Adhyaya 61
Abhimanyu’s Śrāddha; Vyāsa’s Assurance of the Unborn Heir (अभिमन्योः श्राद्धं तथा गर्भरक्षणोपदेशः)
Upa-parva: Abhimanyu-Śrāddha and Vyāsa’s Consolation (Aśvamedhika Parva context)
Vaiśaṃpāyana reports that, upon hearing consoling words, the dharma-minded hero performs an exemplary śrāddha. Vāsudeva also regularly completes aurdhva-dehika rites for his beloved relative. A vast number of Brahmins are fed with properly prepared food; gifts include gold, cattle, bedding, and coverings, and the recipients remark on the abundance. Despite correct ritual performance, the mourners—Kṛṣṇa, Baladeva, Sātyaki, and the Pandavas in Nāgasāhvaya—remain internally unquiet due to Abhimanyu’s absence. Uttara, overwhelmed by spousal grief, fasts for many days; the fetus in her womb begins to fail, intensifying the crisis of succession. Vyāsa arrives, perceiving events with divine insight, and instructs Kuntī and Uttara to relinquish despair. He predicts the birth of a radiant grandson who will protect the earth, attributing this to Kṛṣṇa’s potency and his own authoritative utterance; he further advises Arjuna and the others not to grieve for one who has attained exalted worlds. Arjuna’s sorrow lifts. Vyāsa then urges Dharmarāja Yudhiṣṭhira toward the Aśvamedha and disappears; Yudhiṣṭhira resolves to proceed, including the practical matter of arranging resources.
Chapter Arc: सुभद्रा के आग्रह से श्रीकृष्ण यह निश्चय करते हैं कि वसुदेव को अभिमन्यु-वध का वृत्तान्त सुनाया जाए—पर इस प्रकार कि वृद्ध पिता पर वज्र-सा आघात न टूट पड़े। → वैशम्पायन बताते हैं कि श्रीकृष्ण के मन में एक ही चिंता है—दौहित्र-वध का समाचार सुनकर वसुदेव शोक से संतप्त न हो जाएँ। कथा आगे बढ़ते हुए युद्ध-भूमि की भीषणता, असंख्य राजाओं के संहार, और अभिमन्यु के अद्भुत पराक्रम की स्मृति को क्रमशः तीव्र करती है; साथ ही सुभद्रा-उत्तरा के स्त्री-हृदय का विलाप और गर्भस्थ शिशु की रक्षा का आग्रह तनाव को और गाढ़ा करता है। → वसुदेव के सम्मुख अभिमन्यु के अंतिम क्षणों का सार रखा जाता है—उसने इन्द्र-सदृश वीरों (द्रोण, कर्ण आदि) का सामना किया, भारी संहार किया, और अंततः दुष्शासन-पुत्र के वश में जाकर वीरगति को प्राप्त हुआ; यही वह क्षण है जहाँ शौर्य-गौरव और शोक-विदारण एक साथ फूट पड़ते हैं। → कथा का स्वर सांत्वना की ओर मुड़ता है—‘दौहित्र ने स्वर्ग-गति पाई’ यह कहकर शोक को धर्म-सम्मत मर्यादा में बाँधने का प्रयत्न होता है; उत्तरा को गर्भस्थ शिशु की रक्षा और धैर्य धारण करने का उपदेश दिया जाता है, और सुभद्रा के विलाप का चित्रण कर भी उसे संयम की ओर ले जाया जाता है। → सुभद्रा का ‘द्वारका के सब जनों को देखना चाहती हूँ’ कहना संकेत देता है कि शोक अब व्यक्तिगत नहीं रहेगा—यह पूरे वृष्णि-कुल और द्वारका के वातावरण को घेरने वाला है।
Shlokas
Verse 1
औपनआक्ाा बा अकाल एकषेष्टितमो< ध्याय: श्रीकृष्णका सुभद्राके कहनेसे वसुदेवजीको अभिमन्युवधका वृत्तान्त सुनाना वैशम्पायन उवाच कथयतन्नेव तु तदा वासुदेव: प्रतापवान् । महाभारतसयुद्ध॑ तत्कथान्ते पितुरग्रत:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! प्रतापी वसुदेवनन्दन भगवान् श्रीकृष्ण जब पिताके सामने महाभारतयुद्धका वृत्तान्त सुना रहे थे, उस समय उन्होंने उस कथाके बीचमें जान-बूझकर अभिमन्युवधका वृत्तान्त छोड़ दिया। परम बुद्धिमान् वीर श्रीकृष्णने सोचा, पिताजी अपने नातीकी मृत्युका महान् अमंगलजनक समाचार सुनकर कहीं दुःख-शोकसे संतप्त न हो उठें। इनका अप्रिय न हो जाय। इसीसे वह प्रसंग नहीं सुनाया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਨਮੇਜਯ! ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵਾਸੁਦੇਵਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਕਥਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ-ਵਧ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਪੌਤਰੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ੋਕ-ਦੁਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ; ਇਸ ਲਈ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਰੋਕ ਲਈ।
Verse 2
अभिमन्योर्वध॑ वीर: सो>त्यक्रामन्महामति: । अप्रियं वसुदेवस्य मा भूदिति महामति:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! प्रतापी वसुदेवनन्दन भगवान् श्रीकृष्ण जब पिताके सामने महाभारतयुद्धका वृत्तान्त सुना रहे थे, उस समय उन्होंने उस कथाके बीचमें जान-बूझकर अभिमन्युवधका वृत्तान्त छोड़ दिया। परम बुद्धिमान् वीर श्रीकृष्णने सोचा, पिताजी अपने नातीकी मृत्युका महान् अमंगलजनक समाचार सुनकर कहीं दुःख-शोकसे संतप्त न हो उठें। इनका अप्रिय न हो जाय। इसीसे वह प्रसंग नहीं सुनाया
ਉਹ ਵੀਰ, ਮਹਾਮਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ-ਵਧ ਦਾ ਹਾਲ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਟਾਲ ਗਏ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਵਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਪ੍ਰਿਯ ਗੱਲ ਨਾ ਸੁਣਨੀ ਪਵੇ।
Verse 3
मा दौहित्रवरध॑ श्रुत्वा वसुदेवो महात्ययम् । दुःखशोकाभिसंतप्तो भवेदिति महामति:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! प्रतापी वसुदेवनन्दन भगवान् श्रीकृष्ण जब पिताके सामने महाभारतयुद्धका वृत्तान्त सुना रहे थे, उस समय उन्होंने उस कथाके बीचमें जान-बूझकर अभिमन्युवधका वृत्तान्त छोड़ दिया। परम बुद्धिमान् वीर श्रीकृष्णने सोचा, पिताजी अपने नातीकी मृत्युका महान् अमंगलजनक समाचार सुनकर कहीं दुःख-शोकसे संतप्त न हो उठें। इनका अप्रिय न हो जाय। इसीसे वह प्रसंग नहीं सुनाया
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—“ਪੌਤਰੇ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵਸੁਦੇਵ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ ਨਾ ਆ ਪਵੇ; ਉਹ ਦੁਖ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਤਪ ਨਾ ਉਠਣ।”
Verse 4
सुभद्रा तु तमुत्क्रान्तमात्मजस्य वर्ध रणे । आचक्ष्व कृष्ण सौभद्रवधमित्यपतद् भुवि,परन्तु सुभद्राने जब देखा कि मेरे पुत्रके निधनका समाचार इन्होंने नहीं सुनाया, तब उसने याद दिलाते हुए कहा--“भैया! मेरे अभिमन्युके वधकी बात भी तो बता दो।” इतना कहकर वह मूर्च्छित होकर पृथ्वीपर गिर पड़ी
ਪਰ ਸੁਭਦਰਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹਾਲੇ ਨਹੀਂ ਆਈ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਭਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਸੌਭਦ੍ਰ (ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ) ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਸੁਣਾਓ।” ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੀ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।
Verse 5
तामपश्यन्निपतितां वसुदेव: क्षितौ तदा । दृष्टवैव च पपातोर्व्या सोडपि दु:खेन मूर्च्छित:,वसुदेवजीने बेटी सुभद्राको पृथ्वीपर गिरी हुई देखा। देखते ही वे भी दुःखसे मूर्च्छित हो धरतीपर गिर पड़े
ਤਦੋਂ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ; ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 6
ततः स दौहित्रवधदुःखशोकसमाहत: । वसुदेवो महाराज कृष्णं वाक्यमथाब्रवीत्,महाराज! तदनन्तर दौहित्रवधके दुःख-शोकसे आहत हो वसुदेवजीने श्रीकृष्णसे इस प्रकार कहा--
ਫਿਰ ਨਾਤੇ ਦੇ ਵਧ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 7
ननु त्वं पुण्डरीकाक्ष सत्यवाग भुवि विश्रुत:,“बेटा कमलनयन! तुम तो इस भूतलपर सत्यवादीके रूपमें प्रसिद्ध हो। शत्रुसूदन! फिर क्या कारण है कि आज तुम मुझे मेरे नातीके मारे जानेका समाचार नहीं बता रहे हो। प्रभो! अपने भानजेके वधका वृत्तान्त तुम मुझे ठीक-ठीक बताओ
ਹੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼! ਤੂੰ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈਂ।
Verse 8
यद् दौहित्रवधं मेउद्य न ख्यापयसि शत्रुहन् | तद् भागिनेयनिधन तत्त्वेनाचक्ष्व मे प्रभो,“बेटा कमलनयन! तुम तो इस भूतलपर सत्यवादीके रूपमें प्रसिद्ध हो। शत्रुसूदन! फिर क्या कारण है कि आज तुम मुझे मेरे नातीके मारे जानेका समाचार नहीं बता रहे हो। प्रभो! अपने भानजेके वधका वृत्तान्त तुम मुझे ठीक-ठीक बताओ
ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਹਨ! ਜੇ ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਦੌਹਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਤਾਂ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਭਾਗਿਨੇ ਦੇ ਮਰਨ ਦਾ ਹਾਲ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾ।
Verse 9
सदृशाक्षस्तव कथं शत्रुभिर्निहतो रणे । दुर्मरं बत वार्ष्णेय काले<प्राप्ते नृभि: सह
ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸਦ੍ਰਿਸ਼ਾਖ਼ਸ਼ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ? ਹਾਏ, ਹੇ ਵਾਰ্ষਣੇਯ! ਜਦੋਂ ਕਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਜਿੱਤ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਮਰ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ।
Verse 10
किमब्रवीत् त्वां संग्रामे सुभद्रां मातरं प्रति,कच्चिन्मुखं न गोविन्द तेनाजी विकृतं कृतम् | 'पुण्डरीकाक्ष! संग्राममें अभिमन्युने तुमको और अपनी माता सुभद्राको क्या संदेश दिया था? चंचल नेत्रोंवाला वह मेरा प्यारा नाती मेरे लिये क्या संदेश देकर मरा था? कहीं वह युद्धमें पीठ दिखाकर तो शत्रुओंके हाथसे नहीं मारा गया? गोविन्द! उसने युद्धमें भयके कारण अपना मुख विकृत तो नहीं कर लिया था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— “ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਸੁਭਦਰਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਸੀ? ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ, ਕੀ ਉਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਸੀ? ਕੀ ਉਹ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਠ ਕਰ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਧੀਰਜ ਨਾ ਗੁਆ ਕੇ ਹੀ ਰਣ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ?”
Verse 11
मां चापि पुण्डरीकाक्ष चपलाक्ष: प्रियो मम । आहवं पृष्ठतः कृत्वा कच्चिन्न निहत: परै:,कच्चिन्मुखं न गोविन्द तेनाजी विकृतं कृतम् | 'पुण्डरीकाक्ष! संग्राममें अभिमन्युने तुमको और अपनी माता सुभद्राको क्या संदेश दिया था? चंचल नेत्रोंवाला वह मेरा प्यारा नाती मेरे लिये क्या संदेश देकर मरा था? कहीं वह युद्धमें पीठ दिखाकर तो शत्रुओंके हाथसे नहीं मारा गया? गोविन्द! उसने युद्धमें भयके कारण अपना मुख विकृत तो नहीं कर लिया था
“ਹੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾਕਸ਼! ਚੰਚਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਸੁਭਦਰਾ ਨੂੰ ਕੀ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਗਿਆ? ਕੀ ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਕਰ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ? ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ, ਕੀ ਉਸ ਰਣ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਸੀ?”
Verse 12
स हि कृष्ण महातेजा: श्लाघन्निव ममाग्रत:
ਤਦ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੋਲੇ।
Verse 13
कच्चिन्न निकृतो बालो द्रोणकर्णकृपादिभि:
“ਦ੍ਰੋਣ, ਕਰਨ, ਕ੍ਰਿਪ ਆਦਿ ਨੇ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨਾਲ ਕੋਈ ਛਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?”
Verse 14
धरण्यां निहत: शेते तन््ममाचक्ष्व केशव । स हि द्रोणं च भीष्मं च कर्ण च बलिनां वरम्
“ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ—ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਹਾਲ ਦੱਸ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦ੍ਰੋਣ, ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਢਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।”
Verse 15
स्पर्धते सम रणे नित्यं दुहितु: पुत्रको मम | “मेरी बेटीका वह लाड़ला अभिमन्यु रणभूमिमें सदा द्रोणाचार्य, भीष्म तथा बलवानोंमें श्रेष्ठ कर्णके साथ भी लोहा लेनेका हौसला रखता था। कहीं ऐसा तो नहीं हुआ कि द्रोण, कर्ण और कृपाचार्य आदिने मिलकर उस बालकको कपटपूर्वक मार डाला हो और इस प्रकार धोखेसे मारा जाकर धरतीपर सो रहा हो। केशव! यह सब मुझे बताओ” ।। १३-१४ >3॥ एवंविधं बहु तदा विलपन्तं सुदुःखितम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਮੇਰੀ ਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਦਾ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਯੁੱਧ ਲਈ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਦ੍ਰੋਣ, ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਦਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੌਸਲਾ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਐਸਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦ੍ਰੋਣ, ਕਰਨ, ਕ੍ਰਿਪ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਪਟ ਨਾਲ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਦੇ ਘਾਤ ਨਾਲ ਹਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਵੇ? ਕੇਸ਼ਵ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 16
न तेन विकृतं वक्त्र कृतं संग्राममूर्धनि
ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਮ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡਰ ਜਾਂ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵਿਗੜਿਆ ਨਹੀਂ; ਯੁੱਧ ਦੀ ਸੰਕਟ-ਘੜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਠਹਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਡੋਲਾਇਆ ਨਹੀਂ।
Verse 17
निहत्य पृथिवीपालान् सहस्रशतसंघश:
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਰਾ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇ—ਅਤਿ-ਵਿਜੈ ਦੀ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਤਸਵੀਰ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਮੂਹ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਭਾਰ ਛਾਇਆ ਸੀ।
Verse 18
एको होकेन सतत युध्यमाने यदि प्रभो
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਜੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ…,”—ਇਹ ਬਾਤ ਇਕਾਂਤ ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੀ ਅਟੱਲ ਮੰਗ ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਮ ਦੇ ਤੋਲ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 19
न स शक्येत संग्रामे निहन्तुमपि वज्िणा । 'प्रभो! यदि निरन्तर उसे एक-एक वीरके साथ ही युद्ध करना पड़ता तो रणभूमिमें वज्रधारी इन्द्र भी उसे नहीं मार सकते थे (परन्तु वहाँ तो बात ही दूसरी हो गयी) ।। १८ $ई || समाद्वते च संग्रामात् पार्थे संशप्तकैस्तदा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜੇ ਲੜਾਈ ਲਗਾਤਾਰ ਇਕ-ਇਕ ਸੂਰਮੇ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ ਦੁਵੱਲੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਅਜੇਯ ਬਣਾ ਦੇਂਦੀ; ਸਿਰਫ਼ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲੇ ਤਾਂ ਹੀ ਐਸਾ ਅੰਜਾਮ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ।
Verse 20
ततः शत्रुवधं कृत्वा सुमहान्तं रणे पित:
ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਥੱਕ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 21
नूनं च स गतः स्वर्ग जहि शोकं॑ महामते
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਸ਼ੋਕ ਛੱਡ ਦੇ।
Verse 22
न हि व्यसनमासाद्य सीदन्ति कृतबुद्धय: । “महामते! अभिमन्यु निश्चय ही स्वर्गलोकमें गया है; अतः आप उसके लिये शोक न कीजिये। पवित्र बुद्धिवाले साधु पुरुष संकटमें पड़नेपर भी इतने खिन्न नहीं होते हैं || २१ $ई || द्रोणकर्णप्रभूतयो येन प्रतिसमासिता:
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਥਿਰ ਤੇ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਪਤਾ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 23
स शोकं जहि दुर्धर्ष मा च मन्युवशं गम:
ਹੇ ਦੁರ್ಧਰਸ਼, ਸ਼ੋਕ ਛੱਡ ਦੇ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆ।
Verse 24
शस्त्रपूतां हि स गतिं गत: परपुरंजय: । “दुर्धषष वीर पिताजी! इसलिये आप शोक त्याग दीजिये! शोकके वशीभूत न होइये। शत्रुओंके नगरपर विजय पानेवाला वीरवर अभिमन्यु शस्त्राघातसे पवित्र हो उत्तम गतिको प्राप्त हुआ है ।। २३ $ ।। तस्मिंस्तु निहते वीरे सुभद्रेयं स््वसा मम,आर्ये क््व दारका: सर्वे द्रष्टमिच्छामि तानहम् । “उस वीरके मारे जानेपर मेरी यह बहिन सुभद्रा दुःखसे आतुर हो पुत्रके पास जाकर कुररीकी भाँति विलाप करने लगी और द्रौपदीके पास जाकर दुःखमग्न हो पूछने लगी --'आर्ये! सब बच्चे कहाँ हैं? मैं उन सबको देखना चाहती हूँ!
ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਗਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸੂਰਮਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁರ್ಧਰਸ਼ ਪਿਤਾ, ਸ਼ੋਕ ਛੱਡ ਦੇ; ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਵੀਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਸੁਭਦਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਗਈ ਅਤੇ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਫਿਰ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬੋਲੀ—‘ਆਰ੍ਯੇ! ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।’
Verse 25
दुःखार्ताथो सुतं प्राप्प कुररीव ननाद ह । द्रौपदी च समासाद्य पर्यपृच्छत दुःखिता
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਕਰੁਣ ਚੀਖ ਮਾਰੀ। ਫਿਰ ਘੋਰ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਆਫ਼ਤ ਵਿਚ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ।
Verse 26
अस्यास्तु वचन श्रुत्वा सर्वास्ता: कुरुयोषित:,“इसकी बात सुनकर कुरुकुलकी सारी स्त्रियाँ इसे दोनों हाथोंसे पकड़कर अत्यन्त आर्त-सी होकर करुण विलाप करने लगीं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸੋਗ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਆਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 27
भुजाभ्यां परिगृहौनां चुक्कुशु: परमार्तवत्,“इसकी बात सुनकर कुरुकुलकी सारी स्त्रियाँ इसे दोनों हाथोंसे पकड़कर अत्यन्त आर्त-सी होकर करुण विलाप करने लगीं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 28
उत्तरां चाब्रवीद् भद्रे भर्ता स क्व नु ते गत: । क्षिप्रमागमनं महां तस्य त्वं वेदयस्व ह,“सुभद्राने उत्तरासे भी पूछा--“भद्रे! तुम्हारा पति वह अभिमन्यु कहाँ चला गया? तुम शीघ्र उसे मेरे आगमनकी सूचना दो
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਭਦ੍ਰੇ! ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੇ।”
Verse 29
ननु नामाद्य वैराटि श्रुत्वा मम गिरं सदा | भवनान्निष्पतत्याशु कस्मान्नाभ्येति ते पति:,“विराटकुमारी! जो सदा मेरी आवाज सुनकर शीघ्र घरसे निकल पड़ता था, वही तुम्हारा पति आज मेरे पास क्यों नहीं आता है?
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਕੁਮਾਰੀ! ਜੋ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਘਰੋਂ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜ ਕੇ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ?”
Verse 30
अभिमन्यो कुशलिनो मातुलास्ते महारथा: । कुशल चाब्रुवन् सर्वे त्वां युयुत्सुमिहागतम्,“अभिमन्यो! तुम्हारे सभी महारथी मामा सकुशल हैं और युद्धकी इच्छासे यहाँ आये हुए तुमसे उन सबने तुम्हारा कुशल-समाचार पूछा है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ! ਤੇਰੇ ਮਾਮੇ—ਉਹ ਮਹਾਰਥੀ—ਸਾਰੇ ਸੁਖੀ-ਸਲਾਮਤ ਹਨ। ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਤੇਰੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ।”
Verse 31
आचदक्ष्व मेउ्द्य संग्रामं यथापूर्वमरिंदम । कस्मादेवं विलपतीं नाद्येह प्रतिभाषसे,'शत्रुदमन! पहलेकी भाँति आज भी तुम मुझे युद्धकी बात बताओ। मैं इस प्रकार विलाप करती हूँ तो भी आज यहाँ तुम मुझसे बात क्यों नहीं करते हो?”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨ! ਅੱਜ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ। ਮੈਂ ਇਉਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ?”
Verse 32
एवमादि तु वार्ष्णेय्यास्तस्यास्तत्परिदेवितम् । श्र॒ुत्वा पृथा सुदुःखार्ता शनैर्वाक्यमथाब्रवीत्,'सुभद्राका इस प्रकार विलाप सुनकर अत्यन्त दुःखसे आतुर हुई बुआ कुन्तीने शनैः- शनैः उसे समझाते हुए कहा--'सुभद्रे! वासुदेव, सात्यकि और पिता अर्जुन--तीनों जिसका बहुत लाड़-प्यार करते थे, वह बालक अभिमन्यु कालधर्मसे मारा गया है (उसकी आयु पूरी हो गयी, इसलिये मृत्युके अधीन हुआ है)
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਾਰਸ਼ਣੇਈ ਸੁਭਦਰਾ ਦਾ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਪૃਥਾ (ਕੁੰਤੀ) ਵੀ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਲਈ ਉਹ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਬੋਲੀ—“ਸੁਭਦਰੇ! ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਅਰਜੁਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਕਾਲ-ਧਰਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਨਿਯਤ ਆਯੁ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।”
Verse 33
सुभद्रे वासुदेवेन तथा सात्यकिना रणे | पित्रा च लालितो बाल: स हत: कालधर्मणा,'सुभद्राका इस प्रकार विलाप सुनकर अत्यन्त दुःखसे आतुर हुई बुआ कुन्तीने शनैः- शनैः उसे समझाते हुए कहा--'सुभद्रे! वासुदेव, सात्यकि और पिता अर्जुन--तीनों जिसका बहुत लाड़-प्यार करते थे, वह बालक अभिमन्यु कालधर्मसे मारा गया है (उसकी आयु पूरी हो गयी, इसलिये मृत्युके अधीन हुआ है)
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਸੁਭਦਰੇ! ਵਾਸੁਦੇਵ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ—ਉਹ ਬਾਲਕ ਕਾਲ-ਧਰਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।”
Verse 34
ईदृशो मर्त्यधर्मोडयं मा शुचो यदुनन्दिनि । पुत्रो हि तव दुर्धर्ष: सम्प्राप्त: परमां गतिम्,“यदुनन्दिनि! मृत्युलोकमें जन्म लेनेवाले मनुष्योंका धर्म ही ऐसा है--उन्हें एक-न-एक दिन मृत्युके वशमें होना ही पड़ता है, इसलिये शोक न करो। तुम्हारा दुर्जय पुत्र परम गतिको प्राप्त हुआ है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਯਦੂ-ਨੰਦਿਨੀ! ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੀ ਐਸਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੌਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ। ਤੇਰਾ ਅਜਿੱਤ ਪੁੱਤਰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।”
Verse 35
कुले महति जातासि क्षत्रियाणां महात्मनाम् | मा शुचश्चपलाक्ष त्वं पद्मपत्रनिभेक्षणे,“बेटी! कमलदललोचने! तुम महात्मा क्षत्रियोंके महान् कुलमें उत्पन्न हुई हो; अतः तुम अपने चंचल नेत्रोंवाले पुत्रके लिये शोक न करो
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਧੀਏ! ਕਮਲ-ਪੱਤ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਏ! ਤੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਚੰਚਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ।
Verse 36
उत्तरां त्वमवेक्षस्व गुर्विणी मा शुच: शुभे । पुत्रमेषा हि तस्याशु जनयिष्यति भाविनी,“शुभे! तुम्हारी बहू उत्तरा गर्भवती है, तुम उसीकी ओर देखो, शोक न करो। वह भाविनी उत्तरा शीघ्र ही अभिमन्युके पुत्रको जन्म देगी”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਉੱਤਰਾ ਵੱਲ ਵੇਖ—ਉਹ ਗਰਭਵਤੀ ਹੈ; ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ। ਉਹ ਭਾਵਿਨੀ ਉੱਤਰਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ (ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ) ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇਗੀ।
Verse 37
एवमाश्वासयित्वैनां कुन्ती यदुकुलोद्वह । विहाय शोक दुर्धर्ष श्राद्धमस्य हकल्पयत्,“यदुकुलभूषण पिताजी! इस प्रकार सुभद्राको समझा-बुझाकर दुस्तर शोकको त्यागकर कुन्तीने उसके श्राद्धकी तैयारी करायी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਯਦੁਕੁਲ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਅਦਮ੍ਯ ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ।
Verse 38
समनुज्ञाप्य धर्मज्ञं राजानं भीममेव च । यमौ यमोपमौ चैव ददौ दानान्यनेकश:,“धर्मज्ञ राजा युधिष्ठटिर और भीमसेनको आदेश देकर तथा यमके समान पराक्रमी नकुल-सहदेवको भी आज्ञा देकर कुन्तीदेवीने अभिमन्युके उद्देश्य्से अनेक प्रकारके दान दिलाये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਭੀਮ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਲੈ ਕੇ, ਅਤੇ ਯਮ ਵਰਗੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਜੁੜਵਾਂ ਨਕੁਲ-ਸਹਦੇਵ ਨੂੰ ਵੀ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ, ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨ ਦਿਵਾਏ।
Verse 39
ततः प्रदाय बद्ीर्गा ब्राह्मणाय यदूद्वह | समादह्दगष्य तु वार्ष्णेयी वैराटीमब्रवीदिदम्,“यदुकुलभूषण! तत्पश्चात् ब्राह्मणोंको बहुत-सी गौएँ दान देकर कुन्तीने विराटकुमारी उत्तरासे कहा--
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਯਦੂਦ੍ਵਹ! ਫਿਰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਵਾਰਸ਼ਣੇਈ ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਵੈਰਾਟੀ—ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਧੀ ਉੱਤਰਾ ਨੂੰ—ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 40
वैराटि नेह संतापस्त्वया कार्यों हानिन्दिते | भर्तरें प्रति सुश्रोणि गर्भस्थं रक्ष वै शिशुम्,“अनिन्द्य गुणोंवाली विराटराजकुमारी! अब तुम्हें यहाँ पतिके लिये संताप नहीं करना चाहिये। सुन्दरि! तुम्हारे गर्भमें जो अभिमन्युका बालक है, उसकी रक्षा करो”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼ੇ! ਪਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿ ਵਾਲੀਏ! ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚਲੇ ਬੱਚੇ ਦੀ—ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ—ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 41
एवमुकक््त्वा तत: कुन्ती विरराम महाद्युते । तामनुज्ञाप्य चैवेमां सुभद्रां समुपानयम्,“महाद्युते! ऐसा कहकर कुन्तीदेवी चुप हो गयीं। उन्हींकी आज्ञासे मैं इस सुभद्रा देवीको साथ लाया हूँ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੀ ਕੁੰਤੀ ਦੇਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੁਭਦਰਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲੈ ਆਇਆ।
Verse 42
एवं स निधन प्राप्तो दौहित्रस्तव मानद । संतापं त्यज दुर्धर्ष मा च शोके मन: कृथा:,“मानद! इस प्रकार आपका दौहित्र अभिमन्यु मृत्युको प्राप्त हुआ है। दुर्धर्ष वीर! आप संताप छोड़ दें और मनको शोकमग्न न करें!
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾ ਦੋਹਿਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਅਜਿੱਤ ਵੀਰ! ਇਹ ਸੜਦਾ ਦੁੱਖ ਤਿਆਗ ਦੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਢਾਲ।
Verse 61
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि वसुदेवसान्त्वने एकषष्टितमो5ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼੍ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅਨੁਗੀਤਾ-ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਸੁਦੇਵ-ਸਾਂਤਵਨਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਇਕਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 93
यत्र मे हृदयं दुःखाच्छतथा न विदीर्यते । “वृष्णिनन्दन! अभिमन्युकी आँखें ठीक तुम्हारे ही समान सुन्दर थीं। हाय! वह रणभूमिमें शत्रुओंद्वारा कैसे मारा गया? जान पड़ता है, समय पूरा होनेके पहले मनुष्यके लिये मरना अत्यन्त कठिन होता है, तभी तो यह दारुण समाचार सुनकर भी दु:खसे मेरे हृदयके सैकड़ों टुकड़े नहीं हो जाते हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ? ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਣਿਨੰਦਨ! ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸਨ। ਹਾਏ! ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ? ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਹਜੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਦਾਰੁਣ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਿਖਰਦਾ।
Verse 123
बालभावेन विनयमात्मनो5डकथयत् प्रभु: । “श्रीकृष्ण! वह महातेजस्वी और प्रभावशाली बालक अपने बालस्वभावके कारण मेरे सामने विनीतभावसे अपनी वीरताकी प्रशंसा किया करता था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਉਹ ਬਾਲਕ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ; ਆਪਣੇ ਬਾਲ-ਸੁਭਾਉ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਹੀਰੋਗੀਰੀ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਦੇ ਪਰਦੇ ਹੇਠ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਆਦਰ-ਵਿਨਯ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ।”
Verse 153
पितरं दु:खिततरो गोविन्दो वाक्यमत्रवीत् । इस प्रकार पिताको अत्यन्त दु:खित होकर बहुत विलाप करते देख श्रीकृष्ण स्वयं भी बहुत दुःखी हो गये और उन्हें सान्त्वना देते हुए इस प्रकार बोले--
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਘੋਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਗੋਵਿੰਦ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਆਪ ਵੀ ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਮਨ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 166
न पृष्ठतः कृतश्नापि संग्रामस्तेन दुस्तर: । “पिताजी! अभिमन्युने संग्राममें आगे रहकर शत्रुओंका सामना किया। उसने कभी भी अपना मुख विकृत नहीं किया। उस दुस्तर युद्धमें उसने कभी पीठ नहीं दिखायी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਦੁਸਤਾਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲੜਿਆ; ਉਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਮਰ ਹੋਰ ਵੀ ਕਠਿਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਰਹਿ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ।
Verse 176
खेदितो द्रोणकर्णाभ्यां दौःशासनिवशं गत: । “लाखों राजाओंके समूहोंको मारकर द्रोण और कर्णके साथ युद्ध करते-करते जब वह बहुत थक गया, उस समय दु:शासनके पुत्रके द्वारा मारा गया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਮਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਤੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲੜਦਿਆਂ ਲੜਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
Verse 196
पर्यवार्यत संक्रुद्ध: स द्रोणादिभिराहवे । “अर्जुन संशप्तकोंके साथ युद्ध करते हुए संग्राम-भूमिसे बहुत दूर हट गये थे। इस अवसरसे लाभ उठाकर क्रोधमें भरे हुए द्रोणाचार्य आदि कई वीरोंने मिलकर उस बालकको चारों ओरसे घेर लिया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰੋਣ ਆਦਿ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਰਜੁਨ ਸੰਸ਼ਪਤਕਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਲੜਦਿਆਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਮੌਕੇ ਦਾ ਲਾਭ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੋਧੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਬੈਠੇ।
Verse 223
रणे महेन्द्रप्रतिमा: स कथ्थ॑ नाप्रुयाद् दिवम् । “जिसने इन्द्रके समान पराक्रमी द्रोण, कर्ण आदि वीरोंका युद्धमें डटकर सामना किया है, उसे स्वर्गकी प्राप्ति कैसे नहीं होगी?
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਰਣ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ-ਸਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਕਰਣ ਆਦਿ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ?
Verse 253
आर्ये क््व दारका: सर्वे द्रष्टमिच्छामि तानहम् । “उस वीरके मारे जानेपर मेरी यह बहिन सुभद्रा दुःखसे आतुर हो पुत्रके पास जाकर कुररीकी भाँति विलाप करने लगी और द्रौपदीके पास जाकर दुःखमग्न हो पूछने लगी --'आर्ये! सब बच्चे कहाँ हैं? मैं उन सबको देखना चाहती हूँ!
“ਆਰ੍ਯੇ! ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।” ਉਸ ਵੀਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਸੁਭਦਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਗਈ ਅਤੇ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ; ਫਿਰ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ—“ਆਰ੍ਯੇ! ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।”
Verse 2036
दौह्तित्रस्तव वार्ष्णेय दौःशासनिवशं गत: । “वृष्णिकुल भूषण पिताजी! तो भी शत्रुओंका बड़ा भारी संहार करके आपका वह दौहित्र युद्धमें द:ःशासन-कुमारके अधीन हुआ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਾਰ्षਣੇਯ! ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਉਹ ਦੋਹਿਤਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to balance authentic mourning with the obligation to preserve life and polity: grief must not endanger the unborn successor or paralyze royal duties.
Ritual action and ethical generosity can externalize and regulate sorrow; moreover, one should temper grief through a broader view of destiny, merit, and communal responsibility.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter instead functions as narrative meta-guidance, presenting Vyāsa’s authoritative reassurance as the legitimizing hinge from bereavement to the Aśvamedha program.