Shloka 36
Brahmopadeśa: Adhipatitva-kathana, Dharma-lakṣaṇa, and Kṣetra–Kṣetrajña Viveka
Book 14, Chapter 43
एते द्रुमाणां राजानो लोके5स्मिन् नात्र संशय: । बरगद
ete drumāṇāṁ rājāno loke 'smin nātra saṁśayaḥ | aliṅdagrahaṇo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ | tasmād aliṅgaḥ kṣetrajñaḥ kevalaṁ jñānalakṣaṇaḥ ||
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਨਿੱਤ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਆਤਮਾ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਅਲਿੰਗ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ (ਚੇਤਨਾ) ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The Self (kṣetrajña) is eternal and nirguṇa—beyond material qualities—so it cannot be identified by external signs; its only true ‘mark’ is pure consciousness/knowledge (jñāna).
Vāyu-deva is instructing the listener by first asserting a worldly classification (the ‘kings’ among trees) and then pivoting to a higher teaching: the indwelling Self is not an object of sensory identification and is known only as consciousness itself.