं देना चाहिये)

ਦਿਉਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਾ ਡਾਕੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ; ਕਈ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵੀ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਮਾਂ, ਪਿਉ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਪਕਾਰ ਨਾਲ ਉਕਸਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਰਾਜਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ; ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 11

असाधुश्चव पुरुषो लभते शीलमेकदा । साधोश्चवापि हासाधुभ्य: शोभना जायते प्रजा,दुष्ट पुरुष भी कभी साधुसंगसे सुधरकर सुशील बन जाता है तथा बहुत-से दुष्ट पुरुषोंकी संतानें भी अच्छी निकल जाती हैं

ਦਿਉਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸਾਧੂ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕਦੇ ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਚਰਿੱਤਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਸਾਧੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕਦੇ ਸ਼ੋਭਨ ਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਸੰਤਾਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੁਭਾਉ ਜਾਂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 12

न मूलघात: कर्तव्यो नैष धर्म: सनातन: । अपि स्वल्पवधेनैव प्रायश्षित्तं विधीयते,इसलिये दुष्टोंको प्राणदण्ड देकर उनका मूलोच्छेद नहीं करना चाहिये। किसीकी जड़ उखाड़ना सनातन धर्म नहीं है। अपराधके अनुरूप साधारण दण्ड देना चाहिये, उसीसे अपराधीके पापोंका प्रायश्चित हो जाता है

ਦਿਉਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੂਲੋਂ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ, ਪੂਰਨ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਲਕੇ ਦੰਡ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

उद्वेजनेन बन्धेन विरूपकरणेन च । वधदण्डेन ते क्लिश्या न पुरोहितसंसदि,अपराधीको उसका सर्वस्व छीन लेनेका भय दिखाया जाय अथवा उसे कैद कर लिया जाय या उसके किसी अंगको भंग करके उसे कुरूप बना दिया जाय; परंतु प्राणदण्ड देकर उनके कुटुम्बियोंको क्लेश पहुँचाना उचित नहीं है। इसी तरह यदि वे पुरोहित ब्राह्मणकी शरणमें जा चुके हों तो भी राजा उन्हें दण्ड न दे

ਦਿਉਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ, ਜਾਂ ਅੰਗ-ਭੰਗ ਕਰ ਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸਭਾ/ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਤਦ ਵੀ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਣਦੰਡ ਨਾ ਲਗਾਏ।

Verse 14

यदा पुरोहित वा ते पर्येयु: शरणैषिण: । करिष्याम: पुनर्ब्रह्ममू न पापमिति वादिन:,यदि शरण चाहनेवाले डाकू या दुष्ट पुरुष पुरोहितकी शरणमें चले जायँँ और यह प्रतिज्ञा करें कि 'ब्रह्मम! अब हम फिर ऐसा पाप नहीं करेंगे" तो उन्हें छोड़ देना चाहिये। यह ब्रह्माजीका उपदेश है। सिर मुड़ाकर दण्ड और मृगचर्म धारण करनेवाला संन्यासी ब्राह्मण भी यदि पाप करे तो दण्ड पानेका अधिकारी है

ਦ੍ਯੁਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਡਾਕੂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕਹਿਣ, ‘ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਐਸਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ’, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਮੁੰਡਿਆ ਸਿਰ, ਦੰਡ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਜੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।

Verse 15

तदा विसर्गमर्हा: स्युरितीदं धातृशासनम्‌ | बिभ्रद्‌ दण्डाजिन मुण्डो ब्राह्मणो5हति शासनम्‌,यदि शरण चाहनेवाले डाकू या दुष्ट पुरुष पुरोहितकी शरणमें चले जायँँ और यह प्रतिज्ञा करें कि 'ब्रह्मम! अब हम फिर ऐसा पाप नहीं करेंगे" तो उन्हें छोड़ देना चाहिये। यह ब्रह्माजीका उपदेश है। सिर मुड़ाकर दण्ड और मृगचर्म धारण करनेवाला संन्यासी ब्राह्मण भी यदि पाप करे तो दण्ड पानेका अधिकारी है

ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਮੁੰਡਿਆ ਸਿਰ, ਦੰਡ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵੀ ਜੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਵੀ ਦੰਡਨੀਯ ਹੈ।

Verse 16

गरीयांसो गरीयांसमपराधे पुन: पुनः । तदा विसर्गमर्हन्ति न यथा प्रथमे तथा,यदि मनुष्य बार-बार अपराध करे, तो प्रमुख विचारकगण उसके अपराधके लिये गुरुतर दण्ड प्रदान करें। उस अवस्थामें पहले बारके अपराधकी भाँति वे बिना दण्ड दिये छोड़ देनेके योग्य नहीं रह जाते हैं

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਪਰਾਧ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਕਠੋਰ ਦੰਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਸਜ਼ਾ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 17

हुमत्सेन उवाच यत्र यत्रैव शक्‍्येरन्‌ संयन्तुं समये प्रजा: । स तावान प्रोच्यते धर्मो यावन्न प्रतिलड्घ्यते,द्ुमत्सेनने कहा--बेटा! जहाँ-जहाँ भी प्रजाको धर्मकी मर्यादाके भीतर नियमन्त्रित करके रखा जा सके वहाँ-वहाँ वैसा करना धर्म ही बताया जाता है। जबतक कि धर्मका उल्लंघन नहीं किया जाता (तबतक ही वहाँ ऐसी व्यवस्था कर लेनी चाहिये)

ਦ੍ਯੁਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ! ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਉਪਾਅ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 18

अहन्यमानेषु पुनः सर्वमेव पराभवेत्‌ । पूर्वे पूर्वतरे चैव सुशास्या हुभवन्‌ जना:

ਜੇ ਲੋਕ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਸਧਾਰਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਤਬਾਹੀ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹਨ—ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡੇ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀਨੀਅਰ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਡਿੱਗ ਨਾ ਪਏ।

Verse 19

मृदव: सत्य भूयिष्ठा अल्पद्रोहाल्पमन्यव: । पुराधिग्‌दण्ड एवासीद्‌ वाग्दण्डस्तदनन्तरम्‌

ਹੁਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕੋਮਲ ਸੁਭਾਵ ਦੇ, ਅਧਿਕਤਰ ਸੱਚੇ, ਦ੍ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਧੀਮੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਤਦ ਪਹਿਲਾਂ ਦੰਡ ਕੇਵਲ ਧਿਕਕਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਵਾਲਾ ਵਾਗਦੰਡ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।

Verse 20

यदि धर्मका उल्लंघन करनेपर भी लुटेरोंका वध न किया जाय तो उनसे सारी प्रजाको कष्ट पहुँच सकता है। पहले और बहुत पहलेके लोगोंपर शासन करना सुगम था, क्योंकि उनका स्वभाव कोमल था, सत्यमें उनकी विशेष रुचि थी और द्रोह तथा क्रोधकी मात्रा उनमें बहुत कम थी। पहले अपराधीको धिककार देना ही बड़ा भारी दण्ड समझा जाता था। तदनन्तर अपराधकी मात्रा बढ़नेपर वाग्दण्डका प्रचार हुआ--अपराधीको कटुवचन सुनाकर छोड़ दिया जाने लगा ।। आसीदादानदण्डो5पि वधदण्डोड्द्य वर्तते । वधेनापि न शक्‍्यन्ते नियन्तुमपरे जना:,इसके बाद आवश्यकता समझकर अर्थदण्ड भी चालू किया गया और आजकल तो वधका दण्ड भी प्रचलित हो गया है। बहुत-से दुष्टात्मा मनुष्योंको तो प्राणदण्डके द्वारा भी काबूमें लाना या मर्यादाके भीतर रखना असम्भव-सा हो रहा है

ਹੁਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮਾਲ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ (ਆਦਾਨਦੰਡ) ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਅੱਜ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੱਕ ਰਿਵਾਜ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਐਸੇ ਦੁਰਾਤਮਾ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਦੰਡ ਨਾਲ ਵੀ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

Verse 21

नैव दस्युर्मनुष्याणां न देवानामिति श्रुति: । न गन्धर्वपितृणां च कः कस्येह न कश्नन,सुननेमें आया है कि डाकू मनुष्यों, देवताओं, गन्धर्वों अथवा पितरोंमेंसे किसीका आत्मीय नहीं होता। इतना ही नहीं, इस संसारमें कौन लुटेरा किसका है, यह प्रश्न ही नहीं उठ सकता। कोई डाकू किसीका नहीं होता है, यही कहना यथार्थ है

ਹੁਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੱਸਯੂ ਨਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ; ਨਾ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ, ਨਾ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ‘ਇਹ ਲੁਟੇਰਾ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?’—ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਠਦਾ; ਲੁਟੇਰਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 22

पद्म श्मशानादादत्ते पिशाचाच्चापि दैवतम्‌ | तेषु यः: समयं कश्रित्‌ कुर्वीत हतबुद्धिषु

ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਕਮਲ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਤੋਂ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਅਜਿਹਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਵੇਕੀ ਹੋ ਕੇ ਅਪਸ਼ਗੁਨ ਤੇ ਅਨਰਥ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

वह तो मरघटमें जाकर मृत शरीरसे चिह्नभूत वस्त्र आदि उतार लाता है और देवताओंकी सम्पत्तिको भी लूट लेता है। जिनकी बुद्धि मारी गयी है, उन डाकुओंपर जो कोई विश्वास करता है, वह मूर्ख है ।। सत्यवानुवाच तान्‌ न शक्नोषि चेत्‌ साधून्‌ परित्रातुमहिंसया । कस्यचिद्‌ भूतभव्यस्य लाभेनान्तं तथा कुरु,सत्यवानने कहा--पिताजी! यदि आप लुटेरोंका वध न करके साधुओंकी रक्षा करनेमें असमर्थ हैं, अथवा उन दस्युओंको ही साधु बनाकर अहिंसाद्वारा उनकी प्राणरक्षा नहीं कर सकते तो भूत, वर्तमान और भविष्यमें उनके पारमार्थिक लाभका उद्देश्य सामने रखकर किसी उत्तम उपायसे उनका या उनकी दस्युवृत्तिका अन्त कर दीजिये

ਹੁਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਉਤਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੰਪੱਤੀ ਤੱਕ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਅਜਿਹੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੈ। ਸਤ੍ਯਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਜੀ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜਾਂ ਅਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਭੂਤ-ਵਰਤਮਾਨ-ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਹਿਤ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਸੇ ਯਥੋਚਿਤ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰੋ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸਯੂ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰੋ।

Verse 24

राजानो लोकयात्रार्थ तप्यन्ते परमं तप: । तेडपत्रपन्ति तादृग्भ्यस्तथावृत्ता भवन्ति च,बहुत-से नरेश, लोगोंकी जीवनयात्राका यथावत्‌ रूपसे निर्वाह हो, इस उददेश्यसे बड़ी भारी तपस्या करते हैं। वे राजा अपने राज्यमें चोर-डाकुओंके होनेसे लज्जाका अनुभव करते हैं। इसीलिये प्रजाको शुद्ध, सदाचारी एवं सुखी बनानेकी इच्छासे वैसी तपस्यामें प्रवृत्त होते हैं

ਹੁਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਲੋਕ-ਯਾਤਰਾ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੱਲੇ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਪਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੋਰ ਤੇ ਡਾਕੂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਲੱਜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ, ਸਦਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਐਸੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਉੱਦਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 25

वित्रास्यमाना: सुकृतो न कामादधघ्नन्ति दुष्कृतीन्‌ । सुकृतेनैव राजानो भूयिष्ठं शासते प्रजा:,जब प्रजामें दण्डका भय उत्पन्न किया जाता है, तब वह सत्कर्मपरायण होती है; अतः भय दिखाकर प्रजाको धर्ममें लगाना ही दण्डका उद्देश्य है, किसीका प्राण लेना नहीं। राजालोग अपनी इच्छासे दुष्टोंका वध नहीं करते हैं। श्रेष्ठ नरेश प्रायः सत्कर्मों और सद्व्यवहारों-द्वारा ही दीर्घकालतक प्रजापर शासन करते हैं

ਹੁਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਦੰਡ ਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕ ਸਤਕਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਦੰਡ ਦਾ ਮਕਸਦ ਡਰ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ ਹੈ, ਜਾਨ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ। ਰਾਜੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਵਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਸਕ ਅਕਸਰ ਸਤਕਰਮ ਅਤੇ ਸਦਵਿਹਾਰ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਹੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 26

श्रेयस: श्रेयसो<प्येवं वृत्तं लोको<नुवर्तते । सदैव हि गुरोर्वृत्तमनुवर्तन्ति मानवा:,इस प्रकार परम श्रेष्ठ राजाके सद॒व्यवहारका सब लोग अनुसरण करते हैं। मनुष्य स्वभावसे ही सदा बड़ोंके आचरणोंका अनुकरण करते हैं

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ—ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ—ਲੋਕ ਉਸੇ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਦਾ ਵੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 27

आत्मानमसमाधाय समाधित्सति यः परान्‌ | विषयेष्विन्द्रियवशं मानवा: प्रहसन्ति तम्‌,जो राजा स्वयं विषय भोगनेके लिये इन्द्रियोंका दास हो रहा है, अपने मनको काबूमें नहीं रख पाता, वह यदि दूसरोंको सदाचारका उपदेश देने लगे तो लोग उसकी हँसी उड़ाते हैं

ਹੁਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਹ ਜੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਹੰਸੀ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 28

यो राज्ञो दम्भमोहेन किंचित्‌ कुर्यादसाम्प्रतम्‌ । सर्वोपायैर्नियम्य: स तथा पापान्निवर्तते,यदि कोई मनुष्य दम्भ या मोहके कारण राजाके साथ किंचिन्मात्र भी कोई अनुचित बर्ताव करने लगे तो सभी उपायोंसे उसका दमन करना चाहिये। ऐसा करनेपर वह पापकर्मसे दूर हट जाता है

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦੰਭ ਜਾਂ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਅਣਉਚਿਤ ਵਰਤਾਓ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਪਕਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

आत्मैवादौ नियन्तव्यो दुष्कृतं संनियच्छता । दण्डयेच्च महादण्डैरपि बन्धूननन्तरान्‌,जो राजा पापकी प्रवृत्तिको रोकना चाहता हो, उसे पहले अपने मनको ही वशमें करना चाहिये। फिर अपने सगे बन्धु-बान्धव भी अपराध करें तो उनको भी भारी-से-भारी दण्ड देना चाहिये

ਜੋ ਰਾਜਾ ਪਾਪੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਕਠੋਰ ਦੰਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 30

यत्र वै पापकृन्नीचो न महद्‌ दुःखमर्च्छति । वर्धन्ते तत्र पापानि धर्मो हसति च ध्रुवम्‌,जहाँ पाप करनेवाले नीचको महान्‌ दुःख नहीं भोगना पड़ता है, वहाँ निश्चय ही पाप बढ़ता है और धर्मका हास होता है

ਜਿੱਥੇ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ, ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਦਾ ਹੈ।

Verse 31

इति कारुण्यशीलस्तु विद्वान्‌ वै ब्राह्मणो5न्वशात्‌ । इति चैवानुशिष्टो 5स्मि पूर्वस्तात पितामहै:,पिताजी! एक दयालु एवं विद्वान्‌ ब्राह्मणने मुझे यह सब उपदेश दिया था। उस समय उसने कहा था कि “तात सत्यवान! मेरे पूर्वज पितामहोंने मुझे आश्वासन देते हुए अत्यन्त कृपापूर्वक ऐसी शिक्षा दी थी। इसलिये राजाको सत्ययुगमें जब कि धर्म अपने चारों चरणोंसे मौजूद रहता है, पूर्वोक्त प्रथम श्रेणीके (अहिंसामय) दण्डद्वारा ही प्रजाको वशमें करना चाहिये

ਪਿਤਾਜੀ! ਇੱਕ ਕਰੁਣਾਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਹੇ ਤਾਤ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

Verse 32

आश्वासयद्धि: सुभृशमनुक्रोशात्‌ तथैव च । एतत्‌ प्रथमकल्पेन राजा कृतयुगे जयेत्‌,पिताजी! एक दयालु एवं विद्वान्‌ ब्राह्मणने मुझे यह सब उपदेश दिया था। उस समय उसने कहा था कि “तात सत्यवान! मेरे पूर्वज पितामहोंने मुझे आश्वासन देते हुए अत्यन्त कृपापूर्वक ऐसी शिक्षा दी थी। इसलिये राजाको सत्ययुगमें जब कि धर्म अपने चारों चरणोंसे मौजूद रहता है, पूर्वोक्त प्रथम श्रेणीके (अहिंसामय) दण्डद्वारा ही प्रजाको वशमें करना चाहिये

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਹਿਰੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਤਾਤ, ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤਯ) ਯੁਗ ਵਿੱਚ—ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੰਡ-ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਹੀ, ਅਰਥਾਤ ਅਹਿੰਸਕ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 33

पादोनेनापि धर्मेण गच्छेत्‌ त्रेतायुगे तथा । द्वापरे तु द्विपादेन पादेन त्वधरे युगे

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਇੱਕ ਪੈਰ ਘੱਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਧਮ (ਕਲੀ) ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

“त्रेतायुग आनेपर धर्मका प्रचार एक चौथाई कम हो जाता है, द्वापरमें धर्मके दो ही पैर रह जाते हैं; परंतु कलियुगमें तो धर्मका चतुर्थ भाग ही शेष रह जाता है ।। तथा कलियुगे प्राप्ते राज्ञो दुश्चरितेन ह भवेत्‌ कालविशेषेण कला धर्मस्य षोडशी,“इस प्रकार कलियुग उपस्थित होनेपर राजाके दुर्व्यवहारसे तथा उस कालविशेषका प्रभाव पड़नेसे सम्पूर्ण धर्मकी सोलहवीं कलामात्र शेष रह जायगी

ਦ੍ਯੁਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਬਲ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਹੀ ‘ਪੈਰ’ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਲਿਯੁਗ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੁਸ਼ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਕਾਲ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਮੂਹ ਧਰਮ ਦੀ ਕੇਵਲ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ਹੀ ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 35

अथ प्रथमकल्पेन सत्यवन्‌ संकरो भवेत्‌ | आयु: शक्ति च कालं॑ च निर्दिश्य तप आदिशेत्‌,'सत्यवान्‌! यदि प्रथम श्रेणीके अहिंसात्मक दण्डसे धर्म और अधर्मका सम्मिश्रण होने लगे, तब दण्डनीय व्यक्तिकी आयु, शक्ति और कालको ध्यानमें रखते हुए राजा यथोचित दण्डके लिये आज्ञा प्रदान करे

ਦ੍ਯੁਮਤਸੇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤਦ ਪਹਿਲੇ (ਸਭ ਤੋਂ ਮ੍ਰਿਦੁ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੀ ਸਤ੍ਯਵਾਨ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੇ ਸੰਕਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੰਡਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਯੁ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਯਥੋਚਿਤ ਦੰਡ-ਰੂਪ ਤਪ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਵੇ।

Verse 36

सत्याय हि यथा नेह जह्याद्‌ धर्मफलं महत्‌ । भूतानामनुकम्पार्थ मनु: स्वायम्भुवोडब्रवीत्‌,'स्वायम्भुव मनुने प्राणियोंपर अनुग्रह करनेके लिये धर्मका उपदेश किया है, जिससे इस जगतमें वह सत्यस्वरूप परमात्माकी प्राप्ति करानेवाले धर्मके महान्‌ फलसे वंचित न रह जाय”

ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਤ੍ਯਸਵਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਫਲ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੰਚਿਤ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ— ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਕੰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

Verse 267

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्युमत्सेनसत्यवत्संवादे सप्तषष्ट्यधिकद्विशततमो<5ध्याय:

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋક્ષਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਦ੍ਯੁਮਤਸੇਨ–ਸਤ੍ਯਵਤ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਦੋ ਸੌ ਸੜਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।