Adhyaya 234
Āśrama-dharma and Brahmacarya: Śuka’s Inquiry on Karma and Tyāga (शुक-प्रश्नः कर्मत्यागविवेकश्च)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Āśrama-vyavasthā and Brahmacarya Norms
Śuka opens by requesting clarification on cosmological and contemplative themes and then pivots to practical ethics: he asks for an account of the “good conduct” (sadvṛtti) by which the virtuous proceed, and raises a textual-interpretive problem—Vedic speech appears to command both ‘perform action’ and ‘renounce.’ Vyāsa replies (as reported within Bhīṣma’s narration) by grounding the model of conduct in an original ordinance attributed to Brahmā and practiced by earlier sages. The discourse outlines the four āśramas as a structured ladder (niḥśreṇī) leading toward brahman, asserting that each stage, when properly observed without desire and aversion, conduces to the highest end. The chapter then details brahmacarya discipline: residence with the guru, humility, service, restraint of senses, regulated eating and sleeping, respectful bodily etiquette, reporting tasks completed, and concluding study with dakṣiṇā and proper return (samāvartana). It transitions toward the gṛhastha stage by indicating lawful marriage, maintenance of sacred fires, and household vows as the second quarter of life.
Chapter Arc: व्यास शुकदेव के प्रश्न-प्रसंग में ब्राह्मण के कर्तव्य—जातकर्म से समावर्तन तक के संस्कार, गुरु-शुश्रूषा और वेदाध्ययन—का विधान उठाते हैं, मानो धर्म का मूल-स्तम्भ पुनः स्थापित किया जा रहा हो। → व्यास बताते हैं कि केवल अध्ययन नहीं, आचार्य के प्रति ऋण-मुक्ति, यज्ञ-विधि का ज्ञान और शील-नियमन भी ब्राह्मण-धर्म है; फिर दृष्टि समाज की ओर मुड़ती है—ऐसे ‘अर्ह’ ब्राह्मणों को क्या, कितना और कैसे दान दिया जाए, विशेषतः वे जो दारिद्र्य से लज्जित होकर छिपते फिरते हैं। → दान की महिमा चरम पर पहुँचती है जब सत्यसंध, महाव्रती राजा द्वारा ‘स्वैः प्राणैः ब्राह्मणप्राणान् परित्राय’—अपने प्राणों की बाज़ी लगाकर ब्राह्मण-प्राणों की रक्षा—का आदर्श रखा जाता है; इसके साथ अम्बरीष, मदिराश्व आदि राजर्षियों के दान-प्रसंग स्वर्ग-प्राप्ति और कीर्ति-स्थापन के प्रमाण बनते हैं। → अध्याय निष्कर्ष देता है कि दान, यज्ञ, प्रजा-संग्रह (लोक-कल्याण) और तप से जितेन्द्रिय महात्मा स्वर्ग को प्राप्त होते हैं; उनकी कीर्ति पृथ्वी के रहने तक स्थिर रहती है—अतः अर्ह जनों को अनुरूप दान देना धर्म का प्रत्यक्ष फल है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान चतुस्त्रिंशर्दाधेकद्विशततमो< ध्याय: ब्राह्मणोंका कर्तव्य और उन्हें दान देनेकी महिमाका वर्णन व्यास उवाच भूतग्रामे नियुक्त यत् तदेतत् कीर्तितं मया । ब्राह्मणस्य तु यत् कृत्यं तत् ते वक्ष्यामि तच्छूणु
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਤਸ! ਜੀਵ-ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤ ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਹੈ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਣ।
Verse 2
जातकर्मप्रभृत्यस्य कर्मणां दक्षिणावताम् | क्रिया स्यादासमावृत्तेराचार्ये वेदपारगे
ਜਾਤਕਰਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਮਾਵਰਤਨ ਤੱਕ, ਜਿਹੜੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਕਰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਸੰਪੰਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 3
अधीत्य वेदानखिलान् गुरुशुश्रूषणे रत: । गुरूणामनृणो भूत्वा समावर्तेत यज्ञवित्
ਉਪਨਯਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਯਥੋਚਿਤ ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਯਜ੍ਞ-ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਬਣ ਸਮਾਵਰਤਨ ਕਰਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਵੇ।
Verse 4
आचार्येणाभ्यनुज्ञातश्चतुर्णामेकमा श्रमम् । आविमोक्षाच्छरीरस्य सोडवतिछेद् यथाविधि
ਫਿਰ ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਤੱਕ ਉਸੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ—(ਜਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ)।
Verse 5
प्रजासर्गेण दारैश्न ब्रह्मचर्येण वा पुन: । वने गुरुसकाशे वा यतिधर्मेण वा पुन:
ਉਹ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਇਸਤਰੀ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਭਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਰਤ ਧਾਰੇ; ਜਾਂ ਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ-ਧਰਮ ਅਪਣਾਏ; ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰਹੇ; ਜਾਂ ਯਤੀ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਏ।
Verse 6
गृहस्थस्त्वेष धर्माणां सर्वेषां मूलमुच्यते । यत्र पक्वकषायो हि दान्तः सर्वत्र सिध्यति
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਕਰਨ ਦੇ ਰਾਗ ਆਦਿ ਮਲ ਪੱਕ ਕੇ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਪੁਰਖ ਹਰ ਥਾਂ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
प्रजावान् श्रोत्रियो यज्वा मुक्त एव ऋणैस्त्रिभि: । अथान्यानाश्रमान् पश्चात् पूतो गच्छेत कर्मभि:
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਪੁਰਖ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਣ ਅਤੇ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵ-ਣ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਣ ਉਤਾਰ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਣਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਵਿਹਿਤ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਆਚਰਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ; ਤਦੋਂ ਹੀ ਹੋਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 8
यत् पृथिव्यां पुण्यतमं विद्यात् स्थानं तदावसेत् । यतेत तस्मिन् प्रामाण्यं गन्तुं यशसि चोत्तमे
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲੱਗੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਵੱਸੇ। ਉਸੇ ਥਾਂ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੇ—ਆਦਰਸ਼ ਪੁਰਖ ਬਣਨ ਲਈ।
Verse 9
तपसा वा सुमहता विद्यानां पारणेन वा । इज्यया वा प्रदानैर्वा विप्राणां वर्धते यश:
ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ, ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਪੂਰਨ ਅਧਿਐਨ, ਯੱਗ ਜਾਂ ਦਾਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਯਸ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਯਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕੀਰਤੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਖੰਡ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 10
यावदस्य भवत्यस्मिन् कीर्तिलोके यशस्करी । तावत् पुण्यकृतां लोकाननन्तान् पुरुषो$श्षुते
ਇਸ ਕੀਰਤੀ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਯਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕੀਰਤੀ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਨਾ ਚਿਰ ਉਹ ਪੁਰਖ ਪੁੰਨਕਰਮੀਆਂ ਦੇ ਅਨੰਤ (ਅਖੰਡ) ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 11
अध्यापयेदधीयीत याजयेत यजेत वा । न वृथा प्रतिगृह्लीयान्न च दद्यात् कथंचन
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਛੇ ਵਿਧਿਸੰਮਤ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਪੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਯੱਗ ਕਰਨਾ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਲਈ ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਤੇ ਦਾਨ ਲੈਣਾ। ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਣਉਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦਾਨ-ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਨਾਹ ਹੀ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂ ਬੇਵਿਚਾਰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।
Verse 12
याज्यत: शिष्यतो वापि कन््याया वा धनं महत् | यदा55गच्छेद् यजेद् दद्यान्नैको5श्रीयात् कथंचन
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯਜ्ञ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਦੱਖਿਣਾ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ-ਦੱਖਿਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਨਿਆ-ਸ਼ੁਲਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਨ—ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਧਨ ਨਾਲ ਯਜ्ञ ਕਰੇ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਵੇ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਹ ਧਨ ਇਕੱਲਾ ਆਪਣੇ ਭੋਗ ਲਈ ਨਾ ਵਰਤੇ।
Verse 13
गृहमावसतो हास्य नान्यत् तीर्थ प्रतिग्रहात् । देवर्षिपितृगुर्वर्थ वृद्धातुरबुभुक्षताम्
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰਨਾ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਧਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ, ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਰੋਗੀਆਂ ਤੇ ਭੁੱਖਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਤੱਬਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਸਾਧਨ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ੁੱਧ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।
Verse 14
अन्तर्हिताधितप्तानां यथाशक्ति बुभूषताम् । देवानामतिशक्त्यापि देयमेषां कृतादपि
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਲਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਲੁਕਦੇ-ਲੁਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰ ਤਪਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਰਥ-ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਜਿਹੇ ਭੂਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਾਏ ਧਨ ਵਿੱਚੋਂ ਯਥਾਸਕਤੀ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ੍ਯ ਤੇ ਪੂਜਨੀਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ‘ਅਦੇਯ’ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਸਤਪਾਤਰ ਲਈ ਤਾਂ ਅਤਿ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਹੈ।
Verse 15
अर्हतामनुरूपाणां नादेयं हास्ति किंचन । उच्चै: श्रवसमप्यश्च प्रापणीयं सतां विदु:
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਅਰ੍ਹ ਅਤੇ ਅਨੁਰੂਪ (ਯੋਗ੍ਯ) ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ‘ਅਦੇਯ’ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸੱਜਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤਪਾਤਰ ਨੂੰ ਉੱਚੈঃਸ਼੍ਰਵਾ ਵਰਗਾ ਘੋੜਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 16
अनुनीय यथाकामं सत्यसंधो महाव्रतः । स्वै: प्राणैब्राह्मणप्राणान् परित्राय दिवं गत:
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਚ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਹਾਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਦੂਜੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਮਨਾਕੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਕ਼ੀਮਤ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਚਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 17
रन्तिदेवश्व सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने । अप: प्रदाय शीतोष्णा नाकपृछ्ठे महीयते,संकृतिके पुत्र राजा रन्तिदेवने महात्मा वसिष्ठको शीतोष्ण जल प्रदान किया था, जिससे वे स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित हैं
ਸਾਂਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਰੰਤਿਦੇਵ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਤੇ ਗਰਮ—ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦਾਨ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਮਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 18
आत्रेयश्रेन्द्रदमनो हार्हते विविधं धनम् । दत्त्वा लोकान् ययौ धीमाननन्तान् स महीपतिः,अत्रिवंशज बुद्धिमान् राजा इन्द्रदमनने एक योग्य ब्राह्मणको नाना प्रकारके धनका दान करके अक्षय लोक प्राप्त किये थे
ਅਤ੍ਰੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰਦਮਨ ਨੇ ਇੱਕ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਧਰਮਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਉਹ ਅਨੰਤ, ਅਖੰਡ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 19
शिबिरौशीनरोडड्रानि सुतं च प्रियमौरसम् | ब्राह्मणार्थमुपाहृत्य नाकपृष्ठमितो गत:
ਉਸ਼ੀਨਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਔਰਸ ਪੁੱਤਰ ਤੱਕ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਪਰਮ ਦਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਇਥੋਂ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਗਿਆ।
Verse 20
प्रतर्दन: काशिपति: प्रदाय नयने स्वके । ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्लुते
ਕਾਸ਼ੀਪਤੀ ਪ੍ਰਤਾਰਦਨ ਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੁਲ ਕੀਰਤੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਉੱਤਮ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 21
दिव्यमष्टशलाकं तु सौवर्ण परमर्द्धिमत् । छत्र॑ देवावृधो दत्त्वा सराष्ट्रो5भ्यपतद् दिवम्
ਰਾਜਾ ਦੇਵਾਵ੍ਰਿਧ ਨੇ ਅੱਠ ਸ਼ਲਾਕਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਪਰਮ ਕੀਮਤੀ ਦਿਵ੍ਯ ਛਤਰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 22
सांकृतिश्न तथा5अत्रेय: शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम् उपदिश्य महातेजा गतो लोकाननुत्तमान्,अत्रिवंशमें उत्पन्न महातेजस्वी सांकृति अपने शिष्योंको निर्गुण ब्रह्मका उपदेश देकर उत्तम लोकोंको प्राप्त हुए
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤ੍ਰੇਯ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸਾਂਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਅਨੁੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 23
अम्बरीषो गवां दत्त्वा ब्राह्मुणे भ्य: प्रतापवान् | अर्बुदानि दशैकं च सराष्ट्रो3भ्यपतद् दिवम्
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਗਊਆਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ—ਦਸ ਅਰਬੁਦ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਅਰਥਾਤ ਕੁੱਲ ਗਿਆਰਾਂ ਅਰਬੁਦ—ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 24
सावित्री कुण्डले दिव्ये शरीरं जनमेजय: । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य जग्मतुर्लोकमुत्तमम्
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਦੋ ਦਿਵ੍ਯ ਕੁੰਡਲ ਦਾਨ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 25
सर्वरत्नं वृषादर्भिययुवनाश्व: प्रिया: स्त्रिय: । रम्यमावसथं चैव दत्त्वा स्वलॉकमास्थित:,वृषदर्भके पुत्र युवनाश्व॒ सब प्रकारके रत्न, अभीष्ट स्त्रियाँ तथा सुरम्य गृह दान करके स्वर्गलोकमें निवास करते हैं
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਦਰਭੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਨੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨ, ਪ੍ਰਿਯ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਵਾਸ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 26
निमी राष्ट्र च वैदेहो जामदग्न्यो वसुन्धराम् । ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्नोर्वी सपत्तनाम्
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨਿਮੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਜਮਦਗਨੀ-ਨੰਦਨ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨੇ ਧਰਤੀ ਹੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਗਯ ਨੇ ਵੀ ਨਗਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮੂਹ ਧਰਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 27
अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि भूतकृत् । वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजा:,एक बार पानी न बरसनेपर महर्षि वसिष्ठने प्राणियोंकी सृष्टि करनेवाले दूसरे प्रजापतिके समान सम्पूर्ण प्रजाको जीवनदान दिया था
ਜਦੋਂ ਵਰਖਾ ਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਂਗ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ।
Verse 28
करन्धमस्य पुत्रस्तु कृतात्मा मरुतस्तथा । कन्यामज्िरसे दत्त्वा दिवमाशु जगाम ह,करन्धमके पुण्यात्मा पुत्र राजा मरुत्तने महर्षि अंगिराको कन्यादान करके तत्काल स्वर्गलोक प्राप्त कर लिया था
ਕਰੰਧਮ ਦਾ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਮਰੁੱਤ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗਿਰਾ ਨੂੰ ਕਨਿਆਦਾਨ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 29
ब्रह्मदत्तश्न॒ पाज्चाल्यो राजा बुद्धिमतां वर: | निधि शड्खं द्विजाग्रेभ्यो दत्त्वा लोकानवाप्तवान्
ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਨੇ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੰਖ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਿਧਿ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।
Verse 30
राजा मित्रसहश्चापि वसिष्ठाय महात्मने । मदयन्तीं प्रियां दत्ता तया सह दिव॑ गत:,राजा मित्रसहने महात्मा वसिष्ठको अपनी प्यारी रानी मदयन्ती देकर उसके साथ ही स्वर्गलोकमें पदार्पण किया था
ਰਾਜਾ ਮਿਤ੍ਰਸਹ ਨੇ ਵੀ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਰਾਣੀ ਮਦਯੰਤੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 31
सहस्नजिच्च राजर्षि: प्राणानिष्टानू महायशा: । ब्राह्मणार्थ परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान्,महायशस्वी राजर्षि सहस्नरजित् ब्राह्मणके लिये अपने प्यारे प्राणोंका परित्याग करके परम उत्तम लोकोंमें गये
ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸਹਸਨਜਿਤ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।
Verse 32
सर्वकामैश्व सम्पूर्ण दत्त्वा वेश्म हिरण्मयम् । मुद्गलाय गत: स्वर्ग शतझुम्नो महीपति:,महाराज शत्द्युम्न मुद्गल ब्राह्मणको समस्त भोगोंसे सम्पन्न सुवर्णमय भवन देकर स्वर्गलोकमें गये थे
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼ਤਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਦਗਲ ਨੂੰ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸੁਵਰਨਮਈ ਮਹਲ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 33
नाम्ना च झ्ुतिमान् नाम शाल्वराज: प्रतापवान् | दत्त्वा राज्यमूचीकाय गतो लोकाननुत्तमान्,प्रतापी शाल्वराज द्युतिमानने ऋचीकको राज्य देकर परम उत्तम लोक प्राप्त किये थे
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਾਲਵ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਿਚੀਕ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਨੁੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 34
लोमपादश्न राजर्षि: शान्तां दत्त्वा सुतां प्रभु: । ऋष्यश्ज्भाय विपुलै: सर्वकामैरयुज्यत,शक्तिशाली राजर्षि लोमपाद अपनी पुत्री शान्ताका ऋष्यशुड़ मुनिको दान करके सब प्रकारके प्रचुर भोगोंसे सम्पन्न हो गये
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਮਰੱਥ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਲੋਮਪਾਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਸ਼ਾਂਤਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੁਨੀ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਧਰਮਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 35
मदिराश्चश्व राजर्षिदत््वा कन्यां सुमध्यमाम् | हिरण्यहस्ताय गतो लोकान् देवैरभिष्टतान्,राजर्षि मदिराश्व हिरण्यहस्तको अपनी सुन्दरी कन्या देकर देववन्दित लोकोंमें गये थे
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਮਦਿਰਾਸ਼ਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰ, ਸੁਮੱਧਿਆ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹਿਰਣ੍ਯਹਸਤ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 36
दत्त्वा शतसहस्र तु गवां राजा प्रसेनजित् | सवत्सानां महातेजा गतो लोकाननुत्तमान्,महातेजस्वी राजा प्रसेनजितने एक लाख सवत्सा गौओंका दान करके उत्तम लोक प्राप्त किये थे
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸੇਨਜਿਤ ਨੇ ਵੱਛਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਲੱਖ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਅਨੁੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 37
एते चान्ये च बहवो दानेन तपसैव च । महात्मानो गता: स्वर्ग शिष्टात्मानो जितेन्द्रिया:,ये तथा और भी बहुत-से शिष्ट स्वभाववाले जितेन्द्रिय महात्मा दान और तपस्यासे स्वर्गलोकमें चले गये
ਇਹ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ—ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ—ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 38
तेषां प्रतिष्ठिता कीर्तियावत् स्थास्यति मेदिनी । दानयज्ञप्रजासगैरेते हि दिवमाप्नुवन्
ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹੇਗੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਰਤੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇਗੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਦਾਨ, ਯਜ्ञ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਵਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 234
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने चतुस्त्रिंशदधिकद्धिशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਧੀਨ ਦੋ ਸੌ ਚੌਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Śuka identifies a hermeneutic tension: Vedic injunctions appear to direct both action (kuru karma) and renunciation (tyaja), and he asks how a coherent śāstric norm can exist when commands seem mutually opposed.
The teaching frames dharma as āśrama-ordered: disciplined action and disciplined renunciation are not simultaneous obligations for everyone, but sequentially and contextually valid, with brahmacarya and guru-sevā forming the base for ethical and contemplative maturity.
No standalone phalaśruti formula is presented in the provided portion; instead, the text embeds its ‘result’ claim normatively—proper observance of any āśrama, free from desire and aversion, is said to lead to the highest destination and honor in brahma-loka.