Adhyaya 163
Gautama’s Flight, the Enchanted Grove, and the Arrival of Rājadharma (Nāḍījaṅgha)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (राजधर्मानुशासन) — Instruction on Kingship and Public Ethics
Bhīṣma recounts that, after night passes, the brāhmaṇa Gautama departs toward the sea and joins a merchant caravan. The caravan is largely destroyed in a mountain ravine by an intoxicated elephant, and Gautama escapes in fear, running north, isolated and disoriented. He reaches a path leading seaward and enters a luxuriant forest—likened to a Nandana-like region—filled with flowering trees (mango groves and fragrant woods), auspicious mountain slopes, and diverse birds, including the human-faced Bhāruṇḍas. In a radiant, level clearing strewn with golden sand, he sees a majestic banyan (nyagrodha) with umbrella-like branches; its base is anointed with sandal-water and adorned with divine flowers. Resting beneath it, Gautama is soothed by a pure wind carrying blossoms and falls asleep as the sun sets. At twilight, a supreme bird arrives from Brahmaloka to his dwelling: Nāḍījaṅgha, also called Bakarāja, identified as a friend dear to Brahmā and born of Kaśyapa. The figure is further associated with the epithet ‘Rājadharma,’ described as radiant and ornamented. Seeing the hungry and thirsty Gautama, the bird welcomes him formally as an honored guest and promises proper hospitality and ritual-appropriate honoring at dawn—establishing the ethical frame of atithi-dharma within a rājadharma discourse setting.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, युद्धोत्तर शोक और धर्म-संशय के बीच, भीष्म से पूछते हैं—‘सत्य’ का वास्तविक लक्षण क्या है, वह कैसे प्राप्त होता है, और उसका फल क्या है? → भीष्म सत्य को केवल वाणी की शुद्धता नहीं, बल्कि चारों वर्णों में अविकार, आचार और अंतःकरण की स्थिरता के रूप में स्थापित करते हैं; फिर वे क्रमशः सत्य के आचार-लक्षण गिनाते हैं—दम, अनासक्ति, गाम्भीर्य, धैर्य, अभय, रोग-शमन जैसी अंतर्गुण-सम्पदा—और बताते हैं कि ये सब ज्ञान से साध्य हैं। → भीष्म ‘सत्य’ को अनेक पृथक् गुणों (तेरह आकारों) में प्रकट होकर भी एक ही मूल-तत्त्व के रूप में घोषित करते हैं—ये सब धर्म-रूप अंततः सत्य को ही लक्षित करते और उसी को बढ़ाते हैं; आगे वे सत्य से दान, दक्षिणासहित यज्ञ, त्रेताग्निहोत्र, वेदाध्ययन आदि समस्त वैदिक-धर्मों की सिद्धि को जोड़ते हैं। → अध्याय का निष्कर्ष यह बनता है कि सत्य का शिखर बाह्य कर्मकाण्ड से आगे है—आत्म-हित/अहित, मित्र/शत्रु में समता, इच्छा-द्वेष का क्षय, काम-क्रोध का क्षय—यही सत्य की परिपक्व अवस्था है; सत्य ही धर्मों का आधार और साधना का मेरुदण्ड है।
Shlokas
Verse 1
/ ऑपन-माज बछ। -ज:डि द्विषष्ट्याधिकशततमो< ध्याय: सत्यके लक्षण
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਤਾਮਹ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਸੱਚ-ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਸੱਚ’ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
सत्यं कि लक्षणं राजन् कथं वा तदवाप्यते । सत्यं प्राप्प भवेत् कि च कथं चैव तदुच्यताम्
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸੱਚ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਸੱਚ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 3
भीष्म उवाच चातुर्वर्ण्यस्य धर्माणां संकरो न प्रशस्यस्ते । अविकारितमं सत्यं सर्ववर्णेषु भारत
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਰਤਨੰਦਨ! ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸੰਕਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਵਿਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਸੱਚ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 4
सत्यं सत्सु सदा धर्म: सत्यं धर्म: सनातन: । सत्यमेव नमस्येत सत्यं हि परमा गति:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸੱਚ-ਰੂਪ ਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਆਚਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੱਚ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚ ਹੀ ਜੀਵ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।
Verse 5
सत्य॑ं धर्मस्तपो योग: सत्यं ब्रह्म सनातनम् । सत्यं यज्ञ: पर: प्रोक्त: सर्व सत्ये प्रतेष्ठितम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੱਚ ਹੀ ਧਰਮ, ਤਪ ਅਤੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਸੱਚ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਯਜ੍ਞ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 6
आचारानिह सत्यस्य यथावदनुपूर्वश: । लक्षणं च प्रवक्ष्यामि सत्यस्येह यथाक्रमम्,अब मैं तुम्हें क्रमश: सत्यके आचार और लक्षण ठीक-ठीक बताऊँगा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਚਾਰ (ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ) ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਪਦ ਪਦ ਕਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 7
प्राप्पते च यथा सत्यं तच्च श्रोतुमिहाहसि । सत्यं त्रयोदशविधं सर्वलोकेषु भारत
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਥੇ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨੂੰ ਤੇਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 8
सत्यं च समता चैव दमश्चैव न संशय: । अमात्सर्य क्षमा चैव ह्वीस्तितिक्षानसूयता
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਚ, ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਦਮ (ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸੰਯਮ)—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤਤਾ, ਖ਼ਿਮਾ, ਲੱਜਾ, ਤਿਤિક્ષਾ (ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ) ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ (ਦੋਸ਼ ਨਾ ਲੱਭਣਾ)—ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ।
Verse 9
त्यागो ध्यानमथार्यत्वं धृतिश्व॒ सततं स्थिरा । अहिंसा चैव राजेन्द्र सत्याकारास्त्रयोदश
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਤਿਆਗ, (ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ) ਧਿਆਨ, ਆਰਯਤਾ, ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ—ਇਹ (ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ) ਸੱਚ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਸਰੂਪ ਹਨ।
Verse 10
सत्य॑ नामाव्ययं नित्यमविकारि तथैव च । सर्वधर्माविरुद्धेन योगेनैतदवाप्यते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਵਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਅਵਿਰੋਧੀ ਕਰਤੱਬ-ਪਾਲਨ ਰੂਪ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
अपने प्रिय मित्रमें तथा अप्रिय शत्रुमें भी समानभाव रखना “समता” है। इच्छा (राग), द्वेष, काम और क्रोधको मिटा देना ही समताकी प्राप्तिका उपाय है
ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੀਤ ਸ਼ਤ੍ਰੂ—ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਣਾ ਹੀ “ਸਮਤਾ” ਹੈ। ਰਾਗ (ਆਸਕਤੀ), ਦ੍ਵੈਸ਼, ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਣਾ ਹੀ ਸਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਹੈ।
Verse 12
दमो नान्यस्पृहा नित्य॑ गाम्भीर्य धैर्यमेव च । अभयं रोगशमनं ज्ञानेनैतदवाप्यते
ਦੂਜੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਲੈਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾ ਰੱਖਣਾ, ਸਦਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ, ਨਿਡਰ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦੇਣਾ—ਇਹ “ਦਮ” (ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ) ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
अमार्सर्य बुधा: प्राहुर्दाने धर्मे च संयम: । अवस्थितेन नित्यं च सत्येनामत्सरी भवेत्
ਦਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ—ਅਰਥਾਤ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਨਾ ਕਰਨੀ—ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ “ਮਤਸਰ ਦਾ ਅਭਾਵ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਦਾ ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮਤਸਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 14
अक्षमाया: क्षमायाश्ष प्रियाणीहाप्रियाणि च । क्षमते सम्मतः साधु: साध्वाप्रोति च सत्यवाक्
ਜੋ ਸਹਿਣਯੋਗ ਅਤੇ ਅਸਹਿਣਯੋਗ ਵਰਤਾਵ, ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਅਪ੍ਰੀਤ ਬਚਨ—ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਖ਼ਮਾਸ਼ੀਲ ਸਾਧੂ ਹੈ। ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਖ਼ਮਾਭਾਵ ਉੱਤਮ ਰੀਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
कल्याणं कुरुते बाढं धीमान् न ग्लायते क्वचित् । प्रशान्तवाड्मना नित्यं ह्ीस्तु धर्मादवाप्यते
ਜੋ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੇਦ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ‘ਹ੍ਰੀ’ (ਲੱਜਾ-ਯੁਕਤ ਸੰਯਮ) ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹ੍ਰੀ ਨਾਮਕ ਗੁਣ ਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
धर्मार्थहेतो: क्षमते तितिक्षा क्षान्तिरुच्यते । लोकसंग्रहणार्थ वै सा तु धैर्येण लभ्यते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਜੋ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਤਿਤિક્ષਾ’ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ‘ਖ਼ਾਂਤੀ’ (ਖ਼ਿਮਾ-ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ) ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਤિક્ષਾ ਧੀਰਜ (ਧੈਰਯ) ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਵੇਖਣਾ ‘ਅਨਸੂਯਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।)
Verse 17
त्याग: स्नेहस्य यत् त्यागो विषयाणां तथैव च । रागद्वेषप्रहीणस्य त्यागो भवति नान्यथा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਨੇਹ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਜੋ ਤਿਆਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਤਿਆਗ ਹੈ। ਰਾਗ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਛੱਡਣ ‘ਤੇ ਹੀ ਤਿਆਗ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 18
आर्यता नाम भूतानां यः करोति प्रयत्नतः । शुभं कर्म निराकारो वीतरागस्तथैव च
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਖਾਏ ਬਿਨਾਂ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨਿਰੰਤਰ ਕਰਦਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਉਸ ਉੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ‘ਆਰਯਤਾ’ (ਸੱਚੀ ਉੱਚਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 19
धृतिर्नाम सुखे दुःखे यथा नाप्रोति विक्रियाम् ता भजेत सदा प्राज्ञो य इच्छेद् भूतिमात्मन:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁੱਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਕਾਰ ਜਾਂ ਹਿਲਜੁਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹੀ ‘ਧ੍ਰਿਤੀ’ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਹਿਤ ਅਤੇ ਉੱਨਤੀ ਚਾਹੇ, ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਧ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
सर्वथा क्षमिणा भाव्यं तथा सत्यपरेण च । वीतहर्षभयक्रोधो धृतिमाप्रोति पण्डित:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ-ਸ਼ੀਲ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਹರ್ಷ, ਭੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪੰਡਿਤ ਧ੍ਰਿਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਸੱਚਾ ਧੀਰਜ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
अद्रोह: सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्न दानं च सतां धर्म: सनातन:,मन, वाणी और क्रियाद्वारा सभी प्राणियोंके साथ कभी द्रोह न करना तथा दया और दान--यह श्रेष्ठ पुरुषोंका सनातन धर्म है
ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਰੱਖਣਾ, ਅਤੇ ਦਇਆ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨਾ—ਇਹੀ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 22
एते त्रयोदशाकारा: पृथक् सत्यैकलक्षणा: । भजन्ते सत्यमेवेह बृंहयन्ते च भारत
ਧਰਮ ਦੇ ਇਹ ਤੇਰਾਂ ਰੂਪ ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਇਕੋ ਲੱਛਣ ਹੈ—ਸੱਚ। ਇਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਤੇ ਪੱਕਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
नानन््त: शक््यो गुणानां च वक्तुं सत्यस्य पार्थिव | अतः: सत्यं प्रशंसन्ति विप्रा: सपितृदेवता:
ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਥ! ਸੱਚ ਦੇ ਗੁਣ ਅਨੰਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
नास्ति सत्यात् परो धर्मो नानृतात् पातकं परम् | स्थितिर्हि सत्यं धर्मस्य तस्मात् सत्यं न लोपयेत्
ਸੱਚ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਝੂਠ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ। ਧਰਮ ਦੀ ਟਿਕਾਣੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸੱਚ ਨੂੰ ਕਦੇ ਘਟਣ ਜਾਂ ਛੱਡਣ ਨਾ ਦੇਵੇ।
Verse 25
उपैति सत्याद् दान॑ हि तथा यज्ञा: सदक्षिणा: । त्रेताग्निहोत्रं वेदाश्न ये चानन््ये धर्मनिश्चया:
ਸੱਚ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾਨ ਦਾ, ਦੱਖਿਣਾ ਸਮੇਤ ਯੱਗਾਂ ਦਾ, ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਦਾ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਦਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते
ਜੇ ਇਕ ਪੱਲੇ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪੱਲੇ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਤਰਾਜੂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਲਾ ਹੀ ਭਾਰੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 131
आत्मनीष्टे तथानिष्टे रिपौ च समता तथा । इच्छाद्वेषक्षयं प्राप्प कामक्रोधक्षयं तथा
ਆਪਣੇ ਲਈ ਪਸੰਦ ਤੇ ਨਾਪਸੰਦ, ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਸਮਾਨ ਭਾਵ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 162
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि सत्यप्रशंसायां द्विषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪੱਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਬਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 1619
इस प्रकार श्रीमह्या भारत शान्तिपवकि अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें तपस्याकी प्रशंयाविषयक एक सौ इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪੱਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਇਕਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Gautama’s hunger and thirst produce an impulse toward harm (hiṃsārtha) upon seeing the arriving bird, which is counterbalanced by the bird’s formal hospitality—staging the ethical tension between survival pressure and dharmic restraint.
The chapter frames hospitality as an ethical technology that stabilizes conduct in liminal conditions (travel, danger, scarcity), implying that rājadharma is inseparable from protecting and honoring the vulnerable guest.
No explicit phalaśruti appears within the provided verses; the chapter operates primarily as narrative framing that prepares a didactic exchange on rājadharma and guest-rights in subsequent discourse.