Adhyaya 4
अध्याय ४ — दुर्योधनस्य असंधि-निश्चयः (Duryodhana’s Refusal of Reconciliation)
Upa-parva: Duryodhana–Gautama–Kṛpa Saṃvāda (Counsel on Saṃdhi vs. Suyuddha)
Saṃjaya reports that, after Gautama’s counsel, Duryodhana pauses in heated silence and then addresses Kṛpa. He acknowledges the advice as affectionate and beneficial in form, yet states it is psychologically and politically unacceptable. He argues that the Pāṇḍavas cannot trust him after the loss of their kingdom through dice, and that Kṛṣṇa, committed to Pārtha welfare and affronted by prior insult, would not endorse Duryodhana’s proposals. He enumerates enduring injuries: Draupadī’s public distress, Abhimanyu’s death, and the settled vows of Bhīma, the twins, Dhṛṣṭadyumna, and Śikhaṇḍin—making de-escalation infeasible. Duryodhana then advances a kṣatriya-ethical rationale: unstable worldly happiness, the pursuit of kīrti through battle, and the disrepute of dying at home. He frames battlefield death as a sanctioned path associated with heroic precedent and celestial reward, notes the ‘debt’ owed to fallen allies, and concludes that only a decisive engagement can answer his situation. The assembled kṣatriyas approve, regain morale, and the Kauravas relocate and ritually refresh near the Sarasvatī, preparing to continue operations.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को रणभूमि का भयावह दृश्य सुनाते हैं—महात्माओं के टूटे रथ, गिरे हुए अश्व, और हाथियों की लाशों से भरा वह युद्ध-स्थल, मानो रुद्र का क्रीड़ांगन हो। → कौरव-सेना के विमुख होने और मनोबल टूटने पर कृपाचार्य दुर्योधन के पास आते हैं; वे अर्जुन को ‘चार-दाँत वाले गजराज’ की तरह सेना में घुसते देखे जाने का वर्णन करते हैं और बताते हैं कि ध्वजिनी का नेतृत्व नष्ट-सा हो गया है—ऐसी दशा में युद्ध का आग्रह आत्मघात है। → कृपाचार्य बृहस्पति-नीति का निर्णायक सूत्र रखते हैं—जब अपना बल घट रहा हो या सम हो, तब संधि खोजनी चाहिए; बढ़ते शत्रु से विग्रह नहीं, नीति यही है। वे दुर्योधन को स्पष्ट कहते हैं कि संधि ही क्षेम है, और यह उपदेश कायरता या प्राण-रक्षा के लोभ से नहीं, हित-बुद्धि से है। → कृपाचार्य यह भी जोड़ते हैं कि यदि श्रीकृष्ण युधिष्ठिर, अर्जुन और भीमसेन से जो कहेंगे, वे अवश्य मानेंगे—अर्थात संधि का द्वार अभी खुला है; दुर्योधन को समय रहते पहल करनी चाहिए। → दुर्योधन इस कठोर, हितकारी सलाह को स्वीकार करेगा या अपनी प्रतिज्ञा और अहंकार के वशीभूत होकर युद्ध को ही चुन लेगा—यही अनिश्चितता अगले प्रसंग की ओर धकेलती है।
Shlokas
Verse 1
नआऔका-<> 7 जल चतुथों5 ध्याय: कृपाचार्यका दुर्योधनको संधिके लिये समझाना संजय उवाच पतितान् रथनीडांश्व रथांश्वापि महात्मनाम् रणे च निहतान् नागान् दृष्टवा पत्तींश्ष मारिष
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਪੂਜਯ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਰਥ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਚ ਟੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਸਨ; ਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਯੁੱਧ-ਸਥਲ ਰੁਦ੍ਰਦੇਵ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਭੂਮੀ ਵਾਂਗ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਸਮਾਨ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਿਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਰਾਂਮੁਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾਮਗਨ ਹੋ ਪਈਆਂ। ਮਥੇ ਜਾਂਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਰਤਨਾਦ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਧਵਜ ਯੁੱਧਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰੌਢ, ਸੁਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਆਇਆ। ਭਰਤਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ! ਉਹ ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਨਿਪੁਣ ਸਨ। ਉਹ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਏ; ਉਸ ਦੀ ਦीनਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ—
Verse 2
आयोधन चातिघोरें रुद्रस्याक्रीड संनिभम् । अप्रख्यातिं गतानां तु राज्ञां शतसहस्रश:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਗਰ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਭੂਮੀ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ ਲੱਖਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗੁਮਨਾਮੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ; ਜੰਗ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੱਕ ਮਿਟ ਗਿਆ।
Verse 3
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें कौरवसेनाका पलायनविषयक तीसरा अध्याय पूरा हुआ
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਮਨੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਮੁੜ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਦੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਫੌਜਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਈਆਂ, ਤਦ ਰਣਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੇ ਅਵਵਸਥਾ ਛਾ ਗਈ—ਅਤੇ ਹਿਲੇ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆ ਗਿਆ।
Verse 4
ध्यायमानेषु सैन्येषु दुःखं प्राप्तेषु भारत । बलानां मथ्यमानानां श्रुत्वा निनदमुत्तमम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ (ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ)! ਜਦੋਂ ਫੌਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਬਲ ਮਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਉਸ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠਦੀ ਭਾਰੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਆਰਤਨਾਦ ਸੁਣ ਕੇ—
Verse 5
अभिन्ञानं नरेन्द्राणां विक्षतं प्रेक्ष्य संयुगे । कृपाविष्ट: कृपो राजन् वयःशीलसमन्वित:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ—ਝੰਡੇ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨ—ਚੀਰ-ਫਾੜ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰੌਢ ਉਮਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸ਼ੀਲ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।
Verse 6
अब्रवीत् तत्र तेजस्वी सोडभिसृत्य जनाधिपम् । दुर्योधनं मन्युवशाद् वाक््यं वाक्यविशारद:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਮਨ ਦੇ ਰੋਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 7
दुर्योधन निबोधेदं यत् त्वां वक्ष्यामि कौरव । श्रुत्वा कुरु महाराज यदि ते रोचतेडनघ
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਕੌਰਵ ਦੁਰਯੋਧਨ! ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸੁਣ ਕੇ ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਤਾਂ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ।
Verse 8
न युद्धधर्माच्छेयान् वै पन्था राजेन्द्र विद्यते यं समाश्रित्य युद्धयन्ते क्षत्रिया: क्षत्रियर्षभ
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਹੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਯੁੱਧ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਧ ਕਰ ਕੋਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਉਸੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਹੇ ਖ਼ਤਰੀ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਖ਼ਤਰੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
Verse 9
पुत्रो भ्राता पिता चैव स्वस्रनीयो मातुलस्तथा । सम्बन्धिबान्धवाश्रैव योद्धया वै क्षत्रजीविना
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਖ਼ਤਰੀ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ, ਪਿਤਾ, ਭੈਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਾਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਬੰਧੀ-ਬਾਂਧਵ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਵੀ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ।
Verse 10
वधे चैव परो धर्मस्तथाधर्म: पलायने । ते सम घोरां समापन्ना जीविकां जीवितार्थिन:
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਨਾ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹਨ; ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਅਧਰਮ ਹੈ। ਜੀਊਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਖ਼ਤਰੀ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
'ऐसी दशामें मैं यहाँ तुम्हारे लिये कुछ हितकी बात बताऊँगा। अनघ! पितामह भीष्म
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ, ਆਚਾਰਯ ਦ੍ਰੋਣ, ਮਹਾਰਥੀ ਕਰਨ, ਜਯਦ੍ਰਥ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਹੁਣ ਜੀਵਿਤ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੌਣ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਨ ਲਵਾਂ?
Verse 12
जयद्रथे च निहते तव भ्रातृषु चानघ । लक्ष्मणे तव पुत्रे च किं शेषं पर्युपास्महे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਅਨਘ! ਜੈਦ੍ਰਥ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਆਸਰਾ ਕੀ ਬਚਿਆ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵਾਂ?
Verse 13
तदत्र प्रतिवक्ष्यामि किंचिदेव हितं वच: । हते भीष्मे च द्रोणे च कर्णे चैव महारथे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕੁਝ ਹੀ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਭੀਸ਼ਮ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਦ੍ਰੋਣ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਥੀ ਕਰਨ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਯੁੱਧ ਦਾ ਭਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਆਸ ਬੰਨ੍ਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੂਰਮੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵੇਤਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 14
वयं त्विह विना भूता गुणवद्धिर्महारथै: । कृपणं वर्तयिष्याम पातयित्वा नृपान् बहून्ू
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਭੀਸ਼ਮ ਆਦਿ ਗੁਣਵਾਨ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ। ਬਹੁਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਡਿਗਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਪਏ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਇਸੇ ਦीन ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਪਵੇਗਾ।
Verse 15
सर्वैरथ च जीवद्धिरबीभत्सुरपराजित: । कृष्णनेत्रो महाबाहुर्देवेरपि दुरासद:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ ਜੀਵਤ ਸਨ, ਤਦ ਵੀ ਅਭੀਭਤਸੁ (ਅਰਜੁਨ) ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਪਰਾਜਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਗਾ ਨੇਤਾ ਤੇ ਸਾਰਥੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਹਾਬਾਹੁ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਾਸਦ—ਦੁರ್ಜੈ ਹੈ।
Verse 16
इन्द्रकार्मुकतुल्या भमिन्द्रकेतुमिवोच्छितम् । वानरं केतुमासाद्य संचचाल महाचमू:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਦਾ ਵਾਨਰ-ਧਵਜ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਬਹੁ-ਰੰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਕੇਤੂ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਲਹਿਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਡੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਡਰ ਨਾਲ ਡੋਲ ਉਠਦੀ ਹੈ।
Verse 17
सिंहनादाच्च भीमस्य पाञज्चजन्यस्वनेन च । गाण्डीवस्य च निर्घोषात् सम्मुहान्ते मनांसि न:,'भीमसेनके सिंहनाद, पांचजन्य शंखकी ध्वनि और गाण्डीव धनुषकी टंकारसे हमारा दिल दहल उठता है
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਭੀਮ ਦੇ ਸਿੰਘਨਾਦ, ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਘਨਘੋਰ ਟੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਦਿਲ-ਦਿਮਾਗ਼ ਘਬਰਾਕੇ ਉਲਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 18
चरन्तीव महाविद्युन्मुष्णन्ती नयनप्रभाम् । अलातमिव चाविद्धं गाण्डीवं समदृश्यत
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਾਂਡੀਵ ਇਉਂ ਦਿਸਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਹੀ ਖੋਹ ਲਵੇ; ਅਤੇ ਘੁਮਾਏ ਹੋਏ ਅਲਾਤ-ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੇਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਘੁੰਮਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ।
Verse 19
जाम्बूनदविचित्रं च धूयमानं महद् धनु: । दृश्यते दिक्षु सर्वासु विद्युदभ्रधनेष्विव
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਾਂਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜਿਆ ਉਹ ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼, ਜਦੋਂ ਹਿਲਦਾ-ਡੋਲਦਾ ਲਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚਮਕਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 20
श्वेताक्ष॒ वेगसम्पन्ना: शशिकाशसमप्रभा: । पिबन्त इव चाकाशं रथे युक्तास्तु वाजिन:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰਥ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਉਹ ਘੋੜੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਕਾਸ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਐਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜੇ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਪੀ ਜਾਣਗੇ।
Verse 21
उह्ममानांश्व॒ कृष्णेन वायुनेव बलाहका: । जाम्बूनदविचित्राज्ा वहन्ते चार्जुनं रणे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹੰਕਾਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਘੋੜੇ—ਜਾਂਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸਾਜ਼-ਸਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ—ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਧਾਵਦੇ ਹਨ।
Verse 22
तावकं तद् बलं राजन्नर्जुनो<स्त्रविशारद: । गहन शिशिरापाये ददाहाग्निरिवोल्बण:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਤੇਰੀ ਉਸ ਫੌਜ ਨੂੰ ਇਉਂ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸੁੱਟਦੀ ਹੈ।
Verse 23
गाहमानमनीकानि महेन्द्रसदृशप्रभम् | धनंजयमपश्याम चतुर्दष्टमिव द्विपम्,“देवराज इन्द्रके समान तेजस्वी अर्जुनको हम चार दाँतवाले गजराजके समान अपनी सेनामें प्रवेश करते देखते हैं
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਸੀਂ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਵਿਊਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਘੁੱਸਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂ ਗਜਰਾਜ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
विक्षोभयन्तं सेनां ते त्रासयन्तं च पार्थिवान् | धनंजयमपश्याम नलिनीमिव कुठ्जरम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਸੀਂ ਧਨੰਜਯ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮਚਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਥ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
त्रासयन्तं तथा योधान् धनुर्घोषेण पाण्डवम् । भूय एनमपश्याम सिंहं मृगगणानिव
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਸੀਂ ਉਸ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
सर्वलोकमहेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम् । आमुक्तकवचौ कृष्णौ लोकमध्ये विचेरतु:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਂ ਧਨੁਰਧਰ, ਸਭ ਧਨੁਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ; ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਕਵਚ ਕੱਸ ਕੇ, ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 27
अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्यथ भारत । संग्रामस्थातिघोरस्य वध्यतां चाभितो युधि,“भारत! परस्पर मार-काट मचाते हुए दोनों ओरसे योद्धाओंके इस अत्यन्त भयंकर संग्रामको आरम्भ हुए आज सत्रह दिन हो गये
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ (ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ)! ਇਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਅੱਜ ਸਤਾਰਾਂ ਦਿਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਰਸਪਰ ਕਤਲੋ-ਗਾਰਤ ਵਿਚ ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 28
वायुनेव विधूतानि तव सैन्यानि सर्वतः । शरदम्भोदजालानि व्यशीर्यन्त समनन््तत:,'जैसे हवा शरद्-ऋतुके बादलोंको छिन्न-भिन्न कर देती है, उसी प्रकार अर्जुनकी मारसे तुम्हारी सेनाएँ सब ओर तितर-बितर हो गयी हैं
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ-ਚੀਰ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੇਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਘਾਤ ਖਾ ਕੇ ਤੇਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਟੁੱਟ-ਬਿਖਰ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 29
तां नावमिव पर्यस्तां वातधूतां महार्णवे । तव सेनां महाराज सव्यसाची व्यकम्पयत्,“महाराज! जैसे महासागरमें हवाके थपेड़े खाकर नाव डगमगाने लगती है, उसी प्रकार सव्यसाची अर्जुनने तुम्हारी सेनाको कँपा डाला है
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕਿਆਂ ਨਾਲ ਧੱਕੀ ਹੋਈ ਨੌਕਾ ਡੋਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਤੇਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 30
क्व नु ते सूतपुत्रो5 भूत् क्व नु द्रोण: सहानुग: । अहं क्व च क्व चात्मा ते हार्दिक्यश्व तथा क्व नु
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਤੇਰਾ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ ਕਰਨ ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਆਪਣੇ ਅਨੁਯਾਇਆਂ ਸਮੇਤ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਸੀ ਅਤੇ ਤੂੰ ਆਪ ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਅਤੇ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ (ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ) ਤਦ ਕਿੱਥੇ ਸੀ?
Verse 31
दुःशासनश्र ते भ्राता भ्रातृभि: सहित: क्व नु । बाणगोचरसम्प्राप्त॑ प्रेक्ष्य चैव जयद्रथम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਦੁਸ਼ਾਸਨ, ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਜਦੋਂ ਜੈਦ੍ਰਥ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਗਏ?
Verse 32
सम्बन्धिनस्ते भ्रातृश्च सहायान् मातुलांस्तथा | सर्वान् विक्रम्प मिषतो लोकमाक्रम्य मूर्थनि
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੇਰੇ ਸਬੰਧੀ, ਭਰਾ, ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਮਾਮੇ—ਸਾਰੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਰੌਂਦਦਾ ਹੋਇਆ ਜੈਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰੀਏ? ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਪੁਰਖ ਹੈ ਜੋ ਪਾਂਡੂਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਸਕੇ?
Verse 33
जयद्रथो हतो राजन् कि नु शेषमुपास्महे | को हीह स पुमानस्ति यो विजेष्यति पाण्डवम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੈਦ੍ਰਥ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਕੀ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵਾਂ? ਇੱਥੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਹੜਾ ਪੁਰਖ ਹੈ ਜੋ ਪਾਂਡਵ (ਅਰਜੁਨ) ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਸਕੇ?
Verse 34
तस्य चास्त्राणि दिव्यानि विविधानि महात्मन: । गाण्डीवस्य च निर्घोषो धैर्याणि हरते हि न:,“महात्मा अर्जुनके पास नाना प्रकारके दिव्यास्त्र हैं। उनके गाण्डीव धनुषका गम्भीर घोष हमारा धैर्य छीन लेता है
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਅਰਜੁਨ ਕੋਲ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਗੰਭੀਰ, ਗਰਜਨ ਵਰਗੀ ਧੁਨ ਸਾਡਾ ਧੀਰਜ ਖੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 35
नष्टचन्द्रा यथा रात्रि: सेनेयं हतनायका । नागभग्नद्रुमा शुष्का नदीवाकुलतां गता
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰਾਤ ਹਨੇਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਇਹ ਫੌਜ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਗੁਆ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੋੜ ਦੇਣ ਤਾਂ ਸੁੱਕੀ ਨਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸੈਨਾ ਵੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਅਤੇ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹੈ।
Verse 36
ध्वजिन्यां हतनेत्रायां यथेष्टे श्वेतवाहन: । चरिष्यति महाबाहु: कक्षेष्वग्निरिव ज्वलन्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸਾਡੀ ਇਹ ਧਵਜਿਨੀ ਹੁਣ ਨੇਤਾ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ੈਦ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਬਾਹੁ ਅਰਜੁਨ ਇਸ ਫੌਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਫਿਰੇਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਵਿੱਚ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ।
Verse 37
सात्यकेश्वैव यो वेगो भीमसेनस्य चो भयो: । दारयेच्च गिरीन् सर्वान् शोषयेच्चैव सागरान्,“उधर सात्यकि और भीमसेन दोनों वीरोंका जो वेग है, वह सारे पर्वतोंको विदीर्ण कर सकता है। समुद्रोंको भी सुखा सकता है
ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਜੋ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 38
उवाच वाक्य यद् भीम: सभामध्ये विशाम्पते । कृतं तत् सफल तेन भूयश्नैव करिष्यति,'प्रजानाथ! द्यूतसभामें भीमसेनने जो बात कही थी, उसे उन्होंने सत्य कर दिखाया और जो शेष है, उसे भी वे अवश्य ही पूर्ण करेंगे
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਜੂਏ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਜੋ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੱਚ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰੇਗਾ।
Verse 39
प्रमुखस्थे तदा कर्णे बल॑ पाण्डवरक्षितम् | दुरासदं तदा गुप्तं व्यूढं गाण्डीवधन्चना
ਕਰਨ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤਾ ਉਹ ਸੈਨਾਬਲ ਉਸ ਲਈ ਦੁਰਜੈ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਗਾਂਡੀਵਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵਿਉਹ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 40
युष्माभिस्तानि चीर्णानि यान्यसाधूनि साधुषु । अकारणकृतान्येव तेषां व: फलमागतम्
ਪਾਂਡਵ ਤਾਂ ਸਾਧੁਪੁਰਖ ਹਨ; ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਅਨੁਚਿਤ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਦਾ ਇਹ ਫਲ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
Verse 41
आत्मनोडर्थे त्वया लोको यत्नतः सर्व आहृत: । स ते संशायितस्तात आत्मा वै भरतर्षभ
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਆਪਣੀ ਹੀ ਰਖਿਆ ਲਈ ਤੂੰ ਜਤਨ ਕਰ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸਨ; ਪਰ ਹੁਣ, ਪਿਆਰੇ, ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਹੀ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਹੈ।
Verse 42
रक्ष दुर्योधनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम् | भिन्ने हि भाजने तात दिशो गच्छति तद्गतम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਦੁਰਯੋਧਨ! ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਪਾਣੀ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੁਖ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”
Verse 43
हीयमानेन वै सन्धि: पर्येष्टव्य:ः समेन वा । विग्रहो वर्धमानेन मतिरेषा बृहस्पते:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਬਲ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਧੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਾਕਤ ਵਧ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਿਗ੍ਰਹ (ਯੁੱਧ) ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”
Verse 44
ते वयं पाण्डुपुत्रेभ्यो हीना सम बलशक्तित: । तदत्र पाण्डवै: सार्ध सन्धिं मन्ये क्षमं प्रभो
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਬਲ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਪਾਂਡੂ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਨੀ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਉਚਿਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।”
Verse 45
न जानीते हि य: श्रेय: श्रेयसश्चावमन्यते । सक्षिप्रं भ्रश्यते राज्यान्न च श्रेयोडनुविन्दते
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਟਿਕਾਊ ਕਲਿਆਣ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।”
Verse 46
प्रणिपत्य हि राजानं राज्यं यदि लभेमहि । श्रेय: स्यान्न तु मौढ्येन राजन् गन्तु: पराभवम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਲੈ ਸਕੀਏ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਹੈ। ਪਰ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਹਾਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਣਾ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਲਾ ਨਹੀਂ।”
Verse 47
वैचित्रवीर्यवचनात् कृपाशीलो युधिष्ठिर: । विनियुज्जीत राज्ये त्वां गोविन्दवचनेन च,'युधिष्ठिर दयालु हैं। वे राजा धृतराष्ट्र और भगवान् श्रीकृष्णके कहनेसे तुम्हें राज्यपर प्रतिष्ठित कर सकते हैं
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ-ਵੰਸ਼ੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਦਇਆਲੂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੈਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 48
यद् ब्रूयाद्धि हृषीकेशो राजानमपराजितम् । अर्जुनं भीमसेनं च सर्वे कुर्युरसंशयम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਅਜਿੱਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਖੇਗਾ, ਸਭ ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਉਹੀ ਕਰਨਗੇ।
Verse 49
“भगवान् श्रीकृष्ण किसीसे पराजित न होनेवाले राजा युधिष्ठिर, अर्जुन और भीमसेनसे जो कुछ भी कहेंगे, वे सब लोग उसे नि:संदेह स्वीकार कर लेंगे ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਜਿੱਤ-ਸੰਕਲਪ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਖਣਗੇ, ਉਹ ਸਭ ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਮੰਨ ਲੈਣਗੇ। ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਰੂਰਾਜ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਟਾਲਣਗੇ; ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਵੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗਾ।
Verse 50
एतत् क्षेममहं मन्ये न च पार्थश्च विग्रहम् । नत्वां ब्रवीमि कार्पण्यान्न प्राणपरिरक्षणात्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮੈਂ ਇਸੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਖੇਮਕਾਰੀ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਪਾਰਥ ਲਈ ਵੀ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਪੈਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਕਾਇਰਤਾ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।
Verse 51
पथ्यं राजन् ब्रवीमि त्वां तत्परासु: स्मरिष्यसि । “राजन! मैं इस संधिको ही तुम्हारे लिये कल्याणकारी मानता हूँ। पाण्डवोंके साथ किये जानेवाले युद्धको नहीं। मैं कायरता या प्राण-रक्षाकी भावनासे यह सब नहीं कहता हूँ। तुम्हारे हितकी बात बता रहा हूँ। तुम मरणासन्न अवस्थामें मेरी यह बात याद करोगे || ५० न! इति वृद्धों विलप्यैतत् कृप: शारद्वतो वच: । दीर्घमुष्णं च नि:श्वस्य शुशोच च मुमोह च
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਥ੍ਯ ਅਤੇ ਹਿਤ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਇਹ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰੇਂਗਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਾਰਦਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬੁੱਢਾ ਕ੍ਰਿਪ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਫਿਰ ਲੰਮੇ, ਤਪਦੇ ਸਾਹ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
Whether a ruler should pursue reconciliation for collective welfare when advised by elders, or continue a destructive course because trust has collapsed and prior harms make ethical and political restoration appear unattainable.
The chapter illustrates how unresolved wrongdoing and public injury can harden positions beyond pragmatic repair, and how role-based ethics (kṣatra-dharma) may be invoked to prioritize honor and reputation over compromise.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-significance lies in its function as a late-war justification discourse that clarifies character motivation and the ethical vocabulary used to rationalize continued conflict.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.