Adhyaya 27
कर्णस्य दानप्रतिज्ञा–शल्योपदेश–वाक्ययुद्धम् (Karna’s Gift-Vows, Shalya’s Counsel, and the Battle of Words)
Upa-parva: Karṇa–Śalya Saṃvāda (Rhetorical Contest and Counsel Episode)
Saṃjaya reports that as Karṇa advances he repeatedly asks, upon seeing each Pāṇḍava, to be shown Arjuna (śvetavāhana). Karṇa publicly offers a graded series of boons—wealth, jeweled carts, golden elephants and cattle, adorned women, large numbers of horses, chariots, and elephants—framing the sighting of Arjuna (and later Kṛṣṇa–Arjuna together) as a prize-worthy disclosure. The Kaurava camp responds with drums, instruments, and collective exhilaration. Śalya then rebukes Karṇa’s overconfidence, warning against imprudent gifting and unrealistic aims, using layered similes to portray Karṇa as mismatched against Arjuna (e.g., jackal vs lion, hare vs elephant), and urging a more guarded approach. Karṇa answers by reaffirming his intent, rejecting intimidation, and asserting his knowledge of both his own and Arjuna’s capacities; he introduces a special arrow reserved for Arjuna or Kṛṣṇa and escalates into harsh invective against Śalya and the Madra people via proverbial gāthās. The chapter ends with Karṇa threatening violence if Śalya repeats such speech, while maintaining his determination to fight.
Chapter Arc: रणभूमि में धर्मराज युधिष्ठिर के सामने दुर्योधन सहसा आ पड़ता है; युधिष्ठिर उसे रोकते हुए ‘तिष्ठ’ कहकर चुनौती देता है और क्षण भर में युद्ध का केंद्र एक ही रथ-द्वंद्व बन जाता है। → दुर्योधन क्रोध से भरकर युधिष्ठिर को तीखे बाणों से बेधता है और सारथि पर भी प्रहार करता है। इसी बीच पंचाल कौरवों से सर्वत्र भिड़ जाते हैं—पैदल, घोड़े, हाथी, रथ—सब स्तरों पर टकराव फैलकर घोर संमिश्र युद्ध बन जाता है; नाराचों से महाबली गज गिरते हैं और पंक्तियाँ टूटती-बिखरती हैं। → युद्ध की पहचान मिट जाती है—बाणों से व्याकुल योद्धा अपने-पराये में भेद नहीं कर पाते; कहीं रथयुद्ध, कहीं हाथियों का संहार, और फिर मुष्टियुद्ध, केशग्रहण तथा बाहुयुद्ध तक उतर आता है। संकट में पड़े ‘नराधिप’ (दुर्योधन) की रक्षा हेतु कर्ण, अश्वत्थामा और कृपाचार्य युधिष्ठिर के सम्मुख सहसा आ खड़े होते हैं—एक क्षण में द्वंद्व बहु-वीर संग्राम में बदल जाता है। → दिन का दृश्य उन्मत्त कोलाहल में डूबता है—दोनों सेनाएँ अव्यवस्था और भ्रम से ग्रस्त होकर एक-दूसरे को ही नहीं, अनजाने में अपने पक्ष को भी क्षति पहुँचाती हैं; राजाओं की ‘जयगृद्धि’ युद्ध को और निर्दय बनाती है। अध्याय का अंत संशप्तकों की पराजय-विषयक संकेत के साथ इस व्यापक संहार-चित्र को स्थिर करता है। → कर्ण–अश्वत्थामा–कृप के हस्तक्षेप के बाद युधिष्ठिर के सामने अब कौन-सा निर्णायक प्रहार होगा, और दुर्योधन की रक्षा किस मूल्य पर टिकेगी—यह अगले अध्याय की देहरी पर छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें संशप्तकोंकी पराजयविषयक सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २७ ॥। नशा (0) आज अत +> अष्टाविशोश् ध्याय: युधिष्ठिर और दुर्योधनका युद्ध
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਜਦ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੀਰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਪ ਹੀ ਨਿਡਰ ਯੋਧੇ ਵਾਂਗ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਉਸਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 2
तमापतन्तं सहसा तव पुत्र महारथम् | धर्मराजो द्रुतं विद्ध्वा तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्,सहसा आते हुए आपके महारथी पुत्रको धर्मराज युधिष्ठिरने तुरंत ही घायल करके कहा--'अरे! खड़ा रह, खड़ा रह”
ਅਚਾਨਕ ਧਾਵਾ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਹਾਰਥੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਘਾਇਲ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ—“ਠਹਿਰ! ਠਹਿਰ!”
Verse 3
सतुतंप्रतिविव्याध नवभिर्निशितै: शरै: । सारथिं चास्य भल््लेन भृशं क्रुद्धोभ्यताडयत्
ਇਸ ਨਾਲ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਕ੍ਰੋਧ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬਦਲਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਨੌਂ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਭੱਲ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 4
ततो युधिष्छिरो राजन् स्वर्णपुड्खाजञ्छिलीमुखान् । दुर्योधनाय चिक्षेप त्रयोदश शिलाशितान्,राजन! तब युधिष्ठिरने सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले तेरह बाण दुर्योधनपर चलाये
ਤਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇਰਾਂ ਸ਼ਿਲੀਮੁਖ ਬਾਣ ਦੁਰਯੋਧਨ ਵੱਲ ਛੱਡੇ।
Verse 5
चतुर्भिश्चतुरो वाहांस्तस्य हत्वा महारथ: । पजञ्चमेन शिर: कायात् सारथेश्व समाक्षिपत्
ਮਹਾਰਥੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਚਾਰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਘੋੜੇ ਮਾਰ ਡਾਏ; ਫਿਰ ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਲ ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
षष्ठेन तु ध्वजं राज्ञ: सप्तमेन तु कार्मुकम् । अष्टमेन तथा खड्गं पातयामास भूतले,फिर छठे बाणसे राजा दुर्योधनके ध्वजको, सातवेंसे उसके धनुषको और आठवेंसे उसकी तलवारको भी पृथ्वीपर गिरा दिया
ਛੇਵੇਂ ਬਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਵਜ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ, ਸੱਤਵੇਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼, ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿਗਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 7
हताश्चात्तु रथात्तस्मादवप्लुत्य सुतस्तव
ਤਦ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੌਸਲਾ ਹਾਰ ਕੇ ਉਸ ਰਥ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆਇਆ।
Verse 8
तं तु कृच्छूगतं दृष्टवा कर्णद्रीणिकृपादय:
ਉਸ ਨੂੰ ਘੋਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਕਰਨ, ਦ੍ਰੌਣੀ, ਕ੍ਰਿਪ ਆਦਿ ਸਭ ਉਸ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਏ।
Verse 9
अथ पाण्डुसुता: सर्वे परिवार्य युधिष्ठिरम्
ਤਦ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਗਏ—ਭਰਾਤਰੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਏਕਤਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ।
Verse 10
ततस्तूर्यसहस्राणि प्रावाद्यन्त महामृथे
ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੂਰਯ-ਵਾਜੇ ਗੂੰਜ ਉਠੇ; ਰਣ-ਕੋਲਾਹਲ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਉਗਰ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋਇਆ।
Verse 11
यत्रा भ्यगच्छन् समरे पञ्चाला: कौरवै: सह,उस युद्धमें समस्त पांचाल कौरवोंके साथ भिड़ गये। पैदल पैदलोंके, हाथी हाथियोंके, रथी रथियोंके और घुड़सवार घुड़सवारोंके साथ युद्ध करने लगे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉੱਥੇ ਉਸ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਪਾਂਚਾਲ ਕੌਰਵਾਂ ਨਾਲ ਭਿੜ ਪਏ। ਪੈਦਲ ਪੈਦਲ ਨਾਲ, ਹਾਥੀ ਹਾਥੀ ਨਾਲ, ਰਥੀ ਰਥੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਘੁੜਸਵਾਰ ਘੁੜਸਵਾਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 12
नरा नरै: समाजम्मुर्वारणा वरवारणै: । रथाश्र रथिग्रि: सार्थ हयाश्व हयसादिभि:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ, ਹਾਥੀ ਪ੍ਰਤੀਹਾਥੀ ਨਾਲ, ਰਥੀ ਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਘੁੜਸਵਾਰ ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਿੜੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਨ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਟੱਕਰ ਹੋਈ।
Verse 13
दन्द्धान्यासन् महाराज प्रेक्षणीयानि संयुगे । विविधान्यप्यचिन्त्यानि शस्त्रवन्त्युत्तमानि च,महाराज! उस रणभूमिमें होनेवाले नाना प्रकारके अचिन्तनीय, शस्त्रयुक्त तथा उत्तम द्न्द्ययुद्ध देखने ही योग्य थे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਹਾਰਾਜ! ਉਸ ਸੰਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦੁਵੰਦ-ਯੁੱਧ ਹੋਏ—ਵੇਖਣਯੋਗ ਦ੍ਰਿਸ਼; ਵਿਭਿੰਨ, ਅਕਲਪਨੀਯ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਸਜਜ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਕੋਟਿ ਦੇ।
Verse 14
ते शूरा: समरे सर्वे चित्र॑ं लघु च सुष्ठु च अयुध्यन्त महावेगा: परस्परवधैषिण:,वे महान् वेगशाली समस्त शूरवीर समरांगणमें एक-दूसरेके वधकी इच्छासे विचित्र, शीघ्रतापूर्ण तथा सुन्दर रीतिसे युद्ध करने लगे
ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੂਰਮੇ, ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਤੇ ਬਲ ਵਾਲੇ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 15
अन्योन्यं समरे जष्नुर्योधव्रतमनुछिता: । नहि ते समरं चक्र: पृष्ठठो वै कथठ्चन,वे वीर योद्धाके व्रतका पालन करते हुए युद्धस्थलमें एक-दूसरेको मारते थे। उन्होंने किसी तरह भी युद्धमें पीठ नहीं दिखायी
ਯੋਧੇ ਦੇ ਧਰਮ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਡਾਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ।
Verse 16
मुहूर्तमेव तद् युद्धमासीन्म धुरदर्शनम् । तत उन्मत्तवद् राजन् निर्मर्यादमवर्तत,राजन! दो ही घड़ीतक वह युद्ध देखनेमें मधुर जान पड़ा। फिर तो वहाँ उन्मत्तके समान मर्यादाशून्य बर्ताव होने लगा
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਉਹ ਜੰਗ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਧੁਰ ਲੱਗੀ; ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਉਨਮੱਤਾਂ ਵਾਂਗ ਬੇਹੱਦ ਬੇਕਾਬੂ ਤੇ ਬੇਮਰਿਆਦਾ ਵਰਤਾਓ ਛਾ ਗਿਆ।
Verse 17
रथी नागं समासाद्य दारयन् निशितै: शरै: । प्रेषयामास कालाय शरै: संनतपर्वभि:,रथी हाथीका सामना करके झुकी हुई गाँठवाले तीखे बाणोंद्वारा उसे विदीर्ण करते हुए कालके गालमें भेजने लगे
ਰਥੀ ਯੋਧਾ ਹਾਥੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਜੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦੇ ਜਬੜਿਆਂ ਵੱਲ ਭੇਜਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 18
नागा हयान् समासाद्य विक्षिपन्तो बहून् रणे । दारयामासुरत्युग्रं तत्र तत्र तदा तदा
ਹਾਥੀ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘੋੜੇ ਫੜ-ਫੜ ਕੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਬੜਾ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 19
हयारोहाश्व बहव: परिवार्य गजोत्तमान् | तलशब्दरवांश्वक्रु: सम्पतन्तस्ततस्तत:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਬਹੁਤੇ ਅਸ਼ਵਾਰੋਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਜਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰ ਕੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਤਾਲੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਕੋਲਾਹਲ ਮਚਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਡਰ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਥੀ ਦੌੜ ਕੇ ਛਿਤਰ-ਬਿਤਰ ਹੋਣ ਲੱਗੇ; ਤਦ ਅਸ਼ਵਾਰੋਹੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੋਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 20
धावमानांस्ततस्तांस्तु द्रवमाणान् महागजान् । पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव निजघ्नु्हयसादिन:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਦੌੜਦੇ ਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਭੱਜਦੇ ਉਹ ਮਹਾਂਹਾਥੀ ਅਸ਼ਵਾਰੋਹੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੋਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਢੇ ਗਏ।
Verse 21
विद्राव्य च बहूनश्वान् नागा राजन् मदोत्कटा: । विषाणैश्वापरे जघ्नुर्ममृदुश्चापरे भूशम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖਦੇੜ ਦਿੱਤਾ; ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਕੇ ਦਬਾ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਵੇਗ ਨਾਲ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
Verse 22
साशअ्चारोहांश्व तुरगान् विषाणैर्विव्यधू रुषा । अपरे चिक्षिपुर्वेगात् प्रगृह्मातिबलास्तदा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਗਜਰਾਜਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਭਾਰੀ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
पादातैराहता नागा विवरेषु समन्ततः । चक्कुरार्तस्वरं घोरें दुद्र॒ुवुश्ष दिशो दश
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਦੋਂ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਹਾਥੀ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 24
पदातीनां तु सहसा प्रद्गुतानां महाहवे । उत्सृज्याभरणं तूर्णमवप्लुत्य रणाजिरे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਅਚਾਨਕ ਭੱਜ ਪਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ ਛੱਡ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਛਲਦੇ-ਕੂਦਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਗਏ। ਡਰ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ ਉਹ ਅਜੀਬ ਗਹਿਣੇ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਵਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਏ; ਹਾਥੀ ਮੌਕਾ ਸਮਝ ਕੇ ਭੱਜਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਬਾ ਕੇ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 25
निमित्तं मन्यमानास्तु परिणाम्य महागजा: । जग्हुर्बिभिदुश्वैव चित्राण्याभरणानि च
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਵੱਡੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਮੁੜ ਕੇ ਰੁਖ ਕੀਤਾ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਅਜੀਬ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਝਪਟ ਕੇ ਲੈ ਲਏ ਅਤੇ ਤੋੜ-ਭੰਨ ਦਿੱਤੇ, ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਦੇ ਹੰਗਾਮੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਛਿੱਟੇ-ਵਿੱਖਰੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 26
तांस्तु तत्र प्रसक्तान् वै परिवार्य पदातय: । हस्त्यारोहान् निजघ्नुस्ते महावेगा बलोत्कटा:
ਉੱਥੇ ਜੋ ਫਸ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਮਹਾਂਵੇਗ ਅਤੇ ਬਲੋਨਮੱਤ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਥੀ-ਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 27
अपरे हस्तिभिहस्तै: खं विक्षिप्ता महाहवे । निपतन्तो विषाणाग्रैर्भुशं विद्धा: सुशिक्षितै:
ਹੋਰ ਕਈ ਉਸ ਮਹਾਂਸਮਰ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ; ਅਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਲੇ ਸੁਸ਼ਿਖਿਆ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
Verse 28
अपरे सहसा गृह विषाणैरेव सूदिता: । सेनान्तरं समासाद्य केचित् तत्र महागजै:
ਹੋਰ ਕਈ ਯੋਧੇ ਅਚਾਨਕ ਫੜੇ ਜਾ ਕੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜ! ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਜਰਾਜ ਫੌਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘੁੱਸ ਕੇ ਕਈ ਪੈਦਲਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਫੜ ਲੈਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਟਕ ਕੇ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ; ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਪੱਖੇ ਵਾਂਗ ਘੁਮਾ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਸੁੱਟਦੇ ਸਨ।
Verse 29
क्षुण्णगात्रा महाराज विक्षिप्य च पुन: पुनः । अपरे व्यजनानीव विकश्राम्य निहता मृथे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ, ਕਈ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਅੰਗ ਕੁਚਲੇ ਗਏ; ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੋਰ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਪੱਖੇ ਵਾਂਗ ਘੁਮਾ ਕੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਘਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਜਰਾਜ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਕੇ ਪੈਦਲਾਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਫੜਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪਟਕ ਕੇ ਚੂਰ ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਪੱਖੇ ਵਾਂਗ ਘੁਮਾ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 30
पुर:सराक्ष नागानामपरेषां विशाम्पते । शरीराण्यतिविद्धानि तत्र तत्र रणाजिरे,प्रजानाथ! जो हाथियोंके आगे चलनेवाले पैदल थे, वे दूसरे पक्षके हाथियोंके शरीरोंको जहाँ-तहाँ रणभूमिमें अत्यन्त घायल कर देते थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਥਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਬੇਧ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 31
प्रतिमानेषु कुम्भेषु दन्तवेष्टेषु चापरे । निगृहीता भृशं नागा: प्रासतोमरशक्तिभि:
ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਪ੍ਰਾਸ, ਤੋਮਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਕੁੰਭਸਥਲ, ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਹੋਠਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।
Verse 32
निगृहा च गजा: केचित् पार्श्रस्थैर्भशदारुणै: । रथाश्व॒सादिभिस्तत्र सम्भिन्ना न्यपतन् भुवि
ਕਈ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਰਥੀ ਅਤੇ ਘੁੜਸਵਾਰ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬੌਛਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇਦ ਛੇਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਾਥੀ ਓਥੇ ਹੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।
Verse 33
सहसा सादिनस्तत्र तोमरेण महामृधे । भूमावमृदनन् वेगेन सरचर्माणं पदातिनम्,उस महासमरमें कितने ही हाथीसवार सहसा तोमरका प्रहार करके ढालसहित पैदल योद्धाको गिराकर उसे वेगपूर्वक धरतीपर रौंद डालते थे
ਉਸ ਮਹਾਂਸਮਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਾਥੀ-ਸਵਾਰ ਅਚਾਨਕ ਤੋਮਰ ਦਾ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਢਾਲ ਸਮੇਤ ਪੈਦਲ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਰੌਂਦ ਕੇ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 34
तथा सावरणान कांक्षित्तत्र तत्र विशाम्पते । रथान् नागा: समासाद्य परिगृह्य॒ च मारिष
ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਉਸ ਘੋਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਹੀ ਮਹਾਬਲੀ ਗਜ ਤਿੱਖੇ ਨਾਰਾਚ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਢੇ ਜਾ ਕੇ, ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਟੁੱਟੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।
Verse 35
व्याक्षिपन् सहसा तत्र घोररूपे भयानके । नाराचै्निहताश्लापि गजा:ः पेतुर्महाबला:
ਉਸ ਘੋਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਅਚਾਨਕ ਹਲਚਲ ਮਚ ਗਈ; ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਨਾਰਾਚ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਢੇ ਹੋਏ ਮਹਾਬਲੀ ਹਾਥੀ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 36
योधा योधान् समासाद्य मुष्टिभिव्यहनन् युधि
ਯੋਧਾ ਵਿਰੋਧੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 37
उद्यम्य च भुजावन्यो निक्षिप्पय च महीतले
ਇੱਕ ਹੋਰ ਯੋਧਾ ਬਾਂਹਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 38
पततश्चापरो राजन् विजहारासिना शिर:
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਡਿੱਗਦਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਦੂਜੇ ਯੋਧੇ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 39
मुष्टियुद्धं महच्चासीद् योधानां तत्र भारत
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉੱਥੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਮਹਾਨ ਮੁੱਠੀ-ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 40
समासक्तस्य चान्येन अविज्ञातस्तथापर:
ਜੋ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਆਸਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਵੱਲੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਵੀ ਅਣਪਛਾਤਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
जहार समरे प्राणान् नानाशस्त्रैरनेकथा । कोई-कोई योद्धा दूसरेके साथ उलझे हुए सैनिकसे स्वयं अपरिचित रहकर नाना प्रकारके अनेक अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा युद्धमें उसके प्राण हर लेता था || ४० $ ।।
ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਹਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਯੋਧੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੁੱਥੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਘੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਕੋਈ-ਕੋਈ ਸੈਨਿਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਵਿਭਿੰਨ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 42
शोणितै: सिच्यमानानि शस्त्राणि कवचानि च
ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕਵਚ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 43
एवमेतन्महद् युद्ध दारुणे शस्त्रसंकुलम्
ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 44
उन्मत्तगज्जप्रतिमं शब्देनापूरयज्जगत् । इस प्रकार अस्त्र-शस्त्रोंसे परिपूर्ण यह महाभयानक युद्ध बढ़ी हुई गंगाके समान जगत्को कोलाहलसे परिपूर्ण कर रहा था ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਨਮੱਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਉਸ ਯੁੱਧ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਜ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਠੱਸੇ ਹੋਏ ਉਸ ਮਹਾਂਭਿਆਨਕ ਸਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਫਣਦੀ ਗੰਗਾ ਵਰਗਾ ਵੇਗ ਤੇ ਕੋਲਾਹਲ ਛਾ ਗਿਆ; ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਯੋਧੇ ‘ਆਪਣੇ’ ਤੇ ‘ਵੈਰੀ’ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।
Verse 45
स्वान् स्वे जघ्नुर्महाराज परांश्वैव समागतान्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਟੱਕਰ ਵਿੱਚ ਯੋਧੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰ ਬੈਠੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਵੈਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਮਿਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਗਿਰਾਇਆ। ਐਸੀ ਭੁੱਲਭੁਲैयाँ ਤੇ ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 46
रथैर्भग्नैर्महाराज वारणैश्न निपातितै:,राजेन्द्र! टूटे हुए रथों, धराशायी हुए हाथियों, मरकर गिरे हुए घोड़ों और गिराये गये पैदल सैनिकोंसे क्षणभरमें यह पृथ्वी ऐसी हो गयी कि वहाँ चलना-फिरना असम्भव हो गया
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ, ਟੁੱਟੇ ਰਥਾਂ, ਡਿੱਗੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਮਰੇ ਪਏ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਢਾਹੇ ਗਏ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਐਨੀ ਭਰ ਗਈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਚੱਲਣਾ-ਫਿਰਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 47
हयैश्न पतितैस्तत्र नरैश्न विनिपातितै: । अगम्यरूपा पृथिवी क्षणेन समपद्यत
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਢਾਹੇ ਗਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਲੰਘਣ ਜੋਗ ਨਾ ਰਹੀ।
Verse 48
क्षणेनासीन्महीपाल क्षतजैधिप्रवर्तिनी । पञ्चालानहनत् कर्णस्त्रिगर्ताश्न धनंजय:,भूपाल! क्षणभरमें वहाँ भूतलपर खूनकी नदी बह चली। कर्णने पंचालोंका और अर्जुनने त्रिगर्तोंका संहार कर डाला
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭੂਪਾਲ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਹੂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਕਰਨ ਨੇ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਤ੍ਰਿਗਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ।
Verse 49
भीमसेन: कुरून् राजन हस्त्यनीकं च सर्वश: । एवमेष क्षयो वृत्त: कुरुपाण्डवसेनयो: । अपराल्लि गते सूर्य काड्क्षतां विपुलं यश:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਕੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਹਾਥੀ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਰੂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ—ਦੋਹਾਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨਾਸ ਹੋਇਆ। ਸੂਰਜ ਜਦੋਂ ਅਪਰਾਹਣ ਵੱਲ ਢਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਸ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੇ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਂ ਸੰਹਾਰ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।
Verse 66
पज्चभिर्नुपतिं चापि धर्मराजो<र्दयद् भृशम् । तदनन्तर पाँच बाणोंसे धर्मराजने राजा दुर्योधनको भी गहरी चोट पहुँचायी
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੀਖੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਚੋਟ ਮਾਰੀ। ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਹੋਰ ਪੰਜ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਘਾਅ ਲਾਇਆ।
Verse 76
उत्तमं व्यसन प्राप्तो भूमावेवावतिष्ठत । उस अश्वहीन रथसे कूदकर आपका पुत्र भारी संकटमें पड़नेपर भी वहाँ पृथ्वीपर ही खड़ा रहा (युद्ध छोड़कर भागा नहीं)
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਘੋਰ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਡਟਿਆ ਰਿਹਾ। ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਥ ਤੋਂ ਕੂਦ ਕੇ ਉਤਰਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ, ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਖ਼ਤਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਹ ਨਾ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਹਟਿਆ, ਨਾ ਭੱਜਿਆ।
Verse 83
अभ्यवर्तन्त सहसा परीप्सन्तो नराधिपम् । उसे संकटमें पड़ा देख कर्ण, अश्वत्थामा तथा कृपाचार्य आदि वीर अपने राजाकी रक्षा चाहते हुए सहसा युधिष्ठिरके सामने आ पहुँचे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਰਨ, ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ, ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਆਦਿ ਵੀਰ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਕਦਮ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਡਟੇ।
Verse 96
अन्वयु: समरे राजंस्ततो युद्धमवर्तत । राजन! तत्पश्चात् समस्त पाण्डव भी युधिष्ठिरको सब ओरसे घेरकर उनका अनुसरण करने लगे; फिर तो दोनों दलोंमें भारी युद्ध छिड़ गया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਤਦੋਂ ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਭੜਕ ਉਠਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੇ; ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਛਿੜ ਗਈ।
Verse 106
ततः किलकिलाशब्दा: प्रादुरासन् महीपते । भूपाल! तदनन्तर उस महासमरमें सहस्रों बाजे बजने लगे और वहाँ किलकिलाहटकी आवाज गूँज उठी
ਤਦਨੰਤਰ, ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ, ਅਚਾਨਕ ਜੈ-ਘੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਿਲਕਿਲਾਹਟ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਉੱਠਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਸਮਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਜੇ ਗੂੰਜ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਉਤਾਵਲੇ ਕੋਲਾਹਲ ਨਾਲ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੀ।
Verse 353
पर्वतस्येव शिखरं वज्रुग्णं महीतले | माननीय नरेश! उस घोर एवं भयानक युद्धमें कितने ही हाथी निकट आकर अपनी सूँड्रोंस कुछ आवरणयुक्त रथोंको पकड़ लेते और उन्हें वेगपूर्वक खींचकर सहसा दूर फेंक देते थे। फिर वे महाबली हाथी भी नाराचोंसे मारे जाकर वज्रके तोड़े हुए पर्वत-शिखरकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़ते थे
ਮਾਨਯੋਗ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸ ਘੋਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਾਥੀ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਕਵਚ-ਢੱਕੇ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੇ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਹਾਥੀ ਵੀ ਤਿੱਖੇ ਨਾਰਾਚਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਢੇ ਜਾ ਕੇ, ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਟੁੱਟੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।
Verse 366
केशेष्वन्योन्यमाक्षिप्य चिह्षिपुर्बिभिदुश्च ह । बहुत-से पैदल योद्धा दूसरे योद्धाओंको निकट पाकर युद्धस्थलमें उनपर मुक््कोंसे प्रहार करने लगते थे। कितने ही एक-दूसरेकी चुटिया पकड़कर परस्पर झटकते-फेंकते और एक- दूसरेको घायल करते थे
ਬਹੁਤੇ ਪੈਦਲ ਯੋਧੇ ਦੂਜੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਪਾ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਕਈ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਚੋਟੀ ਫੜ ਕੇ ਪਰਸਪਰ ਝਟਕਦੇ-ਸੁੱਟਦੇ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 373
पदा चोर: समाक्रम्य स्फुरतो5पाहरच्छिर: । दूसरा योद्धा अपनी दोनों भुजाओंको उठाकर उनके द्वारा शत्रुको पृथ्वीपर पटक देता और एक पैरसे उसकी छातीको दबाकर उसके छटपटाते रहनेपर भी उसका सिर काट लेता था
ਦੂਜਾ ਯੋਧਾ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੰਦਾ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਪੈਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਦਬਾ ਕੇ, ਉਹ ਤੜਫਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
Verse 386
जीवतश्न तथैवान्य: शस्त्र काये न्यमज्जयत् । राजन! दूसरा सैनिक किसी गिरते हुए योद्धाका सिर अपनी तलवारसे काट लेता था और कोई जीवित शत्रुके ही शरीरमें अपना शस्त्र घुसेड़ देता था
ਰਾਜਨ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੈਨਿਕ ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ ਯੋਧੇ ਦਾ ਸਿਰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਜੀਉਂਦੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਡੂੰਘਾ ਘੁਸਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 413
कबन्धान्युत्थितानि स्यु: शतशो5थ सहस्रश: । इस प्रकार जब सभी योद्धा युद्धमें लगे थे और तुमुल संग्राम चल रहा था, उस समय सैकड़ों और हजारों कबन्ध (धड़) उठ खड़े हुए थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਘੋਰ ਤੁਮੁਲ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਦ ਸੈਂਕੜੇ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ—ਸਿਰ-ਵਿਹੂਣੇ ਧੜ (ਕਬੰਧ) ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ; ਇਹ ਯੁੱਧ ਦੀ ਦਾਰੁਣਤਾ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕੇਤ ਸੀ।
Verse 423
महारागानुरक्तानि वस्त्राणीव चकाशिरे | खूनसे भीगे हुए शस्त्र और कवच गाढ़े रंगमें रँगे हुए वस्त्रोंक॒ समान सुशोभित होते थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕਵਚ ਗੂੜ੍ਹੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 443
योद्धव्यमिति युध्यन्ते राजानो जयगृद्धिनः । राजन! बाणोंकी चोटसे व्याकुल हुए अपने और पराये योद्धा पहचानमें नहीं आते थे। विजयकी अभिलाषा रखनेवाले राजालोग--'युद्ध करना अपना कर्तव्य है” यह समझकर जूझ रहे थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿੱਤ ਦੇ ਲਾਲਚੀ ਰਾਜੇ ‘ਲੜਨਾ ਹੀ ਸਾਡਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ’ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਨ। ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋਏ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੇ ਪਰਾਏ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਰਹੇ।
Verse 453
उभयो: सेनयोरवरिव्याकुलं समपद्यत | महाराज! सामने आये हुए अपने और शत्रुपक्षके योद्धाओंको भी अपने ही पक्षके लोग मार डालते थे। दोनों सेनाओंके वीर मर्यादाशून्य युद्धमें प्रवृत्त हो गये थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ, ਦੋਹਾਂ ਫੌਜਾਂ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਘੋਰ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਹੜਬੋਂਗ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕ ਮਾਰ ਬੈਠਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਵੀਰ ਮਰਯਾਦਾ-ਹੀਣ, ਬੇਕਾਬੂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 3936
तथा केशग्रहश्चोग्रो बाहुयुद्धं च भैरवम् । भारत! वहाँ योद्धाओंमें बहुत बड़ा मुष्टियुद्ध हो रहा था। साथ ही भयंकर केशग्रहण और भयानक बाहुयुद्ध भी चालू था
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉੱਥੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਮੁਸ਼ਟੀ-ਯੁੱਧ ਛਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਕੇਸ਼-ਗ੍ਰਹਣ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਬਾਹੂ-ਯੁੱਧ ਵੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the tension between vow-driven heroism and prudent restraint: whether public confidence and lavish promises (dāna) serve dharma and strategy, or become ethically and tactically hazardous when detached from discernment (including the critique of apātra-dāna).
Speech is portrayed as consequential action: counsel, boasting, and insult can steer collective morale and personal decision-making. The chapter underscores the need for discernment in generosity and in responding to criticism, especially under high-stakes pressure.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as pragmatic and ethical meta-commentary through dialogue—showing how rhetoric, counsel, and self-conception shape conduct within the broader arc toward decisive confrontation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.