Adhyaya 171
निर्वेदोपदेशः (Nirveda-Upadeśa) — Maṅki’s Dispassion and the Limits of Wealth-Seeking
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Nirveda and the Critique of Wealth-Seeking
Yudhiṣṭhira asks how a person dominated by thirst for wealth can attain happiness if, despite strenuous undertakings, wealth is not obtained. Bhīṣma answers by listing pacifying dispositions—equanimity, effortlessness, truthfulness, dispassion, and absence of excessive inquisitiveness—as marks of a happy person, and states that these are said by elders to conduce to praśānti. He then introduces an ancient exemplum: Maṅki repeatedly strives for wealth and, after successive failures, purchases a pair of draft calves; an unexpected incident involving a camel results in their loss, prompting Maṅki’s reflection on the uncontrollability of outcomes and the dominance of daiva (contingency/fate) over mere exertion. Maṅki addresses Kāma (desire) directly, diagnosing its origin in saṃkalpa (mental construction), and resolves to abandon acquisitive striving, practice contentment, forgiveness, non-retaliation, truth, self-restraint, and compassion. The discourse contrasts the anxiety of acquisition and the grief of loss with the superior happiness of tṛṣṇā-kṣaya (the waning of thirst). The chapter also cites Janaka’s maxim of non-attachment during Mithilā’s burning and foreshadows Bodhya’s later instruction by listing his ‘gurus’ (e.g., Piṅgalā, the kurara bird, the serpent, the deer-hunter episode, the arrow-maker, and the maiden), indicating a broader pedagogical network of renunciant insight within Mokṣa-dharma.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि एक पक्षी की मधुर वाणी सुनकर गौतम विस्मित हो उठता है और ‘राजधर्म’ की ओर कौतूहल से देखता है—मानो धर्म स्वयं किसी अनपेक्षित रूप में सामने आ खड़ा हुआ हो। → ‘राजधर्म’ अपना परिचय कश्यप-पुत्र के रूप में देता है और गौतम का अतिथि-सत्कार विधिपूर्वक करता है—दिव्य शालपुष्पमयी शय्या तक बनवाता है। पर शीघ्र ही गौतम अपनी दरिद्रता और धन-प्राप्ति हेतु समुद्र-गमन की आकांक्षा प्रकट करता है; प्रश्न उठता है कि क्या यह ‘राजधर्म’ सचमुच सहायता करेगा या केवल उपदेश देगा। → राजधर्म प्रसन्न होकर गौतम को आश्वस्त करता है कि उसे व्यर्थ उत्कण्ठा नहीं करनी चाहिए—वह कृतकार्य होकर धनवान बनकर घर लौटेगा; फिर मित्रता और सुहृद्भाव की घोषणा करते हुए उसके लिए वास्तविक व्यवस्था करने का संकल्प लेता है। → राजधर्म (राक्षसराज से जुड़ा प्रसंग) अपने सेवकों को आदेश देता है कि गौतम को नगरद्वार से शीघ्र ले आएँ। बुलावा पाते ही गौतम की थकान दूर हो जाती है; वह विस्मय से भरकर दौड़ता हुआ राक्षसराज के दर्शन की अभिलाषा से राजभवन की ओर बढ़ता है। → गौतम राक्षसराज के सम्मुख पहुँचने ही वाला है—अब यह स्पष्ट होना शेष है कि यह सहायता किस मूल्य पर मिलेगी और ‘कृतघ्न’ (अकृतज्ञता) की कथा किस मोड़ पर प्रकट होगी।
Shlokas
Verse 1
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! पक्षीकी वह मधुर वाणी सुनकर गौतमको बड़ा आश्चर्य हुआ। वह कौतूहलपूर्ण दृष्टिसे राजधर्माकी ओर देखने लगा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਪੰਛੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਸੁਣ ਕੇ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੋਇਆ। ਕੌਤੂਹਲ-ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਜਧਰਮ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 2
राजधर्मोवाच भो: कश्यपस्य पुत्रो5हं माता दाक्षायणी च मे । अतिथि्त्वं गुणोपेत: स्वागत ते द्विजोत्तम
ਰਾਜਧਰਮ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਮੈਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਯਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਕ੍ਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਵਾਨ ਅਤਿਥੀ ਹੋ; ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।
Verse 3
भीष्म उवाच तस्मै दत्त्वा स सत्कारं विधिदृष्टेन कर्मणा । शालपुष्पमयीं दिव्यां बूसीं वै समकल्पयत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਹਿਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 4
भगीरथरयथाक्रान्तदेशान् गड़ानिषेवितान् । ये चरन्ति महामीनास्तांश्व॒ तस्यान्वकल्पयत्
ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਰਥ-ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਲੰਘੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਵਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਵਿਹਰਦੀ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਮੱਛ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮੱਛ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਗੌਤਮ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ।
Verse 5
वह्लिं चापि सुसंदीप्तं मीनांश्वापि सुपीवरान् । स गौतमायातिथये न्यवेदयत काश्यपि:,कश्यपके उस पुत्रने अग्नि प्रजजलित कर दी और मोटे-मोटे मत्स्य लाकर अपने अतिथि गौतमको अर्पित कर दिये
ਉਸ ਕਾਸ਼੍ਯਪ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੋਟੇ, ਸੁਪੁਸ਼ਟ ਮੱਛ ਲਿਆ ਕੇ ਅਤਿਥੀ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 6
भुक्तवन्तं च त॑ विप्रं प्रीतात्मानं महातपा: । क्लमापनयनार्थ स पक्षाभ्यामभ्यवीजयत्
ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਪੰਛੀ ਉਸ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਰਾਂ ਨਾਲ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਪੱਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 7
ततो विश्रान्तमासीन गोत्रप्रश्नमपृच्छत । सोडब्रवीद् गौतमो<स्मीति ब्रह्म नान्यदुदाहरत्
ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਤੋਂ ਗੋਤ੍ਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਗੌਤਮ ਹਾਂ”; ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇਤਨਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਾ ਆਖਿਆ।
Verse 8
तस्मै पर्णमयं दिव्यं दिव्यपुष्पाधिवासितम् । गन्धाढ्यं शयनं प्रादात् स शिश्ये तत्र वै सुखम्
ਤਦ ਉਸ ਪੰਛੀ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਬਿਸਤਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਹਿਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਸ਼ਯਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੋ ਗਿਆ।
Verse 9
अथोपविष्टं शयने गौतमं धर्मराट् तदा । पप्रच्छ काश्यपो वाग्मी किमागमनकारणम्,धर्मराज! जब गौतम उस बिछौनेपर बैठा तब बात-चीतमें कुशल कश्यपकुमारने पूछा --“ब्रह्मम! आप इधर किसलिये आये हैं?
ਧਰਮਰਾਜ! ਜਦੋਂ ਗੌਤਮ ਉਸ ਸ਼ਯਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਦ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਏ ਹੋ?”
Verse 10
ततोडब्रवीद् गौतमस्तं दरिद्रो5हं महामते । समुद्रगमनाकांक्षी द्रव्यार्थमिति भारत,भारत! तब गौतमने उससे कहा--“महामते! मैं दरिद्र हूँ और धनके लिये समुद्रतटपर जानेकी इच्छा लेकर घरसे चला हूँ”
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਤਦ ਗੌਤਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ! ਮੈਂ ਗਰੀਬ ਹਾਂ; ਧਨ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹਾਂ।”
Verse 11
त॑ काश्यपो<ब्रवीत् प्रीतो नोत्कण्ठां कर्तुमहसि । कृतकार्यो द्विजश्रेष्ठ सद्रव्यो यास्यसे गृहान्
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਥੇ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਹੁਣ ਉਤਾਵਲੇ ਨਾ ਹੋਵੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਕੰਮ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਧਨ ਲੈ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰਿਤਕਾਰ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਪਰਤ ਜਾਵੋਗੇ।”
Verse 12
चतुर्विधा हार्थसिद्धिर्ब्हस्पतिमतं यथा । पारम्पर्य तथा दैवं काम्य॑ मैत्रमिति प्रभो
ਪ੍ਰਭੋ! ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਪਰੰਪਰਾ (ਵਿਰਾਸਤ) ਤੋਂ, ਦੈਵ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਤੋਂ, ਧਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਸਕਾਮ ਯਤਨ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ।
Verse 13
प्रादुर्भूतो5स्मि ते मित्र सुहृत्त्वंच मम त्वयि । सो<हं तथा यतिष्यामि भविष्यसि यथार्थवान्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮਿੱਤਰ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰਾ ਸੌਹਾਰਦ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਐਸਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਰਥ-ਸਿੱਧੀ (ਇੱਛਿਤ ਪ੍ਰਯੋਜਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਵੇਂ।
Verse 14
ततः प्रभातसमये सुखं दृष्टवाब्रवीदिदम् । गच्छ सौम्य पथानेन कृतकृत्यो भविष्यसि
ਫਿਰ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸਹਿਤ ਦੇਖ ਕੇ (ਭੀਸ਼ਮ) ਬੋਲੇ— “ਸੌਮ੍ਯ! ਇਸੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾ; ਤੂੰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।”
Verse 15
इतस्त्रियोजनं गत्वा राक्षसाधिपतिर्महान् | विरूपाक्ष इति ख्यात: सखा मम महाबल:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਇੱਥੋਂ ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਅੱਗੇ ਜਾਵੇਂਗਾ ਤਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ, ‘ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਉਹ ਮੇਰਾ ਮਹਾਬਲੀ ਮਿੱਤਰ ਹੈ।”
Verse 16
तदनन्तर! जब प्रातःकाल हुआ तब राजधर्मने ब्राह्मणके सुखका उपाय सोचकर इस प्रकार कहा--'सौम्य! इस मार्गसे जाइये, आपका कार्य सिद्ध हो जायगा। यहाँसे तीन योजन दूर जानेपर जो नगर मिलेगा, वहाँ महाबली राक्षसराज विरूपाक्ष रहते हैं, वे मेरे महान् मित्र हैं ।।
ਫਿਰ ਸਵੇਰੇ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਸੌਮ੍ਯ! ਇਸੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਓ; ਤੁਹਾਡਾ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਇੱਥੋਂ ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਜੋ ਨਗਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰਾ ਮਹਾਨ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਸ ਕੋਲ ਜਾਓ; ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਧਨ ਦੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਮਨੋਵਾਂਛਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”
Verse 17
इत्युक्त: प्रययौ राजन् गौतमो विगतक्लम: । फलान्यमृतकल्पानि भक्षयन् स यथेष्टत:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਰਾਜਨ! ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੌਤਮ ਉੱਥੋਂ ਚੱਲ ਪਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੇਜਪਾਤ ਦੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ—ਜਿੱਥੇ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਅਗਰੂ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਬਹੁਤ ਸਨ—ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ; ਅਤੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਮਿੱਠੇ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।”
Verse 18
चन्दनागुरुमुख्यानि त्वक्पत्राणां वनानि च । तस्मिन् पथि महाराज सेवमानो द्रुतं ययौ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ਪਾਤ ਦੇ ਜੰਗਲ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਅਗਰੂ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਹ ਵਿਚ ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ, ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਮਿੱਠੇ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।
Verse 19
ततो मेरुव्रजं नाम नगरं शैलतोरणम् | शैलप्राकारवप्रं च शैलयन्त्राकुलं तथा
ਫਿਰ ਉਹ ‘ਮੇਰੁਵ੍ਰਜ’ ਨਾਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੀ ਪਹਾੜੀ ਚੱਟਾਨ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਚੱਟਾਨੀ ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਣੇ ਰੱਖਿਆ-ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 20
विदितश्नाभवत् तस्य राक्षसेन्द्रस्य धीमत: । प्रहित: सुह्ददा राजन् प्रीयमाण: प्रियातिथि:
ਤਦ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇੱਕ ਸੁਹਿਰਦ ਮਿੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤਿਥੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।
Verse 21
ततः स राक्षसेन्द्र: स्वान् प्रेष्पयानाह युधिष्ठिर गौतमो नगरद्वारात् शीघ्रमानीयतामिति,युधिष्ठिर! यह समाचार पाते ही राक्षसराजने अपने सेवकोंसे कहा--“गौतमको नगरद्वारसे शीघ्र यहाँ लाया जाय”
ਤਦ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ।”
Verse 22
ततः पुरवरात् तस्मात् पुरुषा: श्येनचेष्टना: । गौतमेत्यभिभाषन्त: पुरद्वारमुपागमन्,यह आदेश प्राप्त होते ही राजसेवक गौतमको पुकारते हुए बाजकी तरह झपटकर उस श्रेष्ठ नगरके फाटकपर आये
ਤਦ ਉਸ ਉੱਤਮ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ ਵਰਗੀ ਫੁਰਤੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ, ‘ਗੌਤਮ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 23
ते तमूचुर्महाराज राजप्रेष्यास्तदा द्विजम् । त्वरस्व तूर्णमागच्छ राजा त्वां द्रष्टमिच्छति
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਰਾਜ, ਰਾਜਦੂਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ! ਜਲਦੀ ਕਰੋ, ਤੁਰੰਤ ਆਓ; ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 24
राक्षसाधिपतिर्वीरो विरूपाक्ष इति श्रुत: । सत्यवां त्वरति वै द्रष्ट तत् क्षिप्रं संविधीयताम्,“विरूपाक्ष नामसे प्रसिद्ध वीर राक्षलराज आपको देखनेके लिये उतावले हो रहे हैं; अतः आप शीघ्रता कीजिये”
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਵੀਰ ਅਧਿਪਤੀ, ਜੋ ‘ਵਿਰੂਪਾਖ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਸਤ੍ਯਵਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਾਵਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।”
Verse 25
ततः स प्राद्रवद् विप्रो विस्स्मयाद् विगतक्लम: । गौतम: परमर्धि तां पश्चन् परमविस्मित:
ਫਿਰ ਗੌਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਚੰਭੇ ਕਾਰਨ ਥਕਾਵਟ ਭੁੱਲ ਕੇ ਦੌੜ ਪਿਆ। ਉਹ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ।
Verse 26
तैरेव सहितो राज्ञो वेश्म तूर्णमुपाद्रवत् । दर्शन राक्षसेन्द्रस्य कांक्षमाणो द्विजस्तदा,राक्षसराजके दर्शनकी इच्छा मनमें लिये वह ब्राह्मण उन सेवकोंके साथ शीघ्र ही राजमहलमें जा पहुँचा
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸੇਂਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।
Verse 170
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि कृतघ्नोपाख्याने सप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਆਪੱਦਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਰਿਤਘਨੋਪਾਖਿਆਨ’ ਅੰਦਰ ਇਕ ਸੌ ਸੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The problem is the instability of happiness when one’s identity is organized around wealth-acquisition: if effort does not yield wealth, and craving persists, what conduct can still produce sukha (well-being)?
Maṅki identifies desire as arising from saṃkalpa (conceptual/volitional construction) and proposes a practical remedy: refuse to elaborate saṃkalpa, cultivate contentment and restraint, and thereby weaken the root of craving and its downstream grief.
It does not present a formal phalaśruti formula; instead, it embeds an implied result: adopting nirveda and abandoning compulsive acquisition leads to śānti and a superior happiness characterized as tṛṣṇā-kṣaya, framed as a soteriological gain within Mokṣa-dharma.