Adhyaya 149
अलंबलवधः (Alaṃbala-vadhaḥ) / The Slaying of Alaṃbala and the Advance toward Karṇa
Upa-parva: Ghaṭotkaca–Alaṃbala–Jaṭāsuriputra Yuddha (Night Engagement Episode)
Saṃjaya reports that upon seeing Ghaṭotkaca surge toward Karṇa’s chariot to strike him in battle, Dhṛtarāṣṭra’s son (Duryodhana) instructs Duḥśāsana to quickly intercept the approaching rākṣasa and to protect Karṇa with a large supporting force. In the same interval, Jaṭāsura’s son petitions Duryodhana for permission to attack the Pāṇḍavas, framing his intent as recompense for his father’s death; Duryodhana, pleased and confident in Droṇa and Karṇa, directs him to confront Ghaṭotkaca. The engagement expands: Ghaṭotkaca disrupts Kuru forces, while Alaṃbala counters by attacking with volleys and driving back Pāṇḍava ranks; both armies scatter in the night amid confusion. Jaṭāsuriputra and Ghaṭotkaca exchange powerful blows; the rākṣasa is struck, then retaliates with crushing force. Ghaṭotkaca and Alaṃbala fight in a tumultuous, māyā-filled duel, shifting forms and weapon-types. Ultimately, Ghaṭotkaca overpowers Alaṃbala, kills him, severs his head, and displays it before Duryodhana as a battlefield signal of dominance. He then advances toward Karṇa, showering arrows, and a fearsome human–rākṣasa battle is set to unfold.
Chapter Arc: सैन्धव (जयद्रथ) के रण में अर्जुन-हस्त से निहत होते ही कौरव-पक्ष में शोक नहीं, ज्वाला उठती है—और उसी ज्वाला का पहला धधकता रूप कृप शारद्वत बनकर फाल्गुन पर टूट पड़ता है। → कृपाचार्य महाशरवर्षा से पाण्डव-सेना और विशेषतः अर्जुन को ढँक देते हैं; द्रोणपुत्र अश्वत्थामा भी रथ चढ़ाकर अर्जुन पर धावा बोलता है। अर्जुन प्रत्युत्तर देता है, पर जैसे ही उसके बाणों से कृप मूर्च्छित होते हैं, विजयी गर्जना के स्थान पर उसके भीतर ग्लानि उठती है—पूज्य गुरु पर प्रहार का दंश। इसी बीच रण का प्रवाह दूसरी ओर मुड़ता है: कर्ण और सात्यकि आमने-सामने आते हैं; सात्यकि के विरथ होने का संकट उभरता है और कौरव महारथी उसे घेरने लगते हैं। → अर्जुन का आत्म-धिक्कार—‘यह कर्म आज निश्चित ही नरक का कारण बनेगा’—और ‘धिग्’ कहकर वार्ष्णेय (कृष्ण) के सामने कृपाचार्य पर प्रहार करने की लज्जा; साथ ही समांतर शिखर पर कर्ण-सात्यकि का उग्र द्वंद्व, जहाँ दोनों सिंह-सम भिड़कर एक-दूसरे को क्षत-विक्षत करते हैं और सात्यकि के विनाश हेतु कर्णादि महारथियों का संयुक्त प्रयास चरम पर पहुँचता है। → अर्जुन अपने मन को धर्म-स्मृति से बाँधकर युद्ध-कर्तव्य में लौटता है—गुरु-पूजा और रण-धर्म के बीच संतुलन खोजता हुआ; उधर सात्यकि, विरथ/घिराव के बावजूद, अद्भुत वेग और कौशल से कर्ण तथा अन्य रथियों के प्रयत्नों को निष्फल कर बच निकलता है। पाञ्चाल्य युधामन्यु-उत्तमौजा और सात्यकि मिलकर कर्ण के अर्जुन-रथ की ओर बढ़ते दबाव को रोकते हैं। → कर्ण का लक्ष्य अभी भी अर्जुन-रथ की ओर है; सात्यकि को मारने में असफल कौरव महारथी फिर से घेरा कसने को तत्पर हैं—अगला क्षण निर्णायक टकराव का संकेत देता है।
Shlokas
Verse 1
/ ऑपन-- माल छा जि: सप्तचत्वारिशर्दाधिकशततमोब ध्याय: अर्जुनके बाणोंसे कृपाचार्यका मूर्च्छित होना
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੰਜਯ! ਜਦੋਂ ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸ ਸਿੰਧੁਰਾਜ ਵੀਰ (ਜਯਦ੍ਰਥ) ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
Verse 2
संजय उवाच सैन्धवं निहतं दृष्टवा रणे पार्थेन भारत । अमर्षवशमापन्न: कृप: शारद्वतस्तत:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਰਣ ਵਿੱਚ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਵੱਲੋਂ ਸਿੰਧੁਰਾਜ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਰਦਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਪ ਅਸਹਿਣ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 3
महता शरवर्षेण पाण्डवं समवाकिरत् । द्रौणिश्चवाभ्यद्रवद् राजन् रथमास्थाय फाल्गुनम्
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਹੇ ਨਰਪਤੀ! ਦ੍ਰੋਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਵੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਫਾਲਗੁਨ (ਅਰਜੁਨ) ਉੱਤੇ ਝਪਟ ਪਿਆ।
Verse 4
तावेतौ रथिनां श्रेष्ठी रथाभ्यां रथसत्तमौ | उभावुभयतस्ती ६णैर्विशिखैरभ्यवर्षताम्,रथियोंमें श्रेष्ठ वे दोनों महारथी दो दिशाओंसे आकर अर्जुनपर पैने बाणोंकी वर्षा करने लगे
ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਰਥੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅਰਜੁਨ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 5
स तथा शरवर्षाभ्यां सुमहद्भ्यां महाभुज: । पीड्यमान: परामार्तिमगमद् रथिनां वर:,इस प्रकार दो दिशाओंसे होनेवाली उस भारी बाणवर्षसे पीड़ित हो रथियोंमें श्रेष्ठ महाबाहु अर्जुन अत्यन्त व्यथित हो उठे
ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆ ਰਹੀ ਉਸ ਭਾਰੀ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਬਾਹੁ ਅਰਜੁਨ ਅਤਿ ਵਿਹਲਤਾ ਤੇ ਘੋਰ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।
Verse 6
सो<जिधघांसुर्गुरुं संख्ये गुरोस्तनयमेव च । चकाराचार्यकं तत्र कुन्तीपुत्रो धनंजय:,वे युद्धस्थलमें गुरु तथा गुरुपुत्रका वध करना नहीं चाहते थे। अतः कुन्तीपुत्र धनंजयने वहाँ अपने आचार्यका सम्मान किया
ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ; ਇਸ ਲਈ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਧਨੰਜਯ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਚਾਰਯ ਲਈ ਯੋਗ ਆਦਰ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 7
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्रौणे: शारद्वतस्य च । मन्दवेगानिषूंस्ताभ्यामजिघांसुरवासृजत्
ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦਵਤ ਕ੍ਰਿਪ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਬਾਣ ਛੱਡੇ।
Verse 8
ते चापि भृशमभ्यघ्नन् विशिखा: पार्थचोदिता: । बहुत्वात् तु परामार्ति शराणां तावगच्छताम्
ਪਾਰਥ ਦੇ ਛੱਡੇ ਉਹ ਬਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਵਾਰੰਵਾਰ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਾਰੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਘੋਰ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।
Verse 9
जयद्रथके कटे हुए मस्तकका उसके पिताकी गोदमें गिरना अथ शारद्वतो राजन् कौन्तेयशरपीडित: । अवासीददू रथोपस्थे मूर्च्छाीम भिजगाम ह
ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕੌਂਤੇਯ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸ਼ਾਰਦਵਤ ਕ੍ਰਿਪ ਰਥ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪਿਆ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 10
विह्वलं तमभिज्ञाय भर्तारें शरपीडितम् । हतो<यमिति च ज्ञात्वा सारथिस्तमपावहत्,अपने स्वामीको बाणोंसे पीड़ित एवं विह्लल जानकर और उन्हें मरा हुआ समझकर सारथि रणभूमिसे दूर हटा ले गया
ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਤੇ ਵਿਹਲ ਦੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਡਰ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਾਰਥੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 11
तस्मिन् भग्ने महाराज कृपे शारद्वते युधि । अश्वत्थामाप्यपायासीत् पाण्डवेयाद् रथान्तरम्
ਮਹਾਰਾਜ! ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਦਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹਾਰ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਵੀ ਪਾਂਡਵਵੀਰ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਥੀ ਨਾਲ ਭਿੜਨ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 12
दृष्टवा शारद्वतं पार्थों मूर्च्छितं शरपीडितम् । रथ एव महेष्वास: सकृप॑ पर्यदेवयत्
ਸ਼ਾਰਦਵਤ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰ ਪਾਰਥ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ।
Verse 13
अश्रुपूर्णमुखो दीनो वचन चेदमब्रवीत् । कृपाचार्यको बाणोंसे पीड़ित एवं मूर्च्छिंत देखकर महाधनुर्धर कुन्तीकुमार अर्जुन दयावश रथपर बैठे-बैठे ही विलाप करने लगे। उनके मुखपर आँसुओंकी धारा बह रही थी। वे दीनभावसे इस प्रकार कहने लगे-- ।।
ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਦਿਲ-ਸ਼ਿਕਸਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਖੱਤਾ ਨੇ ਵੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।
Verse 14
कुलान्तकरणे पापे जातमात्रे सुयोधने । नीयतां परलोकाय साध्वयं कुलपांसन:
ਕੁਲ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪਾਪੀ ਸੁਯੋਧਨ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਪਰਲੋਕ ਭੇਜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਕਲੰਕ ਹੈ।
Verse 15
अस्माद्धि कुरुमुख्यानां महदुत्पत्स्यते भसम् । “जिस समय कुलान्तकारी पापी दुर्योधनका जन्म हुआ था
ਇਸ (ਦੁਰਯੋਧਨ) ਤੋਂ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਵਿਨਾਸ਼—ਜਿਵੇਂ ਭਸਮ—ਉੱਠੇਗਾ।
Verse 16
तत्कृते हाद्य पश्यामि शरतल्पगतं गुरुम् । धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलपौरुषम्
ਉਸੇ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਧਿਕ ਹੈ ਖੱਤਰੀ ਆਚਾਰ ਨੂੰ; ਧਿਕ ਹੈ ਬਲ ਅਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ ਨੂੰ!
Verse 17
को हि ब्राह्मणमाचार्यमभिद्रुह्देत मादृश: । ऋषिपुत्रो ममाचार्यो द्रोणस्थ परम: सखा
ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੌਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਚਾਰਯ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰੇਗਾ? ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੋਣ ਮੇਰਾ ਆਚਾਰਯ ਹੈ—ਅਤੇ ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਹੈ।
Verse 18
अकामयानेन मया विशिखैरर्दितो भूशम्
ਲੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 19
पुत्रशोकाभितप्तेन शरैरभ्यर्दितेन च
ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਸੀ।
Verse 20
शोचयत्येष नियतं भूय: पुत्रवधाद्धि माम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਧ ਕਾਰਨ।
Verse 21
उपाकृत्य तु वै विद्यामाचार्ये भ्यो नरर्षभा:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਧੀਵਤ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸਾਧ ਲਿਆ ਸੀ…
Verse 22
ये च विद्यामुपादाय गुरुभ्य: पुरुषाधमा:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਤੇ ਉਹ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆ ਲੈ ਕੇ ਵੀ…
Verse 23
तदिदं नरकायाद्य कृतं॑ कर्म मया ध्रुवम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅੱਜ ਮੈਂ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 24
यत् तत् पूर्वमुपाकुर्वन्नस्त्रं मामब्रवीत् कृप:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹੀ ਅਸਤ੍ਰ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕ੍ਰਿਪ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ।
Verse 25
तदिदं वचन साधोराचार्यस्य महात्मन:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਹ ਉਸ ਸਾਧੁ-ਸੁਭਾਉ, ਮਹਾਤਮਾ ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਬਚਨ ਸੀ—ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਯੋਗ, ਯਥੋਚਿਤ।
Verse 26
नमस्तस्मै सुपूज्याय गौतमायापलायिने
ਉਸ ਪਰਮ ਪੂਜਨੀਯ, ਅਤਿ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਗੌਤਮਵੰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਜਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਕਦੇ ਪਲਾਇਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 27
धिगस्तु मम वार्ष्णेय यदस्मै प्रहराम्पहम् । 4ार्ष्णेय! युद्धमें कभी पीठ न दिखानेवाले उन परम पूजनीय गौतमवंशी कृपाचार्यको मेरा नमस्कार है। मैं जो उनपर प्रहार करता हूँ, इसके लिये मुझे धिक्कार है” ।।
“ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ ਮੈਨੂੰ, ਹੇ ਵਾਰ্ষਣੇਯ, ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ! ਹੇ ਵਾਰ্ষਣੇਯ—ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਪੂਜਨੀਯ ਗੌਤਮਵੰਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਮੇਰੇ ਨਮਸਕਾਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਧਿੱਕਾਰ ਹੋਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ ਅਰਜੁਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 28
तमापततन्तं राधेयमर्जुनस्य रथं प्रति
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰਾਧੇਯ ਕਰਨ ਹਮਲੇ ਲਈ ਝਪਟਦਾ ਹੋਇਆ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 29
उपायान्तं तु राधेयं दृष्टवा पार्थो महारथ:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰਾਧੇਯ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਰਥ ਅਰਜੁਨ, ਉਹ ਮਹਾਰਥੀ, ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਤੱਕ ਗਿਆ।
Verse 30
एष प्रयात्याधिरथि: सात्यके: स्यन्दनं प्रति
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਵੇਖੋ, ਇਹ ਮਹਾਰਥੀ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 31
यत्र यात्येष तत्र त्वं चोदयाश्वान् जनार्दन
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਉਹ ਜਿਥੇ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੰਕਾ।
Verse 32
एवमुक्तो महाबाहु: केशव: सव्यसाचिना
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਕੇਸ਼ਵ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।
Verse 33
प्रत्युवाच महातेजा: कालयुक्तमिदं वच: । सव्यसाची अर्जुनके ऐसा कहनेपर महातेजस्वी महाबाहु केशवने उनसे यह समयोचित वचन कहा-- |। अलमेष महाबाहु: कणणयैकोडपि पाण्डव
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਕੂਲ ਬਚਨ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਬਸ; ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਪਾਂਡਵ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।”
Verse 34
कि पुनद्रौपदेया भ्यां सहित: सात्वतर्षभ: । 'पाण्डुनन्दन! यह महाबाहु सात्वतशिरोमणि सात्यकि अकेला भी कर्णके लिये पर्याप्त है। फिर इस समय जब द्रुपदके दोनों पुत्र इसके साथ हैं, तब तो कहना ही क्या है ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ! ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਬਾਹੁ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕੀ ਕਹਿਣਾ! ਅਤੇ ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੇਰਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।”
Verse 35
त्वदर्थ पूज्यमानैषा रक्ष्यते परवीरहन्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਰ-ਵੀਰਹੰਤਾ! ਤੇਰੇ ਹੀ ਲਈ ਇਹ (ਵਿਅਕਤੀ) ਯਥੋਚਿਤ ਸਨਮਾਨ ਪਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 36
अहं ज्ञास्यामि कौन्तेय कालमस्य दुरात्मन: । यत्रैनं विशिखैस्ती3क्ष्ग: पातयिष्यसि भूतले,“कुन्तीकुमार! मैं उस दुरात्माका अन्तकाल जानता हूँ, जब कि तुम अपने तीखे बाणोंद्वारा उसे पृथ्वीपर मार गिराओगे”
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ! ਮੈਂ ਇਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਪਲ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦੇਵੇਂਗਾ।
Verse 37
धृतराष्ट उवाच योडसौ कर्णेन वीरस्य वाष्णेयस्य समागम: । हते तु भूरिश्रवसि सैन्धवे च निपातिते
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੰਜਯ! ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਸ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸੈੰਧਵ ਦੇ ਡਾਹੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੀਰ ਵਾਸ਼ਣੇਯ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਦਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
Verse 38
सात्यकिश्वापि विरथ: क॑ समारूढवान् रथम् | चक्ररक्षौ च पाउ्चाल्यौ तन्ममाचक्ष्व संजय
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੰਜਯ! ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਵੀ ਰਥ-ਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਕਿਸ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ? ਅਤੇ ਚੱਕਰ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਂਚਾਲ ਵੀਰ ਯੁਧਾਮਨ੍ਯੁ ਤੇ ਉੱਤਮੌਜਾ—ਉਹ ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
Verse 39
संजय उवाच हन्त ते वर्तयिष्यामि यथा वृत्तं महारणे | शुश्रूषस्व स्थिरो भूत्वा दुराचरितमात्मन:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਚਲੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਹਾ-ਰਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਮਨ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ; ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਦੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਹੈ।
Verse 40
संजयने कहा--राजन! मैं बड़े खेदके साथ उस महासमरमें घटित हुई घटनाओंका आपके समक्ष वर्णन करूँगा। आप स्थिर होकर अपने दुराचारका परिणाम सुनें ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਮਹਾਂਸਮਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ, ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਸੁਣ। ਪ੍ਰਭੋ! ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਗੱਲ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀਰ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਸੌਮਦੱਤੀ (ਸੋਮਦੱਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭੂਰਿਸ਼੍ਰਵਸ) ਵੱਲੋਂ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 41
अतीतानागते राजन् स हि वेत्ति जनार्दन: । ततः सूतं समाहूय दारुकं संदिदेश ह
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਨਾਰਦਨ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਦਾਰੁਕ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ—“ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਰਥ ਜੋਤ ਕੇ ਤਿਆਰ ਰੱਖੀਂ।” ਮਹਾਰਾਜ! ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਬਲ ਅਪਾਰ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਨਾ ਦੇਵ ਹਨ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਯਕਸ਼, ਨਾ ਨਾਗ, ਨਾ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਨਾ ਮਨੁੱਖ।
Verse 42
रथो मे युज्यतां कल्यमिति राजन् महाबल: । न हि देवा न गन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसा:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਕੱਲ੍ਹ ਲਈ ਮੇਰਾ ਰਥ ਜੋਤ ਦਿਓ।” ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਦੇਵ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਯਕਸ਼, ਨਾ ਨਾਗ ਜਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 43
पितामहपुरोगाश्च देवा: सिद्धाश्न त॑ं विदु:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਤਾਮਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕੇ।
Verse 44
सात्यकिं विरथं दृष्टवा कर्ण चाभ्युद्यतं रणे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਰਥ-ਹੀਣ ਅਤੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ।
Verse 45
दारुको<वेत्य संदेशं श्रुत्वा शड्खस्य च स्वनम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁਨੇਹਾ ਸਮਝ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਾਰੁਕ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਕੋਲਾਹਲ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਕੇਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ; ਪਲ ਦੀ ਤੁਰੰਤਤਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਕਰਤਵ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 46
स केशवस्यानुमते रथं दारुकसंयुतम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦਾਰੁਕ-ਜੁੜਿਆ ਰਥ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ; ਇਹ ਨਿੱਜੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਠੀਕ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਰਮ ਸੀ।
Verse 47
कामगै: शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबनलाहकै:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰਥੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੌੜਣ ਵਾਲੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਸ਼ੈਬ੍ਯ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਮੇਘਪੁਸ਼ਪ ਅਤੇ ਬਲਾਹਕ ਨਾਮਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਵਿਮਾਨ-ਸਮਾਨ ਉਸ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੀਰ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦਿਆਂ ਰਾਧੇਯ ਕਰਣ ਉੱਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ।
Verse 48
हयोगग्रैर्महावेगैहेंमभाण्डवि भूषितै: । युक्त समारुह्मु च तं विमानप्रतिमं रथम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਤਮ, ਮਹਾਂਵੇਗ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਮਾਨ-ਸਮਾਨ ਉਸ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਹਮਲੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 49
चक्ररक्षावषि तदा युधामन्यूत्तमौजसौ
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਚੱਕਰ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕਰਤਵ ਯੁਧਾਮਨ੍ਯੁ ਅਤੇ ਉੱਤਮੌਜਾ—ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਸ਼ੂਰਵੀਰ—ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਚੌਕਸ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੰਭਾਲਣ ਲੱਗੇ।
Verse 50
राधेयो5पि महाराज शरवर्ष समुत्सूजन्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ, ਰਾਧੇਯ ਕਰਣ ਨੇ ਵੀ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਘੋਰ ਵਰਖਾ ਛੱਡ ਕੇ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 51
अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धो रणे शैनेयमच्युतम् । महाराज! अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए कर्णने भी उस युद्धस्थलमें अपनी मर्यादासे च्युत न होनेवाले सात्यकिपर बाणोंकी वर्षा करते हुए धावा किया || ५० $ ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਣ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਕਰਣ ਨੇ ਸ਼ੈਨੇਯ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਿਆਂ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ। ਅੱਗੇ ਇਹ ਮਹਾਦਾਅਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ—ਨਾ ਦੇਵ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਅਸੁਰ, ਨਾ ਰਾਖਸ਼ਸ…।
Verse 52
उपारमत तत् सैन्यं सरथाश्चनरद्धिपम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਹ ਸੈਨਾ ਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਨਰਾਧਿਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਠਹਿਰ ਗਈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 53
तयोर्दृष्टवा महाराज कर्म सम्मूढचेतस: । सर्वे च समपश्यन्त तद् युद्धमतिमानुषम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਕਰਤਵ੍ਯ ਬਾਰੇ ਮੋਹਿਤ ਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ; ਅਤੇ ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਅਤਿਮਾਨਵੀ ਮੰਨ ਕੇ ਵੇਖਿਆ।
Verse 54
तयोरनवरयो राजन् सारथ्यं दारुकस्य च । महाराज! उन दोनोंका वह संग्राम देखकर सबके चित्तमें मोह छा गया। राजन! सभी दर्शकके समान उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरोंके उस अतिमानव युद्धको और दारुकके सारथ्य कर्मको देखने लगे। हाथी, घोड़े, रथ और मनुष्योंसे युक्त वह चतुरंगिणी सेना भी युद्धसे उपरत हो गयी थी ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਮੁਕਾਬਲਾ ਅਤੇ ਦਾਰੁਕ ਦਾ ਸਾਰਥੀ-ਕੌਸ਼ਲ ਸਭ ਦੇ ਚਿੱਤ ਉੱਤੇ ਮੋਹ ਛਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜ, ਦਰਸ਼ਕ ਮੰਤ੍ਰਮੁਗਧ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੋ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਅਤਿਮਾਨਵੀ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਦਾਰੁਕ ਦੀ ਲਗਾਮ ਉੱਤੇ ਅਦਭੁਤ ਪਕੜ ਇਕਟਕ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ। ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਪੈਦਲ—ਚਤੁਰੰਗੀਣੀ ਸੈਨਾ ਤੱਕ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਉਪਰਤ ਹੋ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਰਥ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਤ-ਪਿੱਛੇ ਹਟਤ, ਘੁੰਮਾਵ, ਚੱਕਰਦਾਰ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਮੁੜਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਦਾਰੁਕ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ਸਥ ਦੇਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਕਰਣ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਦੁੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਬਲਵਾਨ ਵੀਰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਤਿਸਪਰਧਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਲਈ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 55
सारथेस्तु रथस्थस्य काश्यपेयस्य विस्मिता: । नभस्तलगताश्षैव देवगन्धर्वदानवा:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਵੰਸ਼ੀ ਸਾਰਥੀ ਦੀ ਰਥ-ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ, ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ, ਮੋੜ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਨਾਨਾ ਯੁੱਧ-ਚਾਲਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਦੁਇਲ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਵੀਰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਪਰਧਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 56
अतीवावलिता द्र॒ष्ट॑ कर्णशैनेययो रणम् । मित्रार्थे तौ पराक्रान्तौ शुष्मिणौ स्पर्धिनौ रणे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ੈਨੇਯ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਦੇ ਰਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਤਸੁਕ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿੱਤਰਾਰਥ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਅਤੇ ਸਪਰਧੀ ਵੀਰ ਸਨ; ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 57
कर्णश्वञामरसंकाशो युयुधानश्न सात्यकि: । अन्योन्यं तौ महाराज शरवर्षरवर्षताम्,महाराज! देवताओंके समान तेजस्वी कर्ण तथा सत्यकपुत्र युयुधान दोनों एक-दूसरेपर बाणोंकी बौछार करने लगे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਕੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਦੋਵੇਂ ਆਮ੍ਹਣੇ-ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਹੋ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 58
प्रममाथ शिने: पौत्रं कर्ण: सायकवृष्टिभि: । अमृष्यमाणो निधनं कौरव्यजलसंधयो:,कर्णने भूरिश्रवा और जलसंधके वधको सहन न करनेके कारण अपने बाणोंकी वर्षासे शिनिपौत्र सात्यकिको मथ डाला
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਸ ਅਤੇ ਕੌਰਵ ਯੋਧੇ ਜਲਸੰਧ ਦੇ ਵਧ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਕਰਨ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਘੋਰ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਨੀ ਦੇ ਪੌਤ੍ਰ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
Verse 59
कर्ण: शोकसमाविष्टो महोरग इव श्वसन् । स शैनेयं रणे क्रुद्ध: प्रदहन्निव चक्षुषा
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਕਰਨ ਮਹਾਂ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁੰਕਾਰਦਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਸੀ; ਰਣ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੈਨੇਯ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਵੱਲ ਐਸੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇ।
Verse 60
तं॑ तु सक्रोधमालोक्य सात्यकि: प्रत्ययुध्यत
ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਿਆ ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਡਟ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 61
तौ समेतौ नरव्याप्रौ व्याप्राविव तरस्विनौ
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਬਲੀ ਯੋਧੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭਿੜ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਤਾਕਤਵਰ ਪਸ਼ੂ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ, ਰਣ ਦੇ ਉਗਰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਆਮ੍ਹਣੇ-ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਟਕਰਾ ਗਏ।
Verse 62
तत:ः कर्ण शिने: पौत्र: सर्वपारसवै: शरै:
ਫਿਰ ਸ਼ਿਨੀ ਦੇ ਪੌਤ੍ਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘਾਵ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਭੱਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਰਥ-ਆਸਨ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 63
बिभेद सर्वगात्रेषु पुन: पुनररिंदम । सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्
ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨ ਮਹਾਰਾਜ! ਸ਼ਿਨੀ ਦੇ ਪੌਤ੍ਰ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਭੱਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਰਥ-ਆਸਨ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਗਿਰਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 64
अश्वांश्व चतुरः श्वेतान् निजघान शितै: शरै: । छित्त्वा ध्वजं रथं चैव शतधा पुरुषर्षभ
ਉਸ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰਾਂ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜੇ ਮਾਰ ਡਾਹੇ; ਅਤੇ ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਧੁਜ ਅਤੇ ਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਕੱਟ ਕੇ ਸੌ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 65
चकार विरथं कर्ण तव पुत्रस्य पश्यत: । नरश्रेष्ठी इसके बाद सात्यकिने तीखे बाणोंद्वारा कर्णके चारों श्वेत घोड़ोंको मार डाला और उसके ध्वजको काटकर रथके सैकड़ों टुकड़े करके आपके पुत्रके देखते-देखते कर्णको रथहीन कर दिया ।।
ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕਰ্ণ ਦੇ ਚਾਰੇ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜੇ ਮਾਰ ਡਾਲੇ, ਧੁੱਜਾ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਥ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਕੇ ਕਰ্ণ ਨੂੰ ਰਥਹੀਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 66
वृषसेन: कर्णसुत: शल्यो मद्राधिपस्तथा । द्रोणपुत्रश्न शैनेयं सर्वतः पर्यवारयन्
ਕਰਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ, ਮਦ੍ਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਲ੍ਯ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼੍ਵਤਥਾਮਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੈਨੇਯ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 67
राजन! इससे खिन्नचित्त होकर आपके महारथी वीर कर्णपुत्र वृषसेन, मद्रराज शल्य तथा द्रोणकुमार अश्वत्थामाने सात्यकिको सब ओरसे घेर लिया ।।
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਨਾਲ ਖਿੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਮਹਾਰਥੀ—ਕਰਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ, ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣਕੁਮਾਰ ਅਸ਼੍ਵਤਥਾਮਾ—ਨੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਤਦ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ; ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੁਝਿਆ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੂਤਪੁੱਤਰ ਕਰਣ ਨੂੰ ਰਥਹੀਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਚੌਫੇਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮਚ ਗਈ।
Verse 68
हाहाकारस्ततो राजन् सर्वसैन्येष्वभून्महान् । कर्णोडपि विरथो राजन् सात्वतेन कृत: शरै:
ਤਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਤ੍ਵਤ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਰਥਹੀਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 69
मानयंस्तव पुत्रस्य बाल्यात् प्रभति सौहृदम्
ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਮਾਣ ਰੱਖਦਿਆਂ…
Verse 70
तथा तु विरथं कर्ण पुत्रांश्ष॒ तव पार्थिव
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਕਰਨ ਰਥਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਆਦਿ ਤੇਰੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਘੜੀ ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜੀ।
Verse 71
दुःशासनमुखान् वीरान् नावधीत् सात्यकिर्वशी । रक्षन् प्रतिज्ञां भीमेन पार्थेन च पुराकृताम्
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਦੁਸ਼ਾਸਨ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਵਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 72
विरथान् विह्नलांश्षक्रे न तु प्राणै््ययोजयत् । भीमसेनेन तु वध: पुत्राणां ते प्रतिश्रुतः
ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਥਹੀਣ ਅਤੇ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਲਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵਧ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ ਲਿਆ ਸੀ।
Verse 73
वधे त्वकुर्वन् यत्नं ते तस्यथ कर्णमुखास्तदा
ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਪੂਰਾ ਜਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਰਨ ਆਦਿ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 74
द्रौणिश्व कृतवर्मा च तथैवान्ये महारथा:
ਦ੍ਰੌਣੀ (ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ), ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਰਥੀ—ਹਾਂ, ਸੈਂਕੜੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਯ-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ—ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਇਕੋ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਧਰਮਰਾਜ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਇਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਰਣ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ।
Verse 75
निर्जिता धनुषैकेन शतशः क्षत्रियर्षभा: | काडुक्षता परलोकं च धर्मराजस्य च प्रियम्
ਇੱਕੋ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਖ਼ਤਰੀਯ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਅਸ਼੍ਵੱਥਾਮਾ, ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਰਥੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੇਕ ਖ਼ਤਰੀਯ-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਏ। ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭੀ ਵਿਜੈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
Verse 76
कृष्णयो: सदृशो वीर्ये सात्यकि: शत्रुतापन: । जितवान् सर्वसैन्यानि तावकानि हसन्निव
ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਬਲ-ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੋਨਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਂ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ—ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
Verse 77
कृष्णो वापि भवेल्लोके पार्थों वापि धनुर्धर: । शैनेयो वा नरव्याप्र चतुर्थस्तु न विद्यते
ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ! ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਜਾਂ ਸ਼ੈਨੇਯ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ)—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਸੱਚੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਧਰ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਚੌਥਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 78
धृतराष्ट्र रवाच अजय्यं वासुदेवस्य रथमास्थाय सात्यकि: । विरथं कृतवान् कर्ण वासुदेवसमो युधि
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੰਜਯ! ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਅਜੈ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਰਥਹੀਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 79
दारुकेण समायुक्त: स्वबाहुबलदर्पित: । कच्चिदन्यं समारूढ: सात्यकि: शत्रुतापन:
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਸੰਜਯ! ਦਾਰੁਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਬਾਹੁਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਕੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ?
Verse 80
एतदिच्छाम्यहं श्रीतुं कुशलो हासि भाषितुम् | असहां तमहं मन्ये तनन््ममाचक्ष्व संजय
ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਸਭ ਲਈ ਅਸਹਿਣਯ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ, ਸੰਜਯ, ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸ।
Verse 81
संजय उवाच शृणु राजन् यथावृत्तं रथमन्यं महामति: । दारुकस्यानुजस्तूर्ण कल्पनाविधिकल्पितम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਮਤੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਸੁਣੋ। ਦਾਰੁਕ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ; ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਰਥ ਸਜਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਸਜਜਿਤ ਹੋਰ ਇੱਕ ਰਥ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ।
Verse 82
आयसै: काज्चनैश्वापि पट्टेः संनद्धकूबरम् । तारासहस्रखचितं सिंहध्वजपताकिनम्
ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਕੂਬਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵਰਗੇ ਜੜਾਓ ਕੰਮ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਧੁਜਾਂ-ਪਤਾਕਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 83
अश्वैर्वातजवैर्युक्ते हेमभाण्डपरिच्छदै: । सैन्धवैरिन्दुसंकाशै: सर्वशब्दातिगैर्दढै:
ਉਸ ਰਥ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਹਵਾ ਵਰਗੇ ਤੇਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸਿੰਧੂ-ਦੇਸ਼ੀ ਘੋੜੇ ਜੁਤੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 84
चित्रकाज्चनसंनाहैवाजिमुख्यैर्विशाम्पते । घण्टाजालाकुलरवं शक्तितोमरविद्युतम्
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸੰਨਾਹ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਰੱਖੇ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤੋਮਰ ਆਦਿ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 85
युक्तं सांग्रामिकैद्रव्यैर्बहुशस्त्रपरिच्छदै: । रथं सम्पादयामास मेघगम्भीरनि:स्वनम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੰਗ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਇੱਕ ਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਮੈਘ-ਗਰਜਨਾ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਸੀ। ਰਥ ਚੱਲਦਾ ਤਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਵਰਗਾ ਘਣਾ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ ਦਾਰੁਕ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਉਹ ਰਥ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਕੋਲ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ।
Verse 86
तं॑ समारुहय शैनेयस्तव सैन्यमुपाद्रवत् । दारुको5पि यथाकामं प्रययौ केशवान्तिकम्,सात्यकिने उसीपर आरूढ़ होकर आपकी सेनापर आक्रमण किया। दारुक भी इच्छानुसार भगवान् श्रीकृष्णके निकट चला गया
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ੈਨੇਯ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਤੇਰੀ ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ। ਅਤੇ ਦਾਰੁਕ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਸ਼ਵ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੇ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 87
कर्णस्यापि रथं राजन् शंखगोक्षीरपाण्डुरै: । चित्रकाञ्चनसंनाहै: सददश्लेवेगवत्तरै:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਥ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਦੁੱਧ ਵਰਗੇ ਧਵਲ, ਵਿਲੱਖਣ ਸੁਵਰਨੀ ਸਾਜ਼-ਸੰਨਾਹ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਕੱਸੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਤਿ ਵੇਗਵਾਨ ਉੱਤਮ ਘੋੜੇ ਜੁਤੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 88
हेमकक्ष्याध्वजोपेतं क्लृप्तयन्त्रपताकिनम् | अग्रयं रथं सुयन्तारं बहुशस्त्रपरिच्छदम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਅਗੇਵਾਂ ਰਥ ਸੀ; ਸੁਵਰਨੀ ਪੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਧਵਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਯੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ।
Verse 89
उपाजहुस्तमास्थाय कर्णो<प्यभ्यद्रवद् रिपून् | एतत् ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिमूच्छसि
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਸੇਵਕ ਉਹ ਰਥ ਲੈ ਆਏ; ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕਰਨ ਵੀ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾ ਧਾਵਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 90
भूयश्वापि निबोधेमं तवापनयजं क्षयम् | एकत्रिंशत् तव सुता भीमसेनेन पातिता:
ਫਿਰ ਸੁਣੋ—ਤੁਹਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਨਾਸ। ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਇਕੱਤੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 91
शतशो निहता: शूरा: सात्वतेनार्जुनेन च
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰਾਜਨ, ਤੇਰੀ ਕੁਮੰਤ੍ਰਣਾ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਇਹ ਵਿਨਾਸ਼-ਕਾਰਜ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 92
भीष्म प्रमुखत: कृत्वा भगदत्तं च भारत । एवमेष क्षयो वृत्तों राजन् दुर्मन्त्रिते तव
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਭਗਦੱਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕ਼ਤਲੋ-ਗ਼ਾਰਤ ਹੋਈ। ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੀ ਕੁਮੰਤ੍ਰਣਾ ਦਾ ਹੀ ਫਲ ਹੈ।
Verse 147
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कर्णसात्यकियुद्धि सप्तचत्वारिंशदधिकशततमो 5 ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਜਯਦ੍ਰਥਵਧ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ, ਕਰਨ-ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸੌ ਸਤਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 173
एष शेते रथोपस्थे कृपो मद्धघाणपीडित: । “मेरे-जैसा कौन पुरुष ब्राह्मण एवं आचार्यसे द्रोह करेगा? ये ऋषिकुमार, मेरे आचार्य तथा गुरुवर द्रोणाचार्यके परम सखा कृप मेरे बाणोंसे पीड़ित हो रथकी बैठकमें पड़े हैं
ਕ੍ਰਿਪ ਮੇਰੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਰਥ ਦੀ ਬੈਠਕ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ।
Verse 186
अवसीदन् रथोपस्थे प्राणान् पीडयतीव मे । “मैंने इच्छा न रहते हुए भी उन्हें बाणोंद्वारा अधिक चोट पहुँचायी है। वे रथकी बैठकमें पड़े-पड़े कष्ट पा रहे हैं और मुझे अत्यन्त पीड़ित-सा कर रहे हैं
ਉਹ ਰਥ ਦੀ ਬੈਠਕ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਧ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਉਹ ਰਥ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਤੜਪ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੀੜਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 193
अभ्यस्तो बहुभिर्बाणर्दशधर्मगतेन वै । “मैंने पुत्रशोकसे संतप्त, बाणोंद्वारा पीड़ित तथा भारी दुरवस्थाको प्राप्त होकर बहुसंख्यक बाणोंद्वारा उन्हें अनेक बार चोट पहुँचायी है
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿੱਢਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋਰ ਸੰਕਟਮਈ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਤਦ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦਾ, ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਯੁੱਧ-ਧਰਮ ਦੀ ਕਠੋਰ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ।
Verse 203
कृपणं स्वरथे सन्नं पश्य कृष्ण यथागतम् । “निश्चय ही ये कृपाचार्य आहत होकर मुझे पुत्रवधकी अपेक्षा भी अधिक शोकमें डाल रहे हैं। श्रीकृष्ण! देखिये, वे अपने रथपर कैसे सन्न और दीन होकर पड़े हैं
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਵੇਖੋ—ਘਾਇਲ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਥ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੰਨ ਤੇ ਦਿਨ ਹੋ ਕੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਵਧ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 213
प्रयच्छन्तीह ये कामान् देवत्वमुपयान्ति ते । “आचार्योंसे विद्या ग्रहण करके जो श्रेष्ठ पुरुष उन्हें उनकी अभीष्ट वस्तुएँ देते हैं, वे देवत्वको प्राप्त होते हैं
ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਆਚਾਰਯ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆ ਲੈ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 223
घ्नन्ति तानेव दुर्वत्तास्ते वै निरयगामिन: । “गुरुसे विद्या ग्रहण करके जो नराधम उनपर ही चोट करते हैं, वे दुराचारी मानव निश्चय ही नरकगामी होते हैं
ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆ ਲੈ ਕੇ ਜੋ ਨੀਚ ਲੋਕ ਉਸੇ ਗੁਰੂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਰਕਗਾਮੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 233
आचार्य शरवर्षेण रथे सादयता कृपम् | “मैंने आचार्य कृपको अपने बाणोंकी वर्षद्वारा रथपर सुला दिया है। निश्चय ही यह कर्म मैंने आज नरकमें जानेके लिये ही किया है
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਆਚਾਰਯ ਕ੍ਰਿਪ ਰਥ ਉੱਤੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅੱਜ ਇਹ ਕਰਤੂਤ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਹੀ ਬੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।
Verse 243
न कथंचन कौरव्य प्रहर्तव्यं गुराविति । 'पूर्वकालमें मुझे अस्त्रविद्याकी शिक्षा देकर कृपाचार्यने जो मुझसे यह कहा था कि “कुरुनन्दन! तुम्हें गुरुक ऊपर किसी प्रकार भी प्रहार नहीं करना चाहिये”
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਕੌਰਵ੍ਯ! ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ— “ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਗੁਰੂ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾ ਕਰੀਂ।”
Verse 256
नानुछितं तमेवाजी विशिखैरभिवर्षता । “जन श्रेष्ठ महात्मा आचार्यका यह वचन युद्धस्थलमें उन्हींपर बाणोंकी वर्षा करके मैंने नहीं माना है
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਤਮਾ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਉਸ ਬਚਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ— ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮਨ ਵਿਹਲ ਹੋਇਆ।
Verse 273
सैन्धवं निहतं दृष्टवा राधेय: समुपाद्रवत् । सव्यसाची अर्जुन कृपाचार्यके लिये विलाप कर ही रहे थे कि सिंधुराजको मारा गया देख राधानन्दन कर्णने उनपर धावा कर दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਸੈੰਧਵ (ਸਿੰਧੂ ਰਾਜਾ) ਨੂੰ ਮਰਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਧੇਯ ਕਰਣ ਦੌੜ ਪਿਆ। ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ ਅਰਜੁਨ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਹੀ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਜਯਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਧਾਨੰਦਨ ਕਰਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 296
प्रहसन् देवकीपुत्रमिदं वचनमब्रवीत् । राधापुत्रको अपने समीप आते देख महारथी कुन्तीकुमार अर्जुनने देवकीनन्दन श्रीकृष्णसे हँसते हुए कहा--
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਰਾਧਾ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਥੀ ਕੁੰਤੀ-ਕੁਮਾਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਦੇਵਕੀਨੰਦਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਸਦਿਆਂ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 306
न मृष्यति हत॑ नूनं भूरिश्रवसमाहवे । “यह अधिरथपुत्र कर्ण सात्यकिके रथकी ओर जा रहा है। अवश्य ही युद्धस्थलमें भूरिश्रवाका मारा जाना इसके लिये असहयू हो उठा है
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਇਹ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਕਿ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਸ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 313
न सौमदत्तिपदवीं गमयेत् सात्यकिं वृष: । “जनार्दन! यह जहाँ जाता है, वहीं आप भी अपने घोड़ोंको हाँकिये। कहीं ऐसा न हो कि कर्ण सात्यकिको भूरिश्रवाके पथपर पहुँचा दे”
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਬਲਦ-ਸਮਾਨ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਸੌਮਦੱਤੀ (ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਸ) ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ। ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ! ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਜਾਵੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਦੌੜਾਓ; ਕਿਤੇ ਕਰਣ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਸ ਦੇ ਪਥ ਤੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇ।
Verse 346
प्रज्वलन्ती महोल्केव तिष्ठत्यस्य हि वासवी । “कुन्तीकुमार! इस समय कर्णके साथ तुम्हारा युद्ध होना ठीक नहीं है; क्योंकि उसके पास बड़ी भारी उल्काके समान प्रज्वलित होनेवाली इन्द्रकी दी हुई शक्ति है
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਇੰਦਰ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਵਾਸਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਹਾਂ ਉਲਕਾ ਵਾਂਗ ਦਹਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ! ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਰਣ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਇੰਦਰਦੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
Verse 353
अत: कर्ण: प्रयात्वत्र सात्वतस्य यथातथा । शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले अर्जुन! तुम्हारे लिये कर्ण उसकी प्रतिदिन पूजा करते हुए उसे सदा सुरक्षित रखता है; अतः कर्ण सात्यकिके पास जैसे-तैसे जाय और युद्ध करे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਸ ਲਈ ਕਰਣ ਜਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਸਾਤ੍ਵਤ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚਲ ਪਏ। ਹੇ ਵੈਰੀ-ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਅਰਜੁਨ! ਕਰਣ ਉਸ (ਸ਼ਕਤੀ/ਵਰ) ਦੀ ਰੋਜ਼ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕਰਣ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰੇ।
Verse 423
मानवा वापि जेतार: कृष्णयो: सन्ति केचन । राजन! वे जनार्दन भूत और भविष्य दोनों कालोंको जानते हैं। इसीलिये उन्होंने अपने सारथि दारुकको बुलाकर पहले ही दिन यह आज्ञा दे दी थी कि कल सबेरेसे ही मेरा रथ जोतकर तैयार रखना। महाराज! श्रीकृष्णका बल महान् है। श्रीकृष्ण और अर्जुनको परास्त करनेवाले न तो कोई देवता हैं
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਅਜੇਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਨਾਰਦਨ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ—ਦੋਵੇਂ ਕਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਦਾਰੁਕ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਪਿਛਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ—‘ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰਾ ਰਥ ਜੋਤ ਕੇ ਤਿਆਰ ਰੱਖੀਂ।’ ਮਹਾਰਾਜ! ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਬਲ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਾ ਦੇਵ ਹਨ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਯਕਸ਼, ਨਾ ਨਾਗ, ਨਾ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ।
Verse 433
तयो: प्रभावमतुलं शृणु युद्ध तु तत् तथा । उन्हें ब्रह्मा आदि देवता और सिद्ध पुरुष ही यथार्थ रूपसे जान पाते हैं। उन दोनोंके प्रभावकी कहीं तुलना नहीं है। अच्छा, अब युद्धका वृत्तान्त सुनिये
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੁਣੋ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਲ ਦੀ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਮਾਪ ਜਾਂ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਧ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣੋ।
Verse 443
दध्मौ शड्खं महानादमार्षभेणाथ माधव: । सात्यकिको रथहीन और कर्णको युद्धके लिये उद्यत देख भगवान् श्रीकृष्णने बड़े जोरकी ध्वनि करनेवाले शंखको ऋषभस्वरसे बजाया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦ ਮਾਧਵ (ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੇ ਸ਼ਭ-ਸੁਰ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਧੁਨ ਨਾਲ, ਮਹਾਨਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣਾ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕਿਆ। ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਰਥ-ਹੀਣ ਅਤੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਸਨੱਨੱਧ ਵੇਖ ਕੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ ਉਹ ਸ਼ੰਖਨਾਦ ਕੀਤਾ।
Verse 456
रथमन्वानयत् तस्मै सुपर्णोच्छितकेतनम् । दारुकने उस शंखध्वनिको सुनकर भगवान्के संदेशको स्मरण करके तुरंत ही उनके लिये अपना रथ ला दिया, जिसपर गरुड़चिह्से युक्त ऊँची ध्वजा फहरा रही थी
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਦਾਰੁਕ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹ ਰਥ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗਰੁੜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਉੱਚਾ ਧਵਜ ਲਹਿਰਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 463
आरुरोह शिने: पौत्रो ज्वलनादित्यसंनिभम् | भगवान् श्रीकृष्णकी अनुमति पाकर शिनिपौत्र सात्यकि दारुकद्वारा जोते हुए अग्नि और सूर्यके समान तेजस्वी उस रथपर आरूढ़ हुए
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਨੀ ਦਾ ਪੌਤ੍ਰ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦਾਰੁਕ ਵੱਲੋਂ ਜੋਤੇ ਗਏ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਿਆ।
Verse 486
अभ्यद्रवत राधेयं प्रवपन् सायकान् बहून् | उसमें इच्छानुसार चलनेवाले महान् वेगशाली और सुवर्णमय अलंकारोंसे विभूषित शैब्य
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਣ ਵਰਸਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਰਾਧੇਯ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਸ਼ੈਬ੍ਯ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਮੇਘਪੁਸ਼ਪ ਅਤੇ ਬਲਾਹਕ ਨਾਮ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਘੋੜੇ ਜੁਤੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਉਹ ਮਹਾਵੇਗੀ, ਸਾਰਥੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੌੜਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਰਥ ਮਾਨੋ ਵਿਮਾਨ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।
Verse 496
धनंजयरयथं हित्वा राधेयं प्रत्युदीयतुः । उस समय चक्ररक्षक युधामन्यु और उत्तमौजाने भी धनंजयका रथ छोड़कर कर्णपर ही आक्रमण किया
ਧਨੰਜਯ ਦਾ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਚੱਕਰ-ਰੱਖਿਅਕ ਯੁਧਾਮਨ੍ਯੁ ਅਤੇ ਉੱਤਮੌਜਾ ਮੁੜੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਰਾਧੇਯ ਕਰਣ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ।
Verse 513
तादृशं भुवि नो युद्ध दिवि वा श्रुतमित्युत । राजन! मैंने इस पृथ्वीपर या स्वर्गमें देवताओं, गन्धर्वों, असुरों तथा राक्षसोंका भी वैसा युद्ध नहीं सुना था
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਨਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਐਸਾ ਯੁੱਧ ਕਦੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ।
Verse 593
अभ्यधावत वेगेन पुन: पुनररिंदम । शत्रुदमन नरेश! कर्ण उन दोनोंकी मृत्युसे शोकमग्न हो फुफकारते हुए महान् सर्पकी भाँति लंबी साँसें खींच रहा था। वह युद्धमें क़रुद्ध हो अपने नेत्रोंसे सात्यकिकी ओर इस प्रकार देख रहा था
ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਦਮਨ ਨਰੇਸ਼! ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਕਰਣ ਮਹਾਂ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁੰਕਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਵੱਲ ਐਸੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਤੱਕਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਰਾਖ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 606
महता शरवर्षेण गजं प्रति गजो यथा । कर्णको कुपित देख सात्यकि बाणोंकी बड़ी भारी वर्षा करते हुए उसका सामना करने लगे, मानो एक हाथी दूसरे हाथीसे लड़ रहा हो
ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕਰਣ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਦੂਜੇ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਭਿੜਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 613
अन्योन्यं संततक्षाते रणेडनुपमविक्रमौ । वेगशाली व्याप्रोंक समान परस्पर भिड़े हुए वे दोनों पुरुषसिंह युद्धमें अनुपम पराक्रम दिखाते हुए एक-दूसरेको क्षत-विक्षत कर रहे थे
ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਨੁਪਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਰਸਿੰਹ, ਬਾਘਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਪਰਸਪਰ ਭਿੜੇ; ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ਼ੌਰਯ ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਦੇ ਤੇ ਚੀਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 683
दुर्योधनरथं तूर्णमारुरोह विनि:श्वसन् । राजन्! उस समय सारी सेनाओंमें महान् हाहाकार होने लगा। महाराज! सात्यकिके बाणोंसे रथहीन किया गया कर्ण भी लंबी साँस खींचता हुआ तुरंत ही दुर्योधनके रथपर जा बैठा
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਾਂਫਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਰਥਹੀਣ ਹੋਇਆ ਕਰਣ ਵੀ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਜਾ ਬੈਠਾ।
Verse 696
कृतां राज्यप्रदानेन प्रतिज्ञां परिपालयन् । बचपनसे लेकर सदा ही किये हुए आपके पुत्रके सौहार्दका वह समादर करता था और दुर्योधनको राज्य दिलानेकी जो उसने प्रतिज्ञा कर रखी थी, उसके पालनमें वह तत्पर था
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਤਤਪਰ ਰਿਹਾ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਸੌਹਾਰਦ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਸੀ; ਇਸੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਸਮ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ।
Verse 726
अनुद्यूते च पार्थेन वध: कर्णस्य संश्रुतः । उन्होंने उन सबको रथहीन और अत्यन्त व्याकुल तो कर दिया
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਜੂਏ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਕਰਣ-ਵਧ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਧੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਦੂਜੇ ਦਿਊਤ ਵਿੱਚ ਭੀਮਸੈਨ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਰਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਰਥਹੀਣ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਤਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਲਏ।
Verse 903
दुर्मुखं प्रमुखे कृत्वा सततं चित्रयोधिनम् । अब पुनः आपके ही अन्यायसे होनेवाले इस महान् जनसंहारका वृत्तान्त सुनिये। भीमसेनने अबतक सदा विचित्र युद्ध करनेवाले दुर्मुख आदि आपके इकतीस पुत्रोंको मार गिराया है
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਢੰਗ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਰਮੁਖ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੁਣ ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਅਨਿਆਇ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਜਨਸੰਹਾਰ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣੋ। ਭੀਮਸੈਨ ਨੇ ਦੁਰਮੁਖ ਸਮੇਤ ਤੁਹਾਡੇ ਇਕੱਤੀ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰ ਗਿਰਾਏ ਹਨ।
Verse 2836
पाज्चाल्यौ सात्यकिश्वैव सहसा समुपाद्रवन् । राधापुत्र कर्णको अर्जुनके रथकी ओर आते देख दोनों भाई पांचालराजकुमार (युधामन्यु और उत्तमौजा) तथा सात्वतवंशी सात्यकि सहसा उसकी और दौड़े
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਦੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ (ਯੁਧਾਮਨ੍ਯੂ ਅਤੇ ਉੱਤਮੌਜਾ) ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਵਤ ਵੰਸ਼ੀ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਰਾਧਾ-ਪੁੱਤਰ ਕਰਣ ਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 7336
नाशवनुवंस्ततो हन्तुं सात्यकिं प्रवरा रथा: । कर्ण आदि श्रेष्ठ महारथियोंने सात्यकिके वधके लिये पूरा प्रयत्न किया; परंतु वे उन्हें मार न सके
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦੋਂ ਕਰਣ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਥੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਪੂਰਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma-tension between strategic necessity (protecting Karṇa through mass intervention and night engagement) and the erosion of regulated combat norms, while also presenting vengeance for a slain father as a motivating rationale for new violence.
Power and ingenuity (including māyā) can secure tactical outcomes, but the narrative underscores how retaliatory motives and protective realpolitik accelerate escalation, increasing collective disorder and ethical ambiguity in conflict.
No explicit phalaśruti is stated in this chapter’s verses; its significance is structural—marking the transition from a screening action around Karṇa to a major human–rākṣasa confrontation that reshapes the night battle’s trajectory.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.