Adhyaya 36
अभिमन्यु-परिवेष्टनम् (Encirclement and Counterassault of Abhimanyu)
Upa-parva: Abhimanyu-saṃgrāma (Saubhadra-yuddha) Episode
Saṃjaya reports that, seeing their ranks disrupted by Abhimanyu’s force, Duryodhana advances in anger. Droṇa instructs allied warriors to quickly surround the king’s adversary and stabilize Kaurava lines. A coalition of senior chariot-warriors—Droṇa, Aśvatthāmā, Kṛpa, Karṇa, Kṛtavarmā, Śakuni, Śalya, Bhūriśravas, and others—launches dense arrow volleys and forms a chariot-ring (koṣṭhakī-kṛtya) to constrain Abhimanyu’s mobility. Abhimanyu responds by cutting missiles midair, counter-wounding key opponents, and forcing momentary withdrawals; his roar is described as leonine, intensifying adversaries’ resolve. The text enumerates specific arrow-count exchanges, emphasizing technical martial skill and the cumulative pressure of coordinated fire. Abhimanyu pierces Karṇa’s armor and body, staggers him, and strikes down additional named combatants; he also showers Śalya, causing temporary collapse on the chariot-platform. The chapter closes with a heightened, quasi-cosmic appraisal of Abhimanyu’s radiance and renown amid assembled superhuman witnesses, underscoring heroic perception as a narrative device alongside tactical description.
Chapter Arc: धर्मराज युधिष्ठिर के वचन सुनकर सौभद्र अभिमन्यु का रक्त खौल उठता है; वह रथ पर चढ़ते ही सारथि सुमित्र को बार-बार ‘चलो, चलो’ कहकर द्रोण की सेना की ओर हाँकने का आदेश देता है। → सारथि क्षणभर ठिठककर कहता है कि पाण्डवों ने उसके कंधों पर भारी भार रखा है—पहले विचार कर फिर युद्ध करना चाहिए। अभिमन्यु हँसकर उत्तर देता है कि द्रोण या समस्त क्षत्रबल भी उसे रोक नहीं सकता; वह अपने कुल-पराक्रम और कृष्ण-अर्जुन के आश्रय का स्मरण कर निर्भयता प्रकट करता है। → अभिमन्यु बीस पग भी आगे नहीं बढ़ता कि द्रोणानीक की ओर से घोर प्रतिघात उठता है—समुद्र-मंथन-सा आवर्त बनता है; फिर भी वह रथ, अश्व और पदाति-समूहों को चीरता हुआ द्रोण की सेना में घुसकर ‘असह्य पराक्रम’ से तुम्हारे (कौरव) पैदल दलों का सर्वथा संहार करता है। → सुमित्र स्वर्णाभूषणों से सजे, तीन वर्ष के वेगवान घोड़ों को आगे बढ़ाता है; अभिमन्यु का आक्रमण द्रोणानीक में क्षणिक भगदड़ और अव्यवस्था फैलाता है, और कौरव पक्ष को उसकी एकल-वीरता का दंश सहना पड़ता है। → द्रोण की विशाल व्यवस्था के बीच अभिमन्यु का यह निर्भीक प्रवेश आगे किस महायोद्धा को उसे रोकने के लिए खड़ा करेगा—यही प्रश्न युद्धभूमि पर लटक जाता है।
Shlokas
Verse 1
अड--#क+ षट्त्रिशो5ध्याय: अभिमन्युका उत्साह तथा उसके द्वारा कौरवोंकी चतुरंगिणी सेनाका संहार संजय उवाच सौभद्रस्तद् वच: श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमत: । अचोदयत यन्तारं द्रोणानीकाय भारत
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸੌਭਦ੍ਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣ ਦੀ ਸੈਨਾ-ਵਿਊਹ ਵੱਲ ਚਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
तेन संचोद्यमानस्तु याहि याहीति सारथि: । प्रत्युवाच ततो राजन्नभिमन्युमिदं वच:,राजन्! “चलो, चलो” ऐसा कहकर अभिमन्युके बारंबार प्रेरित करनेपर सारथिने उससे इस प्रकार कहा--
ਵਾਰ ਵਾਰ “ਚੱਲੋ, ਚੱਲੋ” ਆਖ ਕੇ ਉਕਸਾਏ ਜਾਣ ਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਤਦ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 3
अतिभारोथयमायुष्मन्नाहितस्त्वयि पाण्डवै: । सम्प्रधार्य क्षणं बुद्धा ततस्त्वं योद्धुमहसि
ਹੇ ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ! ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਠਹਿਰ ਕੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ; ਫਿਰ ਨਿਸਚੇ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰ।
Verse 4
आचार्यो हि कृती द्रोण: परमास्त्रे कृतश्रम: । अत्यन्तसुखसंवृद्धस्त्वं चायुद्धविशारद:
ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਤਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਘਣਾ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੂੰ ਅਤਿ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ ਹੈਂ; ਯੁੱਧ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਸ ਵਰਗਾ ਨਿਪੁੰਨ ਨਹੀਂ।
Verse 5
! ४ है उस पक * हि ० ततो$भिमन्यु: प्रहसन् सारथिं वाक्यमत्रवीत् । सारथे को न्वयं द्रोण: समग्रं क्षत्रमेव वा
ਤਦ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੱਸਦਿਆਂ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—“ਸਾਰਥੀ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਦ੍ਰੋਣ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਾਰਾ ਖ਼ਤਰੀ-ਸਮੂਹ ਹੀ ਕੀ ਹੈ?”
Verse 6
ऐरावतगतं शक्रं सहामरगणैरहम् | अथवा रुद्रमीशानं सर्वभूतगणार्चितम् । योधयेयं रणमुखे न मे क्षत्रेड्द्य विस्मय:
ਮੈਂ ਰਣ-ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਐਰਾਵਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨਾਲ, ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਯੁੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ; ਜਾਂ ਸਭ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਈਸ਼ਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਇਸ ਖ਼ਤਰੀ-ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ।
Verse 7
न ममैतद् द्विषत्सैन्यं कलामहति षोडशीम् | अपि विश्वजितं विष्णु मातुलं प्राप्प सूतज
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਵੈਰੀ ਸੈਨਾ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਸੂਤਪੁੱਤਰ, ਵਿਸ਼ਵਜਿਤ ਮੇਰਾ ਮਾਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।
Verse 8
अभिमन्युश्व तां वाचं कदर्थीकृत्य सारथे:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਉਸ ਬੋਲ ਨੂੰ ਅਣਉਚਿਤ ਜਾਣ ਕੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੰਗ-ਭੂਮੀ ਦੀ ਤੁਰੰਤਤਾ ਤੇ ਧਰਮ-ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 9
ततः संनोदयामास हयानाशु त्रिहायनान्
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਉਕਸਾਇਆ ਅਤੇ ਰਥ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।
Verse 10
ते प्रेषिता: सुमित्रेण द्रोणानीकाय वाजिन:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁਮਿਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਘੁੜਸਵਾਰ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਵ੍ਯੂਹ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ।
Verse 11
तमुदीक्ष्य तथा<<यान्तं सर्वे द्रोणपुरोगमा: । अभ्यवर्तन्त कौरव्या: पाण्डवाश्व तमन्वयु:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਕੌਰਵ ਯੋਧੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਧ ਕੇ ਟਿਕ ਗਏ; ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਯੋਧੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਏ, ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।
Verse 12
स कर्णिकारप्रवरोच्छित ध्वज: सुवर्णवर्मार्जुनिरर्जुनादू वर: । युयुत्सया द्रोणमुखान् महारथान् समासदत् सिंहशिशुर्यथा द्विपान्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕਰਨਿਕਾਰ ਦੇ ਉੱਤਮ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉੱਚਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧੁਜ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸੁਵਰਨ ਕਵਚ ਪਹਿਨਿਆ ਅਰਜੁਨ-ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੀ। ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦ੍ਰੋਣ ਆਦਿ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇਉਂ ਟੁੱਟ ਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬੱਚਾ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦਾ ਹੈ।
Verse 13
ते विंशतिपदे यत्ता: सम्प्रहारं प्रचक्रिरे । आसीद् गाज् इवावर्तो मुहूर्तमुदधाविव
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਵੀਹ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਤਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਆਦਿ ਯੋਧੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਸੈਨਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੇਲੇ ਲਈ ਐਸਾ ਘੁੰਮਰਾਟ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ਭੰਵਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜਲ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
शूराणां युध्यमानानां निघ्नतामितेरतरम् । संग्रामस्तुमुलो राजन् प्रावर्तत सुदारुण:,राजन! युद्धमें तत्पर हो एक-दूसरेपर घातक प्रहार करते हुए उन शूरवीरोंमें अत्यन्त दारुण एवं भयंकर संघर्ष होने लगा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਣਘਾਤਕ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਡਾਹੁਣ ਲੱਗੇ, ਤਦੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੂਫ਼ਾਨੀ, ਦਾਰੁਣ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਛਿੜ ਗਿਆ।
Verse 15
प्रवर्तमाने संग्रामे तस्मिन्नतिभयंकरे । द्रोणस्य मिषतो व्यूहं भित्वा प्राविशदार्जुनि:,वह अति भयंकर संग्राम चल ही रहा था कि द्रोणाचार्यके देखते-देखते अर्जुनकुमार अभिमन्यु व्यूह तोड़कर भीतर घुस गया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਅਰਜੁਨ-ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਵ੍ਯੂਹ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 16
(तदभेद्यमनाधृष्य॑ द्रोणानीकं सुदुर्जयम् । भित्त्वा$<र्जुनिरसम्भ्रान्तो विवेशाचिन्त्यविक्रम: ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਾ ਘਬਰਾਂਦੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰੋਣ ਦੀ ਉਸ ਅਭੇਦ੍ਯ, ਅਨਾਧ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁর্জਯ ਸੈਨਾ-ਵ੍ਯੂਹ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਸੰਘਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ ਗਜਾਰੋਹੀ, ਅਸ਼੍ਵਾਰੋਹੀ, ਰਥੀ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 17
नानावादित्रनिनदै: &्ष्वेडितोत्क्ुष्टगर्जितै: । हुंकारैः सिंहनादैश्व तिष्ठ तिछ्ठेति नि:स्वनै:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਿਨਾਦ, ਕੋਲਾਹਲ, ਤਿੱਖੀਆਂ ਸੀਟੀਆਂ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਗੱਜਣ, ਲਲਕਾਰ, ਹੁੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿੰਹਨਾਦ ਨਾਲ, ਵਾਰ-ਵਾਰ “ਠਹਿਰੋ, ਠਹਿਰੋ” ਦੀ ਧੁਨ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਵੀਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚੀਘ, ਘੁੰਗਰੂਆਂ ਦੀ ਰੁਣਝੁਣ, ਅੱਟਹਾਸ, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਤਾਲੀ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਹੀਿਆਂ ਦੀ ਘਰਘਰਾਹਟ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੋਰ ਨੇ ਡਰ ਦਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।
Verse 18
घोरैहलहलाशब्दैर्मा गास्तिष्ठैह्ि मामिति । असावहममुत्रेति प्रवदन्तो मुहुर्मुहु:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਡਰਾਉਣੀਆਂ “ਹਲਹਲਾ” ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੀਕਦੇ—“ਨਾ ਜਾ, ਠਹਿਰ! ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ! ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹਾਂ—ਉਹ ਓਥੇ ਹੈ!” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਲਲਕਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚੀਘ, ਘੁੰਗਰੂਆਂ ਦੀ ਰੁਣਝੁਣ, ਉੱਚੇ ਠਹਾਕੇ, ਤਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰਥਚਕਰਾਂ ਦੀ ਘਰਘਰਾਹਟ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਅਰਜੁਨਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ।
Verse 19
बंहितै: सिंजितैहासि: करनेमिस्वनैरपि । संनादयन्तो वसुधामभिदुद्रवुराजुनिम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਿਨਾਦ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਉੱਚੇ ਠਹਾਕੇ ਅਤੇ ਰਥਚਕਰਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਅਰਜੁਨਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 20
तेषामापततां वीर: शीघ्रयोधी महाबल: । क्षिप्रास्त्रो न्यवधीद् राजन् मर्मज्ञो मर्मभेदिभि:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਵੀਰ (ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ) ਤੇਜ਼ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਅਸਤ੍ਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਮਰਮ-ਭੇਦੀ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 21
ते हन्यमाना विवशा नानालिऊ्लेः शितै: शरै: । अभिपेतु: सुबहुश: शलभा इव पावकम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਨਾਨਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਕੌਰਵ ਵੀਰ ਬੇਬਸ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਪਤੰਗਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸੜਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 22
ततस्तेषां शरीरैश्व॒ शरीरावयवैश्व सः । संतस्तार क्षितिं क्षिप्रं कुशै्वेदिमिवाध्वरे
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਅਤੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਉਂ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਕੁਸ਼ ਵਿਛਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 23
बद्धगोधाड्गुलित्राणानू सशरासनसायकान् | सासिचर्माड्कुशाभीषून् सतोमरपरश्चधान्
ਮਹਾਰਾਜ! ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਹ ਬਾਂਹਾਂ ਕੱਟ ਸੁੱਟੀਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਹ-ਚਮੜੇ ਦੇ ਅੰਗੁਲੀ-ਰੱਖੇ ਬੰਨੇ ਸਨ, ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ; ਕਿਤੇ ਤਲਵਾਰ-ਢਾਲ, ਅੰਕੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਗਡੋਰ, ਕਿਤੇ ਤੋਮਰ ਤੇ ਪਰਸ਼ੂ ਸਨ।
Verse 24
सगदायोगुडप्रासान् सर्ितोमरपट्टिशान् | सभिन्दिपालपरिघान् सशक्तिवरकम्पनान्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ: ਮਹਾਰਾਜ! ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਉਹ ਬਾਂਹਾਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਦਾ, ਭਾਰੀ ਮੁਦਗਰ, ਪ੍ਰਾਸ, ਰਿਸ਼ਟੀ, ਤੋਮਰ, ਪੱਟਿਸ਼, ਭਿੰਦਿਪਾਲ, ਪਰਿਘ, ਉੱਤਮ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ‘ਕੰਪਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਸਤ੍ਰ ਸੀ।
Verse 25
सप्रतोदमहाशड्खान् सकुन्तान् सकचग्रहान् । समुद्गरक्षेपणीयान् सपाशपरिघोपलान्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ: ਮਹਾਰਾਜ! ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਬਾਂਹਾਂ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੋਦ, ਮਹਾ-ਸ਼ੰਖ, ਕੁੰਤ, ਵੈਰੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ਫੜੀ ਹੋਈ ਪਕੜ, ਸੁੱਟਣਯੋਗ ਮੁਦਗਰ, ਪਾਸ਼, ਪਰਿਘ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਸਨ।
Verse 26
सकेयूराज्गदान् बाहून् हृद्यगगन्धानुलेपनान् संचिच्छेदार्जुनिस्तूर्ण त्॒वदीयानां सहस्रश:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ: ਮਹਾਰਾਜ! ਅਰਜੁਨਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਹ ਬਾਂਹਾਂ ਤੁਰੰਤ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ—ਜੋ ਕੇਯੂਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਨਾਲ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
Verse 27
तैः स्फुरद्धिर्महाराज शुशुभे भू: सुलोहितै: । पज्चास्यै: पन्नगैश्छिन्नैर्गरुडेनेव मारिष
ਮਹਾਰਾਜ! ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਏ ਤੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਫੜਫੜਾਉਂਦੇ ਉਹ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਚਮਕ ਉਠੀ—ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਵੱਲੋਂ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕੀਤੇ ਪੰਜ-ਫਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਧੜਾਂ ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਸਜ ਗਈ ਹੋਵੇ।
Verse 28
सुनासाननकेशान्तैरब्रणैश्वारुकुण्डलै: । संदष्टौष् पुटै: क्रोधात् क्षरद्धि: शोणितं बहु
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ, ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਅਤੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਦੀ ਛਬੀ ਵਾਲੇ, ਫੋੜੇ-ਘਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਨੋਹਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ; ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਕੇ ਦੰਦਾਂ ਹੇਠ ਦਬੇ ਹੋਠਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲਹੂ ਵਗਾਉਂਦੇ—ਐਸੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਢੱਕ ਦਿੱਤੀ।
Verse 29
स चारुमुकुटोष्णीषैर्मणिरत्नविभूषितै: । विनालनलिनाकारैर्दिवाकरशशिप्रभै:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਤੇ ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਮੁਕੁਟਾਂ ਤੇ ਉਸ਼ਨੀਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦੇ, ਮਣੀ-ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ, ਡੰਡੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
हितप्रियंवदैः काले बहुभि: पुण्यगन्धिभि: । द्विषच्छिरोभि: पृथिवीं स वै तस्तार फाल्गुनि:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜੋ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਹਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦੇ ਸਨ—ਐਸੇ ਬਹੁਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਫਾਲਗੁਨੀ (ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ) ਨੇ ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਬਿਛਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 31
अभिमन्युके द्वारा कौरव-सेनाके प्रमुख वीरोंका संहार गन्धर्वनगराकारान् विधिवत् कल्पितान् रथान् । वीषामुखान द्वित्रिवेणून् न्यस्तदण्डकबन्धुरान्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਗੰਧਰਵ-ਨਗਰ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਵਿਧੀਵਤ ਸਜੇ ਹੋਏ ਅਨੇਕਾਂ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਥਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਈਸ਼ਾ-ਦੰਡ ਟੁੱਟ ਗਏ; ਦ੍ਵਿ-ਤ੍ਰਿਵੇਣੂ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਏ; ਖੰਭੇ ਤੇ ਸਹਾਰੇ ਉਖੜ ਗਏ; ਬੰਨ੍ਹਣ ਟੁੱਟ ਗਏ; ਹੇਠਲਾ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਜੂਏ ਦਾ ਆਧਾਰ ਫਟ ਗਿਆ; ਪਹੀਿਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਆਰੇ ਕੁਚਲੇ ਗਏ; ਸਿੰਗਾਰ, ਬੈਠਕਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਜੋੜ-ਘਟਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਛਤਰ ਤੇ ਢੱਕਣ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਸ਼ਰ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਥ ਖੰਡਰ ਬਣ ਗਏ।
Verse 32
विजड्घाकूबरांस्तत्र विनेमिदशनानपि | विचक्रोपस्करोपस्थान् भग्नोपकरणानपि
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਗੰਧਰਵ-ਨਗਰ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਜਾਏ ਅਨੇਕਾਂ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਰਥਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਾਦੰਡ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਤ੍ਰਿਵੇਣੂ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਏ, ਸਤੰਭਦੰਡ ਉਖੜ ਗਏ, ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਗਏ; ਜੰਘਾ ਅਤੇ ਕੂਬਰ ਭੰਗ ਹੋ ਗਏ; ਪਹੀਿਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰੀ ਭਾਗ ਅਤੇ ਆਰੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਸਜਾਵਟ, ਬੈਠਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਚਕਨਾਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਛਤਰ ਤੇ ਆਵਰਨ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਰਥਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਗਏ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਥਾਂ ਦੀ ਧੱਜੀਆਂ ਉੱਡ ਗਈਆਂ।
Verse 33
प्रपातितोपस्तरणान् हतयोधान् सहस्रश: । शरैविशकलीकुर्वन् दिक्षु सर्वास्वदृश्यत
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਹ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੈਠਕਾਂ ਤੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਡਾਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਸੀ। ਗੰਧਰਵ-ਨਗਰ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸਜਾਏ ਉਹ ਰਥ ਪਲ ਵਿੱਚ ਖੰਡਰ ਬਣ ਗਏ।
Verse 34
पुनर्दधिपान् द्विपारोहान् वैजयन्त्यड्कुशध्वजान् । तूणान् वर्माण्यथो कक्ष्या ग्रैवेयांश्व॒ सकम्बलान्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਹਾਥੀ-ਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਵਤਾਂ ਨੂੰ; ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੈਜਯੰਤੀ ਪਤਾਕਾਵਾਂ, ਅੰਕੁਸ਼ਾਂ ਤੇ ਧਵਜਾਂ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਤੂਣੀਰ, ਕਵਚ, ਕਕਸ਼ਿਆ-ਪੱਟੇ, ਗਲ-ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਕੰਬਲ-ਆਵਰਨ ਵੀ ਕੱਟ ਸੁੱਟੇ।
Verse 35
घण्टा:शुण्डाविषाणाग्रान् छत्रमाला: पदानुगान् । शरैरनिशितधाराग्रै: शात्रवाणामशातयत्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ, ਸੂੰਡਾਂ, ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ, ਛਤਰ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਪੈਦਲ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੱਟ ਡਾਲਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ—ਦੋਵੇਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ।
Verse 36
वनायुजानू् पर्वतीयान् काम्बोजानथ बाह्लिकान् | स्थिरबालधिकर्णाक्षाञ्जवनान् साधुवाहिन:,इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे षट्त्रिंशो5ध्याय:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਵਨਾਯੁਜ ਅਤੇ ਪਰਵਤੀਯ, ਕਾਂਬੋਜ ਅਤੇ ਬਾਹਲਿਕ, ਅਤੇ ਯਵਨ ਵੀ ਸਨ—ਥਿਰ ਬਲ ਵਾਲੇ, ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਕੰਨ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦ੍ਰੋਣਪਰਵ ਵਿੱਚ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂਵਧਪਰਵ, ਅਭਿਮਨ੍ਯੂਪਰਾਕ੍ਰਮ—ਛੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ।
Verse 37
आरूढाज्गशिक्षितैर्योधै: शकक््त्यृष्टिप्रासयोधिभि: । विध्वस्तचामरमुखान् विप्रविद्धप्रकीर्णकान्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਘੁੜਸਵਾਰੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰਸ਼ਿਖ਼ਤ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਾਸ ਆਦਿ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਗੇਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧੁੱਜ-ਚਾਮਰ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਧ ਕੇ ਛਿੱਤਰ-ਭਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਰਣਕੋਲਾਹਲ ਵਿਚ ਉਹ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੱਲਰ ਗਏ।
Verse 38
निरस्तजिद्दानयनान् निष्कीर्णान्त्रयकृद्घनान् । हतारोहांश्छिन्नघण्टान् क्रव्यादगणमोदकान्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉੱਥੇ ਅਜੇਹੇ ਯੋਧੇ ਪਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਿੱਤ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਢਹਿ ਗਿਆ ਸੀ; ਅੱਖਾਂ ਅਡੋਲ ਤੇ ਬੇਜਾਨ; ਆੰਤਾਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਦੇਹ ਲਹੂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਸਵਾਰ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਕੱਟ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਮਾਸਖੋਰ ਜੀਵ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਟੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 39
निकृत्तचर्मकवचान् शकृन्मूत्रासृगाप्लुतान् । निपातयजन्नश्ववरांस्तावकान् स व्यरोचत
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਲ ਅਤੇ ਕਵਚ ਕੱਟ-ਫੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ਠਾ, ਮੂਤਰ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਸਨ—ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਡਾਹੁੰਦਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਦਿੱਸਿਆ।
Verse 40
एको विष्णुरिवाचिन्त्यं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् | राजन्! आपके वनायुज
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਕੱਲਾ ਵੀਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਮਾਨੋ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਾਂਗ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਤੱਬ ਕਰ ਕੇ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਰਥ-ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਲ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਮਥ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
Verse 41
यथासुरबल घोरें त्रयम्बकेण महौजसा । जैसे महान् तेजस्वी त्रिनेत्रधारी भगवान् रुद्रने असुरोंकी सेनाको मथ डाला था
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਤ੍ਰਿਯੰਬਕ (ਰੁਦ੍ਰ) ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਜੁਨ-ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਅਸਹਿਣ ਕਰਤੱਬ ਕਰ ਕੇ ਰਥ-ਹਾਥੀ-ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੁਹਾਡੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਦਿੱਤਾ।
Verse 42
एवमेकेन तां सेनां सौभद्रेण शितै: शरै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਲੇ ਸੌਭਦ੍ਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਕੌਰਵ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਕੇ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਅੱਖਾਂ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਪਸੀਨਾ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜੰਗ-ਜਿੱਤ ਵੱਲ ਨਹੀਂ, ਭੱਜਣ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਈ; ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਜੋਸ਼ ਨਾ ਰਿਹਾ।
Verse 43
भृशं विप्रहतां दृष्टवा स्कन्देनेवासुरीं चमूम् । त्वदीयास्तव पुत्राश्न॒ वीक्षमाणा दिशो दश
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸਕੰਦ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟੀ-ਬਿਖਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇਰੇ ਲੋਕ—ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਡਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਧਰਮਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਭੱਜਣ ਵੱਲ ਝੁਕ ਗਿਆ।
Verse 44
संशुष्कास्याश्षलन्नेत्रा: प्रस्विन्ना रोमहर्षिण: । पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਗਏ ਸਨ, ਅੱਖਾਂ ਡੋਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਉਹ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਹੁਣ ਭੱਜਣ ਲਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰੁਤਸਾਹ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
Verse 45
गोत्रनामभिरन्योन्यं क्रन्दन्तो जीवितैषिण: । हतान् पुत्रान् पितृन् भ्रातृन् बन्धून् सम्बन्धिनस्तथा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗੋਤ ਅਤੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਕਰੁਣ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਿਉਆਂ, ਭਰਾਵਾਂ, ਬੰਧੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 46
प्रातिष्ठन्त समुत्सृज्य त्वरयन्तो हयद्विपान्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੜਬੜਾਹਟ ਵਿੱਚ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹੰਕਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ। ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗੋਤ ਅਤੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੇਰੇ ਸੈਨਿਕ ਡਰ ਨਾਲ ਇੰਨੇ ਹਿਲ ਗਏ ਕਿ ਉੱਥੇ ਪਏ ਆਪਣੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਿਤਾ-ਸਮਾਨ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ, ਬੰਧੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਪਲਾਇਨ ਕਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ-ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
Verse 73
पितरं चार्जुनं युद्धे न भीर्मामुपयास्यति । 'शत्रुओंकी यह सारी सेना मेरी सोलहवीं कलाके बराबर भी नहीं है। सूतनन्दन! विश्वविजयी विष्णुस्वरूप मामा श्रीकृष्णको तथा पिता अर्जुनको भी युद्धमें विपक्षीके रूपमें सामने पाकर मुझे भय नहीं होगा”
ਜੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੂਤਨੰਦਨ! ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਜੇਤਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਰੂਪ ਮਾਮਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਡਰੇਗਾ।
Verse 86
याहीत्येवाब्रवीदेनं द्रोणानीकाय मा चिरम् | अभिमन्युने सारथिके पूर्वोक्त कथनकी अवहेलना करके उससे यही कहा--“तुम शीघ्र द्रोणाचार्यकी सेनाकी ओर चलो”
ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਰੁੱਖੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਹਾ—“ਚੱਲ; ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ—ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੀ ਫੌਜ ਵੱਲ ਤੁਰੰਤ ਲੈ ਚੱਲ।”
Verse 96
नातिहृष्टमना: सूतो हेमभाण्डपरिच्छदान् । तब सारथिने सुवर्णमय आभूषणोंसे भूषित तथा तीन वर्षकी अवस्थावाले घोड़ोंको शीघ्र आगे बढ़ाया। उस समय उसका मन अधिक प्रसन्न नहीं था
ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇ—ਸੁਵਰਨੀ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਵਾਲੇ—ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 106
द्रोणमभ्यद्रवन् राजन् महावेगपराक्रमम् । राजन! सारथि सुमित्रद्वारा द्रोणाचार्यकी सेनाकी ओर हाँके हुए वे घोड़े महान् वेगशाली और पराक्रमी द्रोणकी ओर दौड़े
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸੁਮਿਤ੍ਰ ਨਾਮ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੀ ਫੌਜ ਵੱਲ ਘੋੜੇ ਹੰਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਘੋੜੇ ਮਹਾਨ ਵੇਗ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣ ਵੱਲ ਸਿੱਧੇ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 413
अभिनच्च पदात्योघांस्त्वदीयानेव सर्वश: । इस प्रकार अर्जुनकुमार अभिमन्युने रणक्षेत्रमें शत्रुओंके लिये असहा पराक्रम करके आपके पैदल योद्धाओंके समूहोंका सभी प्रकारसे विनाश आरम्भ किया
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਜੁਨ-ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਦਲ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਦਾ ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly raises the tension between idealized single-combat heroics and the pragmatic ethics of collective containment: when a single warrior destabilizes an army, commanders choose coordinated suppression, challenging expectations of proportional and individually matched engagement.
Agency and excellence operate within systems: individual skill can temporarily offset numerical and hierarchical pressure, yet outcomes are shaped by coordinated institutions (command, alliances, and morale) as much as by personal valor.
No explicit phalaśruti appears; the closest meta-layer is the elevated descriptive closure portraying Abhimanyu’s fame and radiance witnessed by superhuman assemblies, reinforcing the epic’s theme that remembrance and moral evaluation are integral to the event’s meaning.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.