Adhyaya 43

Verse 1

>> ह््न हि कमी त्रिचत्वारिशो<् ध्याय: चराचर प्राणियोंके अधिपतियोंका, धर्म आदिके लक्षणोंका और विषयोंकी अनुभूतिके साधनोंका वर्णन तथा क्षेत्रज्ञकी विलक्षणता ब्रह्मोवाच मनुष्याणां तु राजन्य: क्षत्रियो मध्यमो गुण: । कुण्जरो वाहनानां च सिंहश्लारण्यवासिनाम्‌,ब्रह्माजीनी कहा--महर्षियो! मनुष्योंका राजा तो रजोगुणसे युक्त क्षत्रिय है। सवारियोंमें हाथी, बनवासियोंमें सिंह, समस्त पशुओंमें भेड़ और बिलमें रहनेवालोंमें सर्प, गौओंमें बैल एवं स्त्रियोंमें पुरुष प्रधान है

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ਿਓ! ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਗੁਣ—ਰਜੋਗੁਣ—ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਰਵੋਚ ਹੈ।

Verse 2

अवि: पशाूनां सर्वेषामहिस्तु बिलवासिनाम्‌ | गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च,ब्रह्माजीनी कहा--महर्षियो! मनुष्योंका राजा तो रजोगुणसे युक्त क्षत्रिय है। सवारियोंमें हाथी, बनवासियोंमें सिंह, समस्त पशुओंमें भेड़ और बिलमें रहनेवालोंमें सर्प, गौओंमें बैल एवं स्त्रियोंमें पुरुष प्रधान है

ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਡ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਬਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਗਊਆਂ ਵਿੱਚ ਬਲਦ ਸਰਵੋਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 3

न्यग्रोधो जम्बुवृक्षश्ष पिप्पल: शाल्मलिस्तथा । शिंशपा मेषशृज्ञश्न तथा कीचकवेणव:

ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ (ਵਟ), ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ, ਪਿੱਪਲ (ਅਸ਼ਵਤ्थ) ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ, ਮੇਸ਼ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਅਤੇ ਕੀਚਕ-ਵੇਣੂ (ਬਾਂਸ)।

Verse 4

हिमवान्‌ पारियात्रश्न सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान्‌,हिमवान्‌, पारियात्र, सहा, विन्ध्य, त्रिकूट, श्वेत, नील, भास, कोष्ठवान्‌ पर्वत, गुरुस्कन्ध, महेन्द्र और माल्यवान्‌ पर्वत--ये सब पर्वत पर्वतोंके अधिपति हैं। गणोंके मरुद्गण, ग्रहोंके सूर्य और नक्षत्रोंके चन्द्रमा अधिपति हैं

ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਿਮਵਾਨ, ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ, ਸਹ੍ਯ, ਵਿਂਧ੍ਯ, ਤ੍ਰਿਕੂਟ, ਸ਼੍ਵੇਤ, ਨੀਲ, ਭਾਸ, ਕੋਸ਼ਠਵਾਨ, ਗੁਰੁਸਕੰਧ, ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ। ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰੁਦਗਣ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।

Verse 5

श्वैतो नीलक्ष भासश्न कोष्ठवांश्रैव पर्वत: । गुरुस्कन्धो महेन्द्रश्न माल्यवान्‌ पर्वतस्तथा,हिमवान्‌, पारियात्र, सहा, विन्ध्य, त्रिकूट, श्वेत, नील, भास, कोष्ठवान्‌ पर्वत, गुरुस्कन्ध, महेन्द्र और माल्यवान्‌ पर्वत--ये सब पर्वत पर्वतोंके अधिपति हैं। गणोंके मरुद्गण, ग्रहोंके सूर्य और नक्षत्रोंके चन्द्रमा अधिपति हैं

ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸ਼੍ਵੈਤ, ਨੀਲ, ਭਾਸ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਠਵਾਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂਸਕੰਧ, ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ; ਅਤੇ ਹਿਮਵਾਨ, ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ, ਸਹ੍ਯ, ਵਿਂਧ੍ਯ, ਤ੍ਰਿਕੂਟ— ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ। ਗਣਾਂ ਵਿਚ ਮਰੁਦਗਣ ਮੁਖ ਹਨ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਚੰਦਰਮਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।

Verse 6

एते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा । सूर्यो ग्रहाणामधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमा:,हिमवान्‌, पारियात्र, सहा, विन्ध्य, त्रिकूट, श्वेत, नील, भास, कोष्ठवान्‌ पर्वत, गुरुस्कन्ध, महेन्द्र और माल्यवान्‌ पर्वत--ये सब पर्वत पर्वतोंके अधिपति हैं। गणोंके मरुद्गण, ग्रहोंके सूर्य और नक्षत्रोंके चन्द्रमा अधिपति हैं

ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਵਿਚ ਮਰੁਦਗਣ ਵੀ ਮੁਖ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਚੰਦਰਮਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।

Verse 7

यम: पितृणामधिप: सरितामथ सागर: । अम्भसां वरुणो राजा मरुतामिन्द्र उच्यते,यमराज पितरोंके और समुद्र सरिताओंके स्वामी हैं। वरुण जलके और इन्द्र मरुदगणोंके स्वामी कहे जाते हैं

ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਯਮ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ; ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ। ਜਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵਰੁਣ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰੁਦਗਣਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਇੰਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

अरको<धिपतिरुष्णानां ज्योतिषामिन्दुरुच्यते । अग्निर्भूतपतिर्नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पति:,उष्णप्रभाके अधिपति सूर्य हैं और ताराओंके स्वामी चन्द्रमा कहे गये हैं। भूतोंके नित्य अधीश्वर अग्निदेव हैं तथा ब्राह्मणोंके स्वामी बृहस्पति हैं

ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ਼ਣਤਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋਤੀਆਂ ਵਿਚ ਇੰਦੂ (ਚੰਦਰ) ਅਧਿਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਅਧਿਪਤੀ ਅਗਨੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੈ।

Verse 9

ओषधीनां पति: सोमो विष्णुर्बलवतां वर: । त्वष्टाधिराजो रूपाणां पशूनामीश्वर: शिव:,ओषधियोंके स्वामी सोम हैं तथा बलवानोंमें श्रेष्ठ विष्णु हैं। रूपोंके अधिपति सूर्य और पशुओंके ईश्वर भगवान्‌ शिव हैं

ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਸੋਮ ਹੈ; ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਅਧਿਰਾਜ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 10

दीक्षितानां तथा यज्ञो दैवानां मघवा तथा । दिशामुदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान्‌,दीक्षा ग्रहण करनेवालोंके यज्ञ और देवताओंके इन्द्र अधिपति हैं। दिशाओंकी स्वामिनी उत्तर दिशा है एवं ब्राह्मणोंके राजा प्रतापी सोम हैं

ਦੀਖਿਆ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਹੀ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਘਵਾ (ਇੰਦਰ) ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਸਰਦਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸੋਮਰਾਜਾ ਮੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

कुबेर: सर्वरत्नानां देवतानां पुरंदर: । एव भूताधिप: सर्ग: प्रजानां च प्रजापति:,सब प्रकारके रत्नोंके स्वामी कुबेर, देवताओंके स्वामी इन्द्र और प्रजाओंके स्वामी प्रजापति हैं। यह भूतोंके अधिपतियोंका सर्ग है

ਸਾਰੇ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕੁਬੇਰ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਮਾਲਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਪਤੀ ਨਿਯਤ ਹਨ।

Verse 12

सर्वेषामेव भूतानामहं ब्रह्ममयो महान्‌ । भूतं परतरं मत्तो विष्णोर्वापि न विद्यते,मैं ही सम्पूर्ण प्राणियोंका महान्‌ अधीश्वर और ब्रह्ममय हूँ। मुझसे अथवा विष्णुसे बढ़कर दूसरा कोई प्राणी नहीं है

ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ—ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਵੀ—ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜੀਵ ਨਹੀਂ।

Verse 13

राजाधिराज: सर्वेषां विष्णुब्रह्ममयों महान्‌ । ईश्वरत्वं विजानी ध्वं कर्तारमकृतं हरिम,ब्रह्ममय महाविष्णु ही सबके राजाधिराज हैं, उन्हींको ईश्वर समझना चाहिये। वे श्रीहरि सबके कर्ता हैं, किंतु उनका कोई कर्ता नहीं है

ਵਿਸ਼ਨੂ-ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਈਸ਼ਵਰ ਜਾਣੋ। ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਅਕ੍ਰਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ।

Verse 14

नरकिन्नरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्‌ । देवदानवनागानां सर्वेषामीश्वरो हि सः,वे विष्णु ही मनुष्य, किन्नर, यक्ष, गन्धर्व, सर्प, राक्षस, देव, दानव और नाग सबके अधीश्वर हैं

ਉਹੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਮਨੁੱਖ, ਕਿੰਨਰ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਸਰਪ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਨਾਗ—ਸਭ ਦਾ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 15

भगदेवानुयातानां सर्वासां वामलोचना । माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वती हि सा,कामी पुरुष जिनके पीछे फिरते हैं, उन सबमें सुन्दर नेत्रोंवाली स्त्री प्रधान है। एवं जो माहेश्वरी, महादेवी और पार्वती नामसे कही जाती हैं, उन मंगलमयी उमादेवीको स्त्रियोंमें सर्वोत्तम जानो तथा रमण करने योग्य स्त्रियोंमें स्वर्णविभूषित अप्सराएँ प्रधान हैं

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਪੁਰਖ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਮਹਾਦੇਵੀ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮੰਗਲਮਈ ਉਮਾ-ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਭੋਗ ਲਈ ਇੱਛਿਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ।

Verse 16

उमां देवीं विजानी ध्वं नारीणामुत्तमां शुभाम्‌ । रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणामप्सरसस्तथा,कामी पुरुष जिनके पीछे फिरते हैं, उन सबमें सुन्दर नेत्रोंवाली स्त्री प्रधान है। एवं जो माहेश्वरी, महादेवी और पार्वती नामसे कही जाती हैं, उन मंगलमयी उमादेवीको स्त्रियोंमें सर्वोत्तम जानो तथा रमण करने योग्य स्त्रियोंमें स्वर्णविभूषित अप्सराएँ प्रधान हैं

ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਉਮਾ-ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਅਤੇ ਰਤੀ-ਭੋਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧਨ-ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ।

Verse 17

धर्मकामाश्ष राजानो ब्राह्मणा धर्मसेतव: । तस्माद्‌ राजा द्विजातीनां प्रयतेत सम रक्षणे,राजा धर्म-पालनके इच्छुक होते हैं और ब्राह्मण धर्मके सेतु हैं। अत: राजाको चाहिये कि वह सदा ब्राह्मणोंकी रक्षाका प्रयत्न करे

ਰਾਜੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਨਿਭੇੜੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਦੇ ਸੇਤੂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੇ।

Verse 18

राज्ञां हि विषये येषामवसीदन्ति साधव: । हीनास्ते स्वगुणै: सर्व: प्रेत्य चोन्‍्मार्गगामिन:,जिन राजाओंके राज्यमें श्रेष्ठ पुरुषोंको कष्ट होता है, वे अपने समस्त राजोचित गुणोंसे हीन हो जाते और मरनेके बाद नीच गतिको प्राप्त होते हैं

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਧੂ-ਜਨ ਦੁੱਖ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜੋਚਿਤ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਪਥਗਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਨੀਚ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 19

राज्ञां हि विषये येषां साधव: परिरक्षिता: । तेडस्मिल्लोके प्रमोदन्ते सुखं प्रेत्य च भुज्जते

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਧੂ-ਜਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 20

अत ऊर्ध्व॑ प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम्‌,अब मैं सबके नियत धर्मके लक्षणोंका वर्णन करता हूँ। अहिंसा सबसे श्रेष्ठ धर्म है और हिंसा अधर्मका लक्षण (स्वरूप) है। प्रकाश देवताओंका और यज्ञ आदि कर्म मनुष्योंका लक्षण है

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਲੱਛਣ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਅਹਿੰਸਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਅਧਰਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕਰਮ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯਜ्ञ ਆਦਿ—ਹੈ।

Verse 21

अहिंसा परमो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा । प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्या: कर्मलक्षणा:,अब मैं सबके नियत धर्मके लक्षणोंका वर्णन करता हूँ। अहिंसा सबसे श्रेष्ठ धर्म है और हिंसा अधर्मका लक्षण (स्वरूप) है। प्रकाश देवताओंका और यज्ञ आदि कर्म मनुष्योंका लक्षण है

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਅਹਿੰਸਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ; ਹਿੰਸਾ ਅਧਰਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਦੇਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਨਾਲ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯਜ्ञ ਆਦਿ ਵਿਧਿਕਰਮਾਂ ਨਾਲ।

Verse 22

शब्दलक्षणमाकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षण: । ज्योतिषां लक्षणं रूपमापश्ष रसलक्षणा:,शब्द आकाशका, वायु स्पर्शका, रूप तेजका और रस जलका लक्षण है

ਵਾਯੂਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਬਦ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ; ਸਪਰਸ਼ ਵਾਯੂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ; ਰੂਪ (ਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ) ਤੇਜ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਸ ਜਲ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।

Verse 23

धारिणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा । स्वरव्यज्जनसंस्कारा भारती शब्दलक्षणा,गन्ध सम्पूर्ण प्राणियोंको धारण करनेवाली पृथ्वीका लक्षण है तथा स्वर-व्यंजनकी शुद्धिसे युक्त वाणीका लक्षण शब्द है

ਵਾਯੂਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਗੰਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੁਰ-ਵਿਆੰਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਘੜਤ ਨਾਲ ਸੰਵਰੀ ਭਾਰਤੀ (ਵਾਣੀ) ਦਾ ਲੱਛਣ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।

Verse 24

मनसो लक्षण चिन्ता चिन्तोक्ता बुद्धिलक्षणा । मनसा चिन्तितानर्थान्‌ बुद्धया चेह व्यवस्यति

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨ ਦਾ ਲੱਛਣ ‘ਚਿੰਤਾ’ ਹੈ; ਉਹੀ ਵਿਚਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ‘ਨਿਸ਼ਚਯ’ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ ਵੱਲੋਂ ਸੋਚੇ ਗਏ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 25

लक्षणं मनसो ध्यानमव्यक्त साधुलक्षणम्‌,मनका लक्षण ध्यान है और श्रेष्ठ पुरुषका लक्षण बाहरसे व्यक्त नहीं होता (वह स्वसंवेद्य हुआ करता है)। योगका लक्षण प्रवृति और संन्यासका लक्षण ज्ञान है। इसलिये बुद्धिमान पुरुषको चाहिये कि वह ज्ञानका आश्रय लेकर यहाँ संन्यास ग्रहण करे

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨ ਦਾ ਲੱਛਣ ਧਿਆਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸਾਧੂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਉਹ ਤਾਂ ਸਵ-ਸੰਵੇਦਨ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਦਾ ਲੱਛਣ ਧਰਮਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰੇ।

Verse 26

प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम्‌ | तस्माजज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान्‌,मनका लक्षण ध्यान है और श्रेष्ठ पुरुषका लक्षण बाहरसे व्यक्त नहीं होता (वह स्वसंवेद्य हुआ करता है)। योगका लक्षण प्रवृति और संन्यासका लक्षण ज्ञान है। इसलिये बुद्धिमान पुरुषको चाहिये कि वह ज्ञानका आश्रय लेकर यहाँ संन्यास ग्रहण करे

ਯੋਗ ਦਾ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰੇ—ਬਾਹਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਧਾਰ ਬਣੇ।

Verse 27

संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्रोति परमां गतिम्‌ | अतीतो द्वन्द्मभ्येति तमोमृत्युजरातिग:,ज्ञानयुक्त संन्यासी मौत और बुढ़ापाको लाँचकर सब प्रकारके द्वन्द्दोंसे परे हो अज्ञानान्धकारके पार पहुँचकर परमगतिको प्राप्त होता है

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੰਨਿਆਸੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 28

धर्मलक्षणसंयुक्तमुक्त वो विधिवन्मया । गुणानां ग्रहणं सम्यग्‌ वक्ष्माम्यहमत: परम्‌,महर्षियो! यह मैंने तुमलोगोंसे लक्षणोंसहित धर्मका विधिवत्‌ वर्णन किया। अब यह बतला रहा हूँ कि किस गुणको किस इन्द्रियसे ठीक-ठीक ग्रहण किया जाता है

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ਿਓ! ਮੈਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਛਣਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਸਾਫ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਗੁਣ ਕਿਹੜੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਰਾਹੀਂ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

पार्थिवो यस्तु गन्धो वै घप्राणेन हि स गृहाते । प्राणस्थश्न तथा वायुर्गन्धज्ञाने विधीयते,पृथ्वीका जो गन्ध नामक गुण है, उसका नासिकाके द्वारा ग्रहण होता है और नासिकामें स्थित वायु उस गन्धका अनुभव करानेमें सहायक होती है

ਵਾਯੂਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਤੱਤ ਦਾ ‘ਗੰਧ’ ਨਾਮਕ ਗੁਣ ਨਾਸਿਕਾ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਘ੍ਰਾਣ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਉਸ ਗੰਧ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 30

अपां धातू रसो नित्यं जिद्नया स तु गृहाते । जिद्दास्थश्न तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते,जलका स्वाभाविक गुण रस है, जिसको जिद्ल्ाके द्वारा ग्रहण किया जाता है और जिह्लामें स्थित चन्द्रमा उस रसके आस्वादनमें सहायक होता है

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਲ-ਤੱਤ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸਰ ‘ਰਸ’ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਭ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਰਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 31

ज्योतिषश्च गुणो रूप॑ चक्षुषा तच्च गृहाते । चक्षु:स्थश्व॒ सदा55दित्यो रूपज्ञाने विधीयते,तेजका गुण रूप है और वह नेत्रमें स्थित सूर्यदेवताकी सहायतासे नेत्रके द्वारा सदा देखा जाता है

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੇਜ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਦਾ ਗੁਣ ‘ਰੂਪ’ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਖ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਰੂਪ-ਗਿਆਨ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯ ਸਹਾਇਕ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 32

वायव्यस्तु सदा स्पर्शस्त्वाचा प्रज्ञायते च सः । त्वक्स्थश्वैव सदा वायु: स्पर्शने स विधीयते,वायुका स्वाभाविक गुण स्पर्श है, जिसका त्वचाके द्वारा ज्ञान होता है और त्वचामें स्थित वायुदेव उस स्पर्शका अनुभव करानेमें सहायक होता है

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਾਯੁ-ਤੱਤ ਦਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਗੁਣ ‘ਸਪਰਸ਼’ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਚਮੜੀ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਵਾਯੂ ਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 33

आकाश स्य गुणो होष श्रोत्रेण च स गृहाते । श्रोत्रस्थाश्व दिश: सर्वा: शब्दज्ञाने प्रकीर्तिता:,आकाशके गुण शब्दका कानोंके द्वारा ग्रहण होता है और कानमें स्थित सम्पूर्ण दिशाएँ शब्दके श्रवणमें सहायक बतायी गयी हैं

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਗੁਣ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਨ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 34

मनसश्च गुणश्रिन्ता प्रज्ञया स तु गृहाते । हृदिस्थश्लेतनो धातुर्मनोज्ञाने विधीयते,मनका गुण चिन्तन है, जिसका बुद्धिके द्वारा ग्रहण किया जाता है और हृदयमें स्थित चेतन (आत्मा) मनके चिन्तन-कार्यमें सहायता देता है

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨ ਦਾ ਗੁਣ ‘ਚਿੰਤਨ’ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ (ਬੁੱਧੀ) ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਚੇਤਨ ਤੱਤ—ਆਤਮਾ—ਮਨ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 35

बुद्धिरध्यवसायेन ज्ञानेन च महांस्तथा । निश्चित्य ग्रहणाद्‌ व्यक्तमव्यक्तं नात्र संशय:,निश्चयके द्वारा बुद्धिका और ज्ञानके द्वारा महत्तत्त्वका ग्रहण होता है। इनके कार्योंसे ही इनकी सत्ताका निश्चय होता है और इसीसे इन्हें व्यक्त माना जाता है, किंतु वास्तवमें तो अतीन्द्रिय होनेके कारण ये बुद्धि आदि अव्यक्त ही हैं, इसमें संशय नहीं है

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਅਧ੍ਯਵਸਾਯ ਰੂਪ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਹੱਤੱਤਵ ਭੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਵ੍ਯਕਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਸਭ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਹੀ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 36

एते द्रुमाणां राजानो लोके5स्मिन्‌ नात्र संशय: । बरगद, जामुन, पीपल, सेमल, शीशम, मेषशुंग (मेढ़ासिंगी) और पोले बाँस--ये इस लोकमें वृक्षोंके राजा हैं, इसमें संदेह नहीं है,अलिड्डग्रहणो नित्य: क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मक: । तस्मादलिड्: क्षेत्रज्ञ: केवलं ज्ञानलक्षण: नित्य क्षेत्रज्ञ आत्माका कोई ज्ञापक लिंग नहीं है; क्योंकि वह (स्वयंप्रकाश और) निर्गुण है। अतः: क्षेत्रज्ष अलिंग (किसी विशेष लक्षणसे रहित) है; अतः केवल ज्ञान ही उसका लक्षण (स्वरूप) माना गया है

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਨਿੱਤ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਆਤਮਾ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਅਲਿੰਗ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ (ਚੇਤਨਾ) ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 37

अब्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं गुणानां प्रभवाप्ययम्‌ । सदा पश्याम्यहं लीनो विजानामि शृणोमि च,गुणोंकी उत्पत्ति और लयके कारणभूत अव्यक्त प्रकृतिको क्षेत्र कहते हैं। मैं उसमें संलग्न होकर सदा उसे जानता और सुनता हूँ

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਅਵ੍ਯਕਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਨੂੰ ਹੀ ‘ਖੇਤਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਉਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ (ਉਸ ਦਾ ਸਤ੍ਯ) ਸੁਣਦਾ ਵੀ ਹਾਂ।

Verse 38

पुरुषस्तद्‌ विजानीते तस्मात्‌ क्षेत्रज्ञ उच्यते । गुणवृत्तं तथा वृत्तं क्षेत्रज्ञ: परिपश्यति,आत्मा क्षेत्रको जानता है, इसलिये वह क्षेत्रज्ञ कहलाता है। क्षेत्रज्ष आदि, मध्य और अन्तसे युक्त समस्त उत्पत्तिशील अचेतन गुणोंके कार्यको और उनकी क्रियाको भी भलीभाँति जानता है, किंतु बारंबार उत्पन्न होनेवाले गुण आत्माको नहीं जान पाते

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪੁਰੁਸ਼ (ਆਤਮਾ) ਉਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਦਾ-ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗੁਣ ਬਾਰੰਬਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ।

Verse 39

आदिमध्यावसानान्तं सृज्यमानमचेतनम्‌ । न गुणा विदुरात्मानं सृज्यमाना: पुनः पुन:,आत्मा क्षेत्रको जानता है, इसलिये वह क्षेत्रज्ञ कहलाता है। क्षेत्रज्ष आदि, मध्य और अन्तसे युक्त समस्त उत्पत्तिशील अचेतन गुणोंके कार्यको और उनकी क्रियाको भी भलीभाँति जानता है, किंतु बारंबार उत्पन्न होनेवाले गुण आत्माको नहीं जान पाते

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਚੇਤਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਣ ਬਾਰੰਬਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਹੀ ਇਸ ਸਮੂਹ ਅਚੇਤਨ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ, ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 40

न सत्यं विन्दते वक्षित क्षेत्रज्ञस्त्वेव विन्दति । गुणानां गुणभूतानां यत्‌ परं परमं महत्‌,जो गुणों और गुणोंके कार्योंसे अत्यन्त परे है, उस परम महान्‌ सत्यस्वरूप क्षेत्रज्ञको कोई नहीं जानता, परंतु वह सबको जानता है

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮ ਮਹਾਨ ਸਤ੍ਯਸਰੂਪ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਨੂੰ ਕੋਈ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 41

तस्माद्‌ गुणांश्नव सत्त्वं च परित्यज्येह धर्मवित्‌ | क्षीणदोषो गुणातीत): क्षेत्रज्ञ प्रविशत्यथ,अतः इस लोकमें जिसके दोषोंका क्षय हो गया है, वह गुणातीत धर्मज्ञ पुरुष सत्त्व (बुद्धि) और गुणोंका परित्याग करके क्षेत्रज्ञके शुद्ध स्वरूप परमात्मामें प्रवेश कर जाता है

ਇਸ ਲਈ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ—ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੱਤਵ (ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ) ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਵੀ—ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੋ ਕੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें गुरु-शिष्य- संवादविषयक बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,निर्द्धदद्वों निर्ममस्कारो नि:ःस्वाहाकार एव च | अचलकश्चानिकेतत्ष क्षेत्रज्ञ: स परो विभु: क्षेत्रज् सुख-दुखादि द्वन्द्ोंसे रहित, किसीको नमस्कार न करनेवाला, स्वाहाकाररूप यज्ञादि कर्म न करनेवाला, अचल और अनिकेत है। वही महान्‌ विभु है

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਉਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਯਜ੍ਞਾਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਚਲ ਅਤੇ ਅਨਿਕੇਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ ਹੈ।

Verse 43

इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि गुरुशिष्यसंवादे त्रिचत्वारिंशो 5ध्याय:

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਅਨੁਗੀਤਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰਿੰਸ਼ (43ਵਾਂ) ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 193

प्राप्रुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभा: । द्विजवरो! जिनके राज्यमें श्रेष्ठ पुरुषोंकी सब प्रकारसे रक्षा की जाती है, वे महामना नरेश इस लोकमें आनन्दके भागी होते हैं और परलोकमें अक्षय सुख प्राप्त करते हैं, ऐसा समझो

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼੍ਠੋ, ਇਹ ਜਾਣੋ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਮਨਾ ਨਰੇਸ਼ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 243

बुद्धिह्हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशय: । चिन्तन मनका और निश्चय बुद्धिका लक्षण है; क्योंकि मनुष्य इस जगतमें मनके द्वारा चिन्तन की हुई वस्तुओंका बुद्धिसे ही निश्चय करते हैं, निश्चयके द्वारा ही बुद्धि जाननेमें आती है, इसमें संदेह नहीं है

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਕਈ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਉਠਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਕੇ ਠਹਿਰਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਫੈਸਲਾ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।