Adhyaya 18
कर्मनाशाभावः, गर्भे जीवप्रवेशः, आचारधर्मोपदेशः (Karma’s Non-Extinction, Jīva’s Entry into the Embryo, and Instruction on Conduct-Dharma)
Upa-parva: Āśvamedhika-parva — Adhyāya 18 (Karma, Garbha-praveśa, and Sādhu-ācāra Upadeśa)
A Brahmin speaker argues that neither auspicious nor inauspicious actions are destroyed; their results mature repeatedly across “fields” (kṣetra), i.e., successive embodiments. Merit and demerit are intensified by the purity or impurity of intention (śuddha/pāpa manas), with mind presented as the proximate driver of action. The discourse then shifts to embryology in a doctrinal register: mixed semen and blood reach the womb, and the being attains a karmically appropriate “field”; consciousness/jīva enters and organizes the embryo, illustrated through analogies (molten metal taking form, fire pervading iron, a lamp illuminating a dwelling). The speaker reiterates inevitability of experiencing prior-body karma, followed by accumulation and depletion until one comprehends mokṣa-oriented dharma. A prescriptive catalog follows—charity, vows, brahmacarya, restraint, calmness, compassion, non-cruelty, non-theft, truthfulness, service to parents, honoring deities and guests, teacher-veneration, cleanliness, and sense-control—culminating in the claim that ācāra reveals dharma and that alignment with sanātana-dharma prevents “durgati.” The chapter concludes by distinguishing the yogin/liberated type and introducing a further cosmological account (Brahmā’s creation, pradhāna, kṣara/akṣara) and the contemplative insight that enables crossing saṃsāra.
Chapter Arc: एक ब्राह्मण उपदेश-स्वर में जीव के गर्भ-प्रवेश का रहस्य खोलता है और कहता है कि शुभ-अशुभ कर्मों का फल इस लोक में अनिवार्य है—कोई भी उससे बच नहीं सकता। → वह बताता है कि जैसे फलने के समय वृक्ष बहुत फल देता है, वैसे ही शुद्ध मन से किया पुण्य विपुल फल देता है; और कलुषित मन से किया पाप भी बढ़कर फलित होता है—मन ही कर्म का अग्रदूत है। फिर वह जीव के गर्भ में प्रवेश की तीव्र, दाहक प्रक्रिया का दृष्टांत देता है—अग्नि जैसे लोहे में प्रवेश कर उसे तपाती है, वैसे ही जीव गर्भ में स्थित होकर देह-बंधन की तपन भोगता है। → उपदेश का शिखर तब आता है जब ब्राह्मण ‘सनातन धर्म’ को कर्म-आधारित, लोक-नियामक नियम के रूप में प्रतिष्ठित करता है: दान आदि सत्कर्मों में ही वह धर्म स्थित है; जो उसे अपनाता है, दुर्गति नहीं पाता। साथ ही वह संकेत करता है कि योगी/मुक्त पुरुष इस सामान्य बंधन-चक्र से भिन्न स्थिति को प्राप्त करता है। → अध्याय का निष्कर्ष वैराग्य और समदर्शन की ओर मुड़ता है: जन्म-मृत्यु-रोग से घिरे हुए भी जो पुरुष प्रधान-तत्त्व को जानकर समस्त चेतन प्राणियों में एक-सा चैतन्य देखता है, वह संसार से ऊबकर परम पद का मार्ग खोजता है—और ब्राह्मण उसके लिए ‘यथातथ्य’ उपदेश देने का वचन देता है। → ब्राह्मण कहता है—‘मैं अब उसका उपदेश बताऊँगा’—और आगे आने वाले अध्याय के लिए मुक्ति-मार्ग की विस्तृत शिक्षा का द्वार खोल देता है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान अष्टादशो< ध्याय: जीवके गर्भ-प्रवेश, आचार-धर्म, कर्म-फलकी अनिवार्यता तथा संसारसे तरनेके उपायका वर्णन ब्राह्मण उवाच शुभानामशुभानां च नेह नाशो<5स्ति कर्मणाम् । प्राप्य प्राप्पानुपच्यन्ते क्षेत्र क्षेत्र तथा तथा,सिद्ध ब्राह्मण बोले--काश्यप! इस लोकमें किये हुए शुभ और अशुभ कर्मोंका फल भोगे बिना नाश नहीं होता। वे कर्म वैसा-वैसा कर्मानुसार एकके बाद एक शरीर धारण कराकर अपना फल देते रहते हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ! ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਭੋਗੇ ਬਿਨਾਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਕਰਮ ਮੁੜ ਮੁੜ, ਇੱਕ ਖੇਤਰ (ਦੇਹ) ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਯਥਾਯੋਗ ਪੱਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
यथा प्रसूयमानस्तु फली दद्यात् फलं बहु । तथा स्याद् विपुलं पुण्यं शुद्धेन मनसा कृतम्,जैसे फल देनेवाला वृक्ष फलनेका समय आनेपर बहुत-से फल प्रदान करता है, उसी प्रकार शुद्ध हृदयसे किये हुए पुण्यका फल अधिक होता है
ਜਿਵੇਂ ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖ ਫਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਬਹੁਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਪੁੰਨ ਅਤਿ ਵਿਪੁਲ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
पापं चापि तथैव स्यात् पापेन मनसा कृतम् | पुरोधाय मनो हीदं कर्मण्यात्मा प्रवर्तते,इसी तरह कलुषित चित्तसे किये हुए पापके फलमें भी वृद्धि होती है; क्योंकि जीवात्मा मनको आगे करके ही प्रत्येक कार्यमें प्रवृत्त होता है
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪ ਵੀ, ਜੇ ਪਾਪੀ ਤੇ ਮਲਿਨ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਆਤਮਾ ਮਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਹਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 4
यथा कर्मसमाविष्ट: काममन्युसमावृतः । नरो गर्भ प्रविशति तच्चापि शृणु चोत्तरम्,काम-क्रोधसे घिरा हुआ मनुष्य जिस प्रकार कर्मजालमें आबद्ध होकर गर्भमें प्रवेश करता है, उसका भी उत्तर सुनो
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਅਗਲਾ ਉੱਤਰ ਵੀ ਸੁਣ।
Verse 5
शुक्रे शोणितसंसूष्टं स्त्रिया गर्भाशयं गतम् । क्षेत्र कर्मजमाप्रोति शुभं वा यदि वाशुभम्,जीव पहले पुरुषके वीर्यमें प्रविष्ट होता है, फिर स्त्रीके गर्भाशयमें जाकर उसके रजमें मिल जाता है। तत्पश्चात् उसे कर्मानुसार शुभ या अशुभ शरीरकी प्राप्ति होती है
ਜੀਵ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਖ ਦੇ ਵੀਰਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਰਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
सौक्ष्म्यादव्यक्तभावाच्च न च क्वचन सज्जति | सम्प्राप्य ब्राह्मण: काम तस्मात् तद् ब्रह्म शाश्वतम्,जीव अपनी इच्छाके अनुसार उस शरीरमें प्रवेश करके सूक्ष्म और अव्यक्त होनेके कारण कहीं आसक्त नहीं होता है; क्योंकि वास्तवमें वह सनातन परब्रह्म-स्वरूप है
ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 7
तद् बीजं सर्वभूतानां तेन जीवन्ति जन्तव: । स जीव: सर्वगात्राणि गर्भस्याविश्य भागश:,वह जीवात्मा सम्पूर्ण भूतोंकी स्थितिका हेतु है, क्योंकि उसीके द्वारा सब प्राणी जीवित रहते हैं। वह जीव गर्भके समस्त अंगमें प्रविष्ट हो उसके प्रत्येक अंशमें तत्काल चेतनता ला देता है और वही प्राणोंके स्थान--वक्षःस्थलमें स्थित हो समस्त अंगोंका संचालन करता है। तभी वह गर्भ चेतनासे सम्पन्न होता है
ਉਹੀ (ਜੀਵ-ਤੱਤ) ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਜੀਵ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੀਵ ਗਰਭ ਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਹਿੱਸਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
दधाति चेतसा सद्यः प्राणस्थानेष्ववस्थित: । ततः स्पन्दयतेड5ड्रानि स गर्भशक्षेतनान्वित:,वह जीवात्मा सम्पूर्ण भूतोंकी स्थितिका हेतु है, क्योंकि उसीके द्वारा सब प्राणी जीवित रहते हैं। वह जीव गर्भके समस्त अंगमें प्रविष्ट हो उसके प्रत्येक अंशमें तत्काल चेतनता ला देता है और वही प्राणोंके स्थान--वक्षःस्थलमें स्थित हो समस्त अंगोंका संचालन करता है। तभी वह गर्भ चेतनासे सम्पन्न होता है
ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੰਦਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਭ ਚੇਤਨਾਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
यथा लोहस्य निःस्यन्दो निषिक्तो बिम्बविग्रहम् । उपैति तद् विजानीहि गर्भ जीवप्रवेशनम्,जैसे तपाये हुए लोहेका द्रव जैसे साँचेमें ढाला जाता है उसीका रूप धारण कर लेता है, उसी प्रकार गर्भमें जीवका प्रवेश होता है, ऐसा समझो (अर्थात् जीव जिस प्रकारकी योनिमें प्रविष्ट होता है, उसी रूपमें उसका शरीर बन जाता है)
ਜਿਵੇਂ ਤਪੇ ਹੋਏ ਲੋਹੇ ਦਾ ਪਿਘਲਿਆ ਹੋਇਆ ਧਾਰਾ ਸਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸੇ ਸਾਂਚੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਮਝੋ—ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 10
लोहपिण्डं यथा वल्रि: प्रविश्य हतितापयेत् । तथा त्वमपि जानीहि गर्भे जीवोपपादनम्,जैसे आग लोहपिण्डमें प्रविष्ट होकर उसे बहुत तपा देती है, उसी प्रकार गर्भमें जीवका प्रवेश होता है और वह उसमें चेतनता ला देता है। इस बातको तुम अच्छी तरह समझ लो
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਜੜ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ।
Verse 11
यथा च दीप: शरणे दीप्यमान: प्रकाशते । एवमेव शरीराणि प्रकाशयति चेतना,जिस प्रकार जलता हुआ दीपक समूचे घरमें प्रकाश फैलाता है, उसी प्रकार जीवकी चैतन्य शक्ति शरीरके सब अवयवोंको प्रकाशित करती है
ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਲਦਾ ਦੀਵਾ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਚਾਨਣ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦਿਹ ਦੇ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਿਆਸ਼ੀਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 12
यद् यच्च कुरुते कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् | पूर्वदेहकृतं सर्वमवश्यमुपभुज्यते,मनुष्य शुभ अथवा अशुभ जो-जो कर्म करता है, पूर्व-जन्मके शरीरसे किये गये उन सब कर्मोंका फल उसे अवश्य भोगना पड़ता है
ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਵ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
ततस्तु क्षीयते चैव पुनश्चान्यत् प्रचीयते । यावत् तन्मोक्षयोगस्थं धर्म नैवावबुध्यते,उपभोगसे प्राचीन कर्मका तो क्षय होता है और फिर दूसरे नये-नये कर्मोका संचय बढ़ जाता है। जबतक मोक्षकी प्राप्तिमें सहायक धर्मका उसे ज्ञान नहीं होता, तबतक यह कर्मोकी परम्परा नहीं टूटती है
ਭੋਗ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਕਰਮ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੋਖਸ਼-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਧਰਮ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਬੋਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਇਹ ਲੜੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ।
Verse 14
तत्र कर्म प्रवक्ष्यामि सुखी भवति येन वै | आवर्तमानो जातीषु यथान्योन्यासु सत्तम,साधुशिरोमणे! इस प्रकार भिन्न-भिन्न योनियोंमें भ्रमण करनेवाला जीव जिनके अनुष्ठानसे सुखी होता है, उन कर्मोका वर्णन सुनो
ਹੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ, ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਕਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਜਨਮ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਜਨਮ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਕਰਮ ਸੁਣ।
Verse 15
दानं व्रतं ब्रह्मचर्य यथोक्तं ब्रह्मुधारणम् । दम: प्रशान्तता चैव भूतानां चानुकम्पनम्,दान, व्रत, ब्रह्मचर्य, शास्त्रोक्त रीतिसे वेदाध्ययन, इन्द्रियनिग्रह, शान्ति, समस्त प्राणियोंपर दया, चित्तका संयम, कोमलता, दूसरोंके धन लेनेकी इच्छाका त्याग, संसारके प्राणियोंका मनसे भी अहित न करना, माता-पिताकी सेवा, देवता, अतिथि और गुरुओंकी पूजा, दया, पवित्रता, इन्द्रियोंको सदा काबूमें रखना तथा शुभ कर्मोंका प्रचार करना--यह सब श्रेष्ठ पुरुषोंका बर्ताव कहलाता है। इनके अनुष्ठानसे धर्म होता है, जो सदा प्रजावर्गकी रक्षा करता है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਾਨ, ਵਰਤ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਧਾਰਣ; ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਅੰਤਰ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ—ਇਹੀ ਸੱਚੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮ ਸਦਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਧਾਰਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
संयमाश्चानृशंस्यं च परस्वादानवर्जनम् व्यलीकानामकरणं भूतानां मनसा भुवि,दान, व्रत, ब्रह्मचर्य, शास्त्रोक्त रीतिसे वेदाध्ययन, इन्द्रियनिग्रह, शान्ति, समस्त प्राणियोंपर दया, चित्तका संयम, कोमलता, दूसरोंके धन लेनेकी इच्छाका त्याग, संसारके प्राणियोंका मनसे भी अहित न करना, माता-पिताकी सेवा, देवता, अतिथि और गुरुओंकी पूजा, दया, पवित्रता, इन्द्रियोंको सदा काबूमें रखना तथा शुभ कर्मोंका प्रचार करना--यह सब श्रेष्ठ पुरुषोंका बर्ताव कहलाता है। इनके अनुष्ठानसे धर्म होता है, जो सदा प्रजावर्गकी रक्षा करता है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ; ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਨਾ ਲੈਣਾ; ਛਲ-ਕਪਟ ਨਾ ਕਰਨਾ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦਾ ਅਹਿਤ ਨਾ ਸੋਚਣਾ—ਇਹ ਸਭ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਾਨ, ਵਰਤ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਅੰਤਰ-ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਮਨ ਦਾ ਸੰਯਮ, ਕੋਮਲਤਾ, ਪਰਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤਿਆਗਣਾ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਦੇਵਤਾ-ਅਤਿਥੀ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸ਼ੌਚ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ—ਇਹੀ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਧਰਮ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮ ਸਦਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ,मातापित्रोश्व शुश्रूषा देवतातिथिपूजनम् । गुरुपूजा घृणा शौचं नित्यमिन्द्रियसंयम: दान, व्रत, ब्रह्मचर्य, शास्त्रोक्त रीतिसे वेदाध्ययन, इन्द्रियनिग्रह, शान्ति, समस्त प्राणियोंपर दया, चित्तका संयम, कोमलता, दूसरोंके धन लेनेकी इच्छाका त्याग, संसारके प्राणियोंका मनसे भी अहित न करना, माता-पिताकी सेवा, देवता, अतिथि और गुरुओंकी पूजा, दया, पवित्रता, इन्द्रियोंको सदा काबूमें रखना तथा शुभ कर्मोंका प्रचार करना--यह सब श्रेष्ठ पुरुषोंका बर्ताव कहलाता है। इनके अनुष्ठानसे धर्म होता है, जो सदा प्रजावर्गकी रक्षा करता है
ਸਿੱਧ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ—ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਦਰ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸੰਯਮ—ਇਹੀ ਉੱਤਮਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦਾਨ, ਵਰਤ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ, ਅੰਤਰ-ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ, ਮਨ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ, ਕੋਮਲਤਾ, ਪਰਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤਿਆਗਣਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਧਰਮ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮ ਸਦਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
प्रवर्तनं शुभानां च तत् सतां वृत्तमुच्यते । ततो धर्म: प्रभवति य: प्रजा: पाति शाश्वती:,दान, व्रत, ब्रह्मचर्य, शास्त्रोक्त रीतिसे वेदाध्ययन, इन्द्रियनिग्रह, शान्ति, समस्त प्राणियोंपर दया, चित्तका संयम, कोमलता, दूसरोंके धन लेनेकी इच्छाका त्याग, संसारके प्राणियोंका मनसे भी अहित न करना, माता-पिताकी सेवा, देवता, अतिथि और गुरुओंकी पूजा, दया, पवित्रता, इन्द्रियोंको सदा काबूमें रखना तथा शुभ कर्मोंका प्रचार करना--यह सब श्रेष्ठ पुरुषोंका बर्ताव कहलाता है। इनके अनुष्ठानसे धर्म होता है, जो सदा प्रजावर्गकी रक्षा करता है इति श्रीमहा भारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि अष्टादशोडध्याय:
ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰ—ਇਹੀ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਧਰਮ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮ ਸਦਾ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
एवं सत्सु सदा पश्येत् तत्राप्येषा ध्रुवा स्थिति: । आचारो धर्ममाचष्टे यस्मिन् शान्ता व्यवस्थिता:,सत्पुरुषोंमें सदा ही इस प्रकारका धार्मिक आचरण देखा जाता है। उन्हींमें धर्मकी अटल स्थिति होती है। सदाचार ही धर्मका परिचय देता है। शान्तचित्त महात्मा पुरुष सदाचारमें ही स्थित रहते हैं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਧਾਰਮਿਕ ਆਚਰਨ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਅਡੋਲ ਸਥਿਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਦਾਚਾਰ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ ਮਹਾਤਮਾ ਉਸੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
तेषु तत् कर्म निक्षिप्तं यः स धर्म: सनातन: । यस्तं समभिपद्येत न स दुर्गतिमाप्रुयात्,उन्हींमें पूर्वोक्त दान आदि कर्मोकी स्थिति है। वे ही कर्म सनातन धर्मके नामसे प्रसिद्ध हैं। जो उस सनातन धर्मका आश्रय लेता है, उसे कभी दुर्गति नहीं भोगनी पड़ती है
ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਹੀ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਆਚਰਨ ‘ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁৰ্গਤੀ ਜਾਂ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 21
अतो नियम्यते लोक: प्रच्यवन् धर्मवर्त्मसु । यश्च योगी च मुक्तश्चन स एतेभ्यो विशिष्यते,इसीलिये धर्ममार्गसे भ्रष्ट होनेवाले लोगोंका नियन्त्रण किया जाता है। जो योगी और मुक्त है, वह अन्य धर्मात्माओंकी अपेक्षा श्रेष्ठ होता है
ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਰੋਕਦਾ-ਟੋਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਯੋਗੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਵੀ, ਉਹ ਸਧਾਰਣ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਅੰਦਰਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੈ।
Verse 22
वर्तमानस्य धर्मेण शुभं यत्र यथा तथा । संसारतारणं हास्य कालेन महता भवेत्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਆਪਣੀ ਵਰਤਮਾਨ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਯੋਗ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 23
जो धर्मके अनुसार बर्ताव करता है, वह जहाँ जिस अवस्थामें हो, वहाँ उसी स्थितिमें उसको अपने कर्मानुसार उत्तम फलकी प्राप्ति होती है और वह धीरे-धीरे अधिक काल बीतनेपर संसार-सागरसे तर जाता है ।। एवं पूर्वकृतं कर्म नित्यं जन्तु: प्रपद्यते । सर्व तत्कारणं येन विकृतोडयमिहागत:,इस प्रकार जीव सदा अपने पूर्वजन्मोंमें किये हुए कर्मॉंका फल भोगता है। यह आत्मा निर्विकार ब्रह्म होनेपर भी विकृत होकर इस जगत्में जो जन्म धारण करता है, उसमें कर्म ही कारण है
ਜੋ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਸਦਾ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਕਰਮ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ—ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਿਕਾਰਵਾਨ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਧਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਭਵ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 24
शरीरग्रहणं चास्य केन पूर्व प्रकल्पितम् । इत्येवं संशयो लोके तच्च वक्ष्याम्पत: परम्,आत्माके शरीर धारण करनेकी प्रथा सबसे पहले किसने चलायी है, इस प्रकारका संदेह प्रायः लोगोंके मनमें उठा करता है, अतः उसीका उत्तर दे रहा हूँ
“ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇਹ ਰੀਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਚਲਾਈ? ਐਸਾ ਸੰਦੇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 25
शरीरमात्मन: कृत्वा सर्वलोकपितामह: । त्रैलोक्यमसृजद् ब्रह्मा कृत्स्नं स्थावरजड्रमम्,सम्पूर्ण जगत॒के पितामह ब्रह्माजीने सबसे पहले स्वयं ही शरीर धारण करके स्थावर- जंगमरूप समस्त त्रिलोकीकी (कर्मानुसार) रचना की
ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਹੀ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਚਲ-ਚਲ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 26
ततः प्रधानमसृजत् प्रकृतिं स शरीरिणाम् | यया सर्वमिदं व्याप्तं यां लोके परमां विदु:,उन्होंने प्रधान नामक तत्त्वकी उत्पत्ति की, जो देहधारी जीवोंकी प्रकृति कहलाती है। जिसने इस सम्पूर्ण जगत्को व्याप्त कर रखा है तथा लोकमें जिसे मूल प्रकृतिके नामसे जानते हैं
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਤੱਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕੀਤੀ—ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 27
इदं तत्क्षरमित्युक्त परं त्वमृतमक्षरम् | त्रयाणां मिथुनं सर्वमेकेकस्य पृथक् पृथक्
ਇਸ ਨੂੰ ‘ਖ਼ਸ਼ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਅਖ਼ਸ਼ਰ’—ਅਮਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ—ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਯੁਗਮ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੱਥਾਪਿ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 28
यह प्राकृत जगत् क्षर कहलाता है, इससे भिन्न अविनाशी जीवात्माको अक्षर कहते हैं। (इनसे विलक्षण शुद्ध परब्रह्म हैं)--इन तीनोंमेंसे जो दो तत्त्व--क्षर और अक्षर हैं, वे सब प्रत्येक जीवके लिये पृथक्-पृथक होते हैं ।। असृजत् सर्वभूतानि पूर्वदृष्ट: प्रजापति: । स्थावराणि च भूतानि इत्येषा पौर्विकी श्रुति:,श्रुतिमें जो सृष्टिके आरम्भमें सत्रूपसे निर्दिष्ट हुए हैं, उन प्रजापतिने समस्त स्थावर भूतों और जंगम प्राणियोंकी सृष्टि की है, यह पुरातन श्रुति है
ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਜਗਤ ‘ਖ਼ਸ਼ਰ’ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ‘ਅਖ਼ਸ਼ਰ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਖ਼ਸ਼ਰ ਅਤੇ ਅਖ਼ਸ਼ਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਜੀਵ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—‘ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਸਮੇਤ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।’
Verse 29
तस्य कालपरीमाणमकरोत् स पितामह: । भूतेषु परिवृत्तिं च पुनरावृत्तिमेव च,पितामहने जीवके लिये नियत समयतक शरीर धारण किये रहनेकी, भिन्न-भिन्न योनियोंमें भ्रमण करनेकी और परलोकसे लौटकर फिर इस लोकमें जन्म लेने आदिकी भी व्यवस्था की है
ਉਸ ਜੀਵ ਲਈ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਕਾਲ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ—ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ, ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 30
यथात्र कश्रिन्मेधावी दृष्टात्मा पूर्वजन्मनि । यत् प्रवक्ष्यामि तत् सर्व यथावदुपपद्यते,जिसने पूर्वजन्ममें अपने आत्माका साक्षात्कार कर लिया हो, ऐसा कोई मेधावी अधिकारी पुरुष संसारकी अनित्यताके विषयमें जैसी बात कह सकता है, वैसी ही मैं भी कहूँगा। मेरी कही हुई सारी बातें यथार्थ और संगत होंगी
ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਮੇਧਾਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਪੁਰਖ—ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ—ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਨਿਤਤਾ ਬਾਰੇ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ ਬੋਲਾਂਗਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਕਹਿਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਥਾਰਥ, ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਯੁਕਤਿਸੰਗਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 31
सुखदु:खे यथा सम्यगनित्ये य: प्रपश्यति । कायं चामेध्यसंघातं विनाशं कर्मसंहितम्,जो मनुष्य सुख और दु:ख दोनोंको अनित्य समझता है, शरीरको अपवित्र वस्तुओंका समूह समझता है और मृत्युको कर्मका फल समझता है तथा सुखके रूपमें प्रतीत होनेवाला जो कुछ भी है वह सब दुःख-ही-दुःख है, ऐसा मानता है, वह घोर एवं दुस्तर संसार-सागरसे पार हो जायगा
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨਿਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਫਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਾਸ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਢਿੱਲੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ, ਦੁਸ਼ਤਰ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
यच्च किंचित्सुखं तच्च दुःखं सर्वमिति स्मरन् | संसारसागरं घोरं तरिष्यति सुदुस्तरम्,जो मनुष्य सुख और दु:ख दोनोंको अनित्य समझता है, शरीरको अपवित्र वस्तुओंका समूह समझता है और मृत्युको कर्मका फल समझता है तथा सुखके रूपमें प्रतीत होनेवाला जो कुछ भी है वह सब दुःख-ही-दुःख है, ऐसा मानता है, वह घोर एवं दुस्तर संसार-सागरसे पार हो जायगा
ਜੋ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਖ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ—ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਤਰ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 33
जातीमरणरोगैश्व समाविष्ट: प्रधानवित् | चेतनावत्सु चैतन्यं सम॑ भूतेषु पश्यति
ਭਾਵੇਂ ਜੀਵ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਰੋਗ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸਭ ਚੇਤਨ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਚੇਤਨ ਤੱਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਅੰਤਰ-ਚੇਤਨਾ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
निर्विद्यते ततः कृत्स्नं मार्गमाण: परं पदम् | तस्योपदेशं वक्ष्यामि याथातथ्येन सत्तम
ਤਦ ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਬ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੈਨੂੰ ਯਥਾਤਥ੍ਯ—ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ—ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।
Verse 35
जन्म, मृत्यु एवं रोगोंसे घिरा हुआ जो पुरुष प्रधान तत्त्व (प्रकृति)-को जानता है और समस्त चेतन प्राणियोंमें चैतन्यको समानरूपसे व्याप्त देखता है, वह पूर्ण परमपदके अनुसंधानमें संलग्न हो जगत्के भोगोंसे विरक्त हो जाता है। साधुशिरोमणे! उस वैराग्यवान् पुरुषके लिये जो हितकर उपदेश है, उसका मैं यथार्थरूपसे वर्णन करूँगा ।। शाश्वतस्याव्ययस्याथ यदस्य ज्ञानमुत्तमम् । प्रोच्यमानं मया विप्र निबोधेदमशेषत:,उसके लिये जो सनातन अविनाशी परमात्माका उत्तम ज्ञान अभीष्ट है, उसका मैं वर्णन करता हूँ। विप्रवर! तुम सारी बातोंको ध्यान देकर सुनो
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਚੇਤਨ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪੂਰਨ ਪਦ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਜਗਤ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ! ਉਸ ਵੈਰਾਗੀ ਪੁਰਖ ਲਈ ਜੋ ਹਿਤਕਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਛੱਡੇ ਸੁਣ।
Frequently Asked Questions
It asserts that śubha and aśubha karmas do not perish; their fruits mature repeatedly across appropriate “fields” (kṣetra), implying continuity across lives and inevitability of experiencing prior actions.
Dharma is operationalized as disciplined conduct—charity, restraint, compassion, service, purity, and sense-control—with ācāra (the settled practice of ethical exemplars) presented as a reliable indicator of sanātana-dharma.
Yes; it frames karmic cycling as continuing until one understands mokṣa-yoga-oriented dharma, and it marks the yogin/liberated person as distinct, introducing cosmological categories (kṣara/akṣara, pradhāna, Brahmā’s creation) to support that trajectory.