Adhyaya 167
Vasiṣṭhasya śokaḥ, Vipāśā–Śatadrū-nāmākaraṇam, Kalmāṣapādasya bhaya-prasaṅgaḥ (Ādi Parva 167)
Upa-parva: Vasiṣṭha–Kalmāṣapāda Episode (Śakti lineage and river-name etiologies)
A Gandharva narrator describes Vasiṣṭha discovering his hermitage bereft of his sons and leaving in intense grief. He sees a river swollen by monsoon torrents carrying trees and bank-growth; overwhelmed, he resolves to drown, binds himself with nooses, and sinks into the great river. The river severs the bonds and releases him; the sage then names that river Vipāśā (“without bonds/nooses”). Still unsettled, he wanders among mountains, rivers, and lakes, and again throws himself into a Himalayan river filled with fierce aquatic creatures; that river, reacting to his heat-like ascetic potency, splits into many channels and becomes known as Śatadrū (“hundred streams”). Recognizing that death is not attainable by his own effort, he returns toward the hermitage and hears, from behind, the sound of Vedic recitation complete with the six auxiliaries. He asks who follows; his daughter-in-law Adṛśyantī identifies herself as Śakti’s wife and states that Śakti’s unborn son has been studying the Vedas in the womb for twelve years. Vasiṣṭha rejoices that lineage continues and turns back from death. Returning with her, he then sees King Kalmāṣapāda seated in a solitary forest; the king, described as overtaken by a rākṣasa impulse, rises in anger as if to attack. Adṛśyantī, frightened, appeals to Vasiṣṭha for protection, stating that none but him can restrain the approaching threat.
Chapter Arc: पाञ्चालराज द्रुपद शोक से व्याकुल हैं—उन्हें ऐसा पुत्र चाहिए जो द्रोण के अपमान का प्रतिशोध ले सके; जन्मे हुए पुत्रों और बन्धु-सम्बन्धों से भी उन्हें तृप्ति नहीं। → द्रुपद उपयाज/याज से यज्ञ कराने का आग्रह करते हैं, गौओं के अर्बुद दान का वचन देते हैं, और मन की एक ही ज्वाला प्रकट करते हैं—‘द्रोणं प्रतिचिकीर्षया’। यज्ञ की तैयारी के साथ प्रतिशोध का संकल्प भी आकार लेता है। → हवन के अन्त में याज के आह्वान पर अग्नि से देव-सम तेजस्वी कुमार प्रकट होता है—धृष्टद्युम्न; और उसी यज्ञाग्नि से द्रौपदी का भी दिव्य आविर्भाव संकेतित होता है—पाञ्चाल वंश-वृद्धि और भावी महायुद्ध की धुरी। → धृष्टद्युम्न को द्रोण अस्त्र-शिक्षा हेतु अपने निवेशन में ले आते हैं—यह जानते हुए भी कि दैव अमोघ है; वे अपनी कीर्ति और क्षात्र-धर्म के अनुरूप उसे शिक्षित करते हैं, जिससे नियति का जाल और कसता है। → जतुगृह (लाक्षागृह) की घटना का समाचार सुनकर ब्राह्मण पुरोहितों सहित द्रुपद से कहते हैं, और धृतराष्ट्र-पक्ष अमात्यों सहित परस्पर मंत्रणा करता है—आगे राजनीति और गठबंधनों की नई चालें खुलने को हैं।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल ३२ श्लोक हैं) ऑपन- मा बछ। ्-:डिअ षट्षष्ट्यधिेकशततमोड< ध्याय: ट्रपदके यज्ञसे धृष्टद्युम्न और द्रौपदीकी उत्पत्ति ब्राह्मण उवाच अमर्षी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान् द्विजर्षभान् | अन्विच्छन् परिचक्राम ब्राह्मणावसथान् बहून्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਮਰਸ਼ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਰਾਜਾ ਦ੍ਰੁਪਦ ਕਰਮਸਿੱਧ, ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ।
Verse 2
पुत्रजन्म परीप्सन् वै शोकोपहतचेतन: । नास्ति श्रेष्ठमपत्यं मे इति नित्यमचिन्तयत्
ਪੁੱਤਰ-ਜਨਮ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਸੀ; ਉਹ ਨਿੱਤ ਇਹੀ ਸੋਚਦਾ—“ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ।”
Verse 3
जातानू् पुत्रान् स निर्वेदाद् धिग् बन्धूनिति चाब्रवीत् । निः:श्वासपरमश्नासीद् द्रोणं प्रतिचिकीर्षया
ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਬੰਧੂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਧਿਕ’ ਆਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰਦਾ; ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾ ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 4
प्रभाव विनयं शिक्षां द्रोणस्प चरितानि च । क्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन् नाध्यगच्छत
ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਵਿਨਯ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੋਚਦਿਆਂ ਦ੍ਰੁਪਦ ਨੂੰ ਛਤ੍ਰੀ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
Verse 5
प्रतिकर्तु नृपश्रेष्ठी यतमानो5डपि भारत । अभित: सो5थ कल्माषीं गड्कूले परिभ्रमन्
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੇਵਲ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਬਲ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਵਿਨਯ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਠਹਿਰ ਗਈ। ਤਦ, ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ, ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਮਹਾਭਾਗ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇੱਕ ਵੀ ਐਸਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ।
Verse 6
ब्राह्मणावसथं पुण्यमाससाद महीपति: । तत्र नास्नातक: वक्षिन्न चासीदव्रती द्विज:
ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵੀ ਐਸਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਸਨਾਤਕ (ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਐਸਾ ਦ੍ਵਿਜ ਸੀ ਜੋ ਬਿਨਾ ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਜੀਊਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਬਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਵਿਦਿਆ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਸੀ।
Verse 7
तथैव च महाभाग: सो<पश्यत् संशितव्रतौ । याजोपयाजोौ ब्रद्मर्षी शाम्यन्ती परमेष्ठिनौ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਮਹਾਭਾਗ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਦੋ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਯਾਜ ਅਤੇ ਉਪਯਾਜ। ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਸਨ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।
Verse 8
संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ । तारणेयौ युक्तरूपीौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੇਦਿਕ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਜਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਗੋਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਸਨ ਅਤੇ ‘ਤਾਰਣੇਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗ, ਸੂਰਯਦੇਵ ਦੇ ਭਗਤ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ।
Verse 9
स तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रित: । बुद्ध्वा बल॑ तयोस्तत्र कनीयांसमुपह्दरे
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਲਸ-ਰਹਿਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਭ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਭੋਗ-ਵਸਤੂਆਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਨਿੱਠ—ਉਪਯਾਜ—ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਮਨੋਇੱਛਿਤ ਪਦਾਰਥ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ, ਮੁਨੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਯਥਾਯੋਗ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਦ੍ਰੁਪਦ ਬੋਲਿਆ—“ਵਿਪ੍ਰਵਰ ਉਪਯਾਜ! ਉਹ ਕਰਮ ਕਰੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ ਜੋ ਰਣ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਹ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੋਣ ’ਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਰਬੁਦ (ਦਸ ਕਰੋੜ) ਗਾਂਵਾਂ ਦਿਆਂਗਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 10
प्रपेदे छन््दयन् कामैरुपयाजं धृतव्रतम् । पादशुश्रूषणे युक्त: प्रियवाक् सर्वकामद:
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਆਲਸ-ਰਹਿਤ ਰਾਜਾ ਦ੍ਰੁਪਦ ਧ੍ਰਿਤਵ੍ਰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਪਯਾਜ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਭੋਗ-ਪਦਾਰਥ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲ ਕੇ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ; ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰੋਣ-ਵਧ ਯੋਗ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਜ್ಞ-ਉਪਾਯ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਉਪਯਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 11
अर्चयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच स: । येन मे कर्मणा ब्रह्मन् पुत्र: स्याद् द्रोणमृत्यवे
ਯਥਾਵਿਧੀ ਉਪਯਾਜ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇ ਜੋ ਦ੍ਰੋਣ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ?”
Verse 12
उपयाज कृते तस्मिन् गवां दातास्मि ते<र्बुदम् । यद् वा तेडन्यद् द्विजश्रेष्ठ मनस: सुप्रियं भवेत् । सर्व तत् ते प्रदाताहं न हि मेउत्रास्ति संशय:
“ਹੇ ਉਪਯਾਜ! ਉਹ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਰਬੁਦ (ਦਸ ਕਰੋੜ) ਗਾਂਵਾਂ ਦਿਆਂਗਾ। ਜਾਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”
Verse 13
इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषि: प्रत्यभाषत । आराधयिष्यन् ट्रुपद: स तं पर्यचरत् पुन:
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ—“ਮੈਂ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।” ਪਰ ਦ੍ਰੁਪਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਟਹਿਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ।
Verse 14
ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तम: । उपयाजोडब्रवीत् काले राजन् मधुरया गिरा
ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਉਪਯਾਜ ਨੇ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਦ੍ਰੁਪਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਰਾਜਨ!”
Verse 15
ज्येष्ठो भ्राता ममागृह्नाद् विचरन् गहने वने । अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮੇਰਾ ਜੇਠਾ ਭਰਾ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਐਸੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਫਲ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਕੰਮ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਮ ਦਾ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ— ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਹੱਕ ਦੋਵੇਂ ਅਣਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਖਾਣਾ ਕੀ ਠੀਕ ਹੈ?”
Verse 16
तदपश्यमहं भ्रातुरसाम्प्रतमनुव्रजन् । विमर्श संकरादाने नायं कुर्यात् कदाचन
ਮੈਂ ਭਰਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਅਣਉਚਿਤ ਕੰਮ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ— ‘ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਵੀ ਬਿਨਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਚੀਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?’
Verse 17
दृष्टवा फलस्य नापश्यद् दोषान् पापानुबन्धकान् | विविनक्ति न शौचं य: सोअन्यत्रापि कथं भवेत्
ਲਾਭ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਫਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਾਪ-ਜਨਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਲੈਣ ਵੇਲੇ ਪਵਿੱਤਰ-ਅਪਵਿੱਤਰ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਠੀਕ ਵਰਤੇਗਾ? ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
Verse 18
संहिताध्ययनं कुर्वन् वसन् गुरुकुले च यः । भैक्ष्यमुत्सृष्टमन्येषां भुड्क्ते सम च यदा तदा
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਜੋ ਕਦੇ ਕਦੇ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਭਿਖਿਆ-ਅੰਨ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਘਿਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਅੰਨ ਦੇ ‘ਗੁਣ’ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ— ਐਸੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਜਦ ਮੈਂ ਤਰਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਪਰਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਿਯਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਨਹੀਂ, ਫਲ-ਲੋਭੀ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।”
Verse 19
कीर्तयन् गुणमन्नानामघृणी च पुनः पुनः । त॑ वै फलार्थिन मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा
ਖਾਣਿਆਂ ਦੇ ‘ਗੁਣ’ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਾਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਘਿਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ, ਮੈਂ ਤਰਕ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫਲ-ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ—ਲਾਭਕਾਮੀ, ਨਾ ਕਿ ਸੰਯਮੀ—ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
Verse 20
त॑ं वै गच्छस्व नृपते स त्वां संयाजयिष्यति । जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਜਾਓ; ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਯੱਗ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਵਾ ਦੇਵੇਗਾ।” ਉਪਯਾਜ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦ੍ਰੁਪਦ—ਮਨ ਵਿੱਚ ਯਾਜ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਘਿਨ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੋਚ ਕੇ ਯਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਪੂਜਨੀਯ ਯਾਜ ਮੁਨੀ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 21
उपयाजवच: श्र॒ुत्वा याजस्याश्रममभ्यगात् । अभिसम्पूज्य पूजाहमथ याजमुवाच ह
ਉਪਯਾਜ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਯਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਪੂਜਨੀਯ ਯਾਜ ਮੁਨੀ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 22
अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभो । द्रोणवैराभिसंतप्तं प्रह्लादयितुमहसि
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਯੱਗ ਕਰਵਾ ਦਿਓ। ਦ੍ਰੋਣ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।
Verse 23
स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तम: तस्माद् द्रोण: पराजैष्ट मां वै स सखिविग्रहे
ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਬ੍ਰਹਮ-ਵੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਉਸ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ—ਕੌਣ ਮਿਤ੍ਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਕੌਣ ਨਹੀਂ—ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
क्षत्रियो नास्ति तस्यास्यां पृथिव्यां कश्निदग्रणी: । कौरवाचार्यमुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमत:
ਅਤਿ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਾਰਦਵਾਜ-ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੋਣ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੌਰਵ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਚਾਰਯ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਖੱਤਰੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋਵੇ।
Verse 25
द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च । षडरत्नि धनुश्नास्य दृश्यते परमं महत्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦੇਹ-ਪ੍ਰਾਣ ਹਰਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼—ਛੇ ਹੱਥ ਮਾਪ ਦਾ—ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹਾਤਮਾ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਦ੍ਰੋਣ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮ-ਤੇਜ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਤੇਜ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਦਬਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
स हि ब्राह्मणवेषेण क्षात्रं वेगमसंशयम् | प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामना:
ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ, ਭਾਰਦਵਾਜ ਵੰਸ਼ਜ, ਮਹਾਮਨਾ ਦ੍ਰੋਣ ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਕਸ਼ਤਰੀ ਬਲ ਦੇ ਉਗਰ ਵੇਗ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਮਣ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थित: । तस्य हा[स्त्रबलं घोरमप्रधृष्यं नरैर्भुवि
ਉਹ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਉਚ্ছেਦ ਲਈ ਹੀ ਨਿਯਤ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਆਪ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਅਸਤ੍ਰ-ਬਲ ਭਿਆਨਕ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਦਬਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
Verse 28
बाह्य संधारयंस्तेजो हुताहुतिरिवानल: । समेत्य स दहत्याजौ क्षात्रधर्मपुरस्सर:
ਉਹ ਬਾਹਰੋਂ ਜ੍ਵਲੰਤ ਤੇਜ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਘਿਉ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭੜਕੀ ਅੱਗ। ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈ ਕੇ, ਕਸ਼ਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
ब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्राह्मंं तेजो विशिष्यते । सो क्षात्राद् बलाद्धीनो बाह्यूं तेज: प्रपेदिवान्
ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰ—ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮ-ਤੇਜ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਬਲ ਵਿੱਚ ਹੀਂਨ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬ੍ਰਾਹਮ-ਤੇਜ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ।
Verse 30
द्रोणाद् विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मुवित्तमम् । द्रोणान्तकमहं पुत्र लभेयं युधि दुर्जयम्
ਤੁਸੀਂ ਵੇਦ-ਵੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਜਿੱਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਬਣੇ।
Verse 31
तत् कर्म कुरु मे याज वितसम्यर्बुदं गवाम् । तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थमुपकल्पयत्
ਹੇ ਯਾਜ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰ; ਦੱਖਣਾ ਵਜੋਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਰਬੁਦ (ਕਰੋੜ) ਗਾਂਵਾਂ ਦਿਆਂਗਾ। ਯਾਜ ਨੇ “ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਯੱਗ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 32
गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत् । याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः
ਇਹ ਕੰਮ ਭਾਰੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਯਾਜ ਨੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਉਪਯਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਿਆ; ਅਤੇ ਯਾਜ ਨੇ ਦ੍ਰੋਣ-ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 33
ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाजो महातपा: । आचर्ख्यौ कर्म वैतानं तदा पुत्रफलाय वै
ਫਿਰ ਉਸ ਨਰੇਂਦਰ ਲਈ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਉਪਯਾਜ ਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਵੈਦਿਕ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ।
Verse 34
स च पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबल: । इष्यते यद्विधो राजन् भविता ते तथाविध:
ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਯੱਗ ਤੋਂ ਤੂੰ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪੁੱਤਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ। ਉਹ ਮਹਾਵੀਰ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਹੋਵੇਗਾ।”
Verse 35
भारद्वाजस्य हन्तारं सोडभिसंधाय भूपति: । आजउल्ठे तत् तथा सर्व द्रुपद: कर्मसिद्धये,तदनन्तर द्रोणके घातक पुत्रका संकल्प लेकर राजा द्रुपदने कर्मकी सिद्धिके लिये उपयाजके कथनानुसार सारी व्यवस्था की
ਭੂਪਤੀ ਦ੍ਰੁਪਦ ਨੇ ਭਾਰਦਵਾਜ-ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸਭ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲਏ। ਫਿਰ ਦ੍ਰੋਣ-ਵਧ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਉਪਯਾਜ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਅਭੀਸ਼ਟ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ।
Verse 36
याजस्तु हवनस्यान्ते देवीमाज्ञापयत् तदा । प्रेहि मां राज्ञि पृषति मिथुन त्वामुपस्थितम्
ਹਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਾਜ ਨੇ ਤਦੋਂ ਦੇਵੀ (ਰਾਣੀ) ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ— “ਹੇ ਰਾਣੀ, ਪૃਸ਼ਤ ਦੀ ਪੁੱਤਰਵਧੂ! ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਓ; ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਯੁਗਲ (ਸੰਤਾਨ) ਤਿਆਰ ਹੈ।” (ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ) “ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ; ਇਹ ਕુમਾਰ ਅਤੇ ਕુમਾਰੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੁਲ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ।”
Verse 37
राज्युवाच अवलिपत॑ मुखं ब्रह्मन् दिव्यान् गन्धान् बिभर्मि च । सुतार्थे नोपलब्धास्मि तिष्ठ याज मम प्रिये
ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਤੰਬੂਲ ਆਦਿ ਦਾ ਰੰਗ ਲੱਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਤੇ ਅੰਗਰਾਗ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਅਜੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਯਾਜ, ਮੇਰੇ ਇਸ ਪ੍ਰਿਯ ਕਰਮ ਲਈ ਕੁਝ ਵੇਲਾ ਠਹਿਰੋ।”
Verse 38
याज उवाच याजेन श्रपितं हव्यमुपयाजाभिमन्त्रितम् । कथं काम न संदध्यात् सा त्वं विप्रेहि तिष्ठ वा
ਯਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਇਹ ਹਵਿਸ਼ ਮੈਂ ਆਪ ਪਕਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਯਾਜ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰੇਗਾ? ਤੂੰ ਆ, ਜਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜੀ ਰਹਿ।”
Verse 39
ब्राह्मण उवाच एवमुक््त्वा तु याजेन हुते हविषि संस्कृते । उत्तस्थौ पावकात् तस्मात् कुमारो देवसंनिभ:
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਜਦੋਂ ਯਾਜ ਨੇ ਸੰਸਕਾਰ-ਯੁਕਤ ਹਵਿਸ਼ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾਈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਸ ਪਾਵਕ ਵਿਚੋਂ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕુમਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਉੱਠਿਆ।”
Verse 40
ज्वालावर्णो घोररूप: किरीटी वर्म चोत्तमम् | बिभ्रत् सखड्ग: सशरो धनुष्मान् विनदन् मुहुः
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਅੱਗ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਵਰਗੀ ਭੜਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਮੁਕੁਟ ਚਮਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਤਮ ਬਰਚਾ/ਬਕਤਰ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤਲਵਾਰ, ਤੀਰ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਚੀ ਗੱਜਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 41
सो<ध्यारोहद् रथवरं तेन च प्रययौ तदा । ततः प्रणेदु: पञ्जाला: प्रह्ृष्ठा: साधु साथ्विति
ਉਹ ਕੁਮਾਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਧ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਂਚਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਉਠੇ—“ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ!”
Verse 42
हर्षाविष्टांस्ततश्वैतान् नेयं सेहे वसुंधरा । भयापहो राजपुत्र: पाउ्चालानां यशस्कर:
ਉਸ ਵੇਲੇ ਹರ್ಷ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦੇ ਉੱਲਾਸ ਦਾ ਭਾਰ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਵੀ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ। ਤਦ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੋਈ—“ਇਹ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਵੇਗਾ।”
Verse 43
राज्ञ: शोकापहो जात एष द्रोणवधाय वै । इत्युवाच महद् भूतमदृश्यं खेचरं तदा
ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਮਹਾਭੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਹ ਬਾਲਕ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸੋਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਮਿਆ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ।”
Verse 44
कुमारी चापि पाज्चाली वेदीमध्यात् समुत्थिता । सुभगा दर्शनीयड्री स्वसितायतलोचना
ਫਿਰ ਵੇਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੁਮਾਰੀ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਪਾਂਚਾਲੀ। ਉਹ ਸੁਭਾਗਵਤੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨੀਯ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਮਨੋਹਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਨ।
Verse 45
श्यामा पद्मपलाशाक्षी नीलकुज्चितमूर्थजा । ताम्रतुज़्नखी सुभ्रूश्षारूपीनपयोधरा
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਸ਼ਿਆਮ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਤੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਨਖ ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ-ਲਾਲ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਬੜੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਬਣਤਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਰੋਜ ਪੂਰਨ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਸਨ।
Verse 46
मानुषं विग्रहं कृत्वा साक्षादमरवर्णिनी । नीलोत्पलसमो गन्धो यस्या: क्रोशात् प्रधावति
ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਦਿਸੀ— ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਸੁਗੰਧ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਤੱਕ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
Verse 47
या बिभर्ति परं रूप॑ यस्या नास्त्युपमा भुवि । देवदानवयक्षाणामीप्सितां देवरूपिणीम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ ਵੀ ਉਸ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
Verse 48
तां चापि जातां सुश्रोणीं वागुवाचाशरीरिणी । सर्वयोषिद्धरा कृष्णा निनीषु: क्षत्रियान् क्षयम्
ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਉਹ ਨਵਜਾਤ ਕੁਆਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੋਈ— “ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਯੁਵਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਅਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ।”
Verse 49
सुरकार्यमियं काले करिष्यति सुमध्यमा । अस्या हेतो: कौरवाणां महतदुत्पत्स्यते भयम्,“यह सुमध्यमा समयपर देवताओंका कार्य सिद्ध करेगी। इसके कारण कौरवोंको बहुत बड़ा भय प्राप्त होगा"
ਇਹ ਸੁਮਧਿਆਮਾ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰੇਗੀ; ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੌਰਵਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਭੈ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 50
तच्छुत्वा सर्वपाञ्चाला: प्रणेदु: सिंहसड्घवत् । न चैतान् हर्षसम्पूर्णानियं सेहे वसुंधरा
ਉਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਾਂਚਾਲ ਸਿੰਹਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਗੱਜ ਉਠੇ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਵੀ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ।
Verse 51
तो दृष्टवा पार्षती याजं प्रपेदे वै सुतार्थिनी । न वै मदन्यां जननीं जानीयातामिमाविति
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਪૃਸ਼ਤ ਦੀ ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਪਾਰਸ਼ਤੀ ਰਿਸ਼ੀ ਯਾਜ ਦੇ ਸ਼ਰਨ ਗਈ ਅਤੇ ਬੋਲੀ—“ਭਗਵਨ! ਐਸੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾ ਜਾਣਨ।”
Verse 52
तथेत्युवाच तं याजो राज्ञ: प्रियचिकीर्षया । तयोश्व नामनी चक्रुर्द्धिजा: सम्पूर्णमानसा:
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਯਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤਥਾਸਤੁ।” ਫਿਰ ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਮਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 53
धृष्टत्वादत्यमर्षित्वाद् झुम्नादुत्सम्भवादपि | धृष्टद्युम्न: कुमारो<यं द्रुपदस्य भवत्विति
ਦਵਿਜ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ—“ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ, ਅਤਿ ਅਮਰਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਉਮਨ (ਤੇਜ) ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕੁਮਾਰ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ।”
Verse 54
कृष्णेत्येवाब्रुवन् कृष्णां कृष्णाभूत् सा हि वर्णत: । तथा तन्मिथुनं जज्ञे द्रपदस्य महामखे
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੁੜੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ’ ਰੱਖਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਿਆਮ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਮਹਾਂ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੁੜਵਾਂ ਸੰਤਾਨ ਜਨਮੀ।
Verse 55
धृष्टद्युम्न॑ तु पाउ्चाल्यमानीय स्वं निवेशनम् । उपाकरोदस्त्रहेतोर्भारद्वाज: प्रतापवान्
Then the mighty Bhāradvāja’s son, Droṇa—foreseeing that destiny’s ordained course cannot be averted—brought the Pāñcāla prince Dhṛṣṭadyumna to his own dwelling. For the sake of imparting the science of weapons, he rendered him a great service by training him in martial lore. Droṇa performed this generous act also to safeguard his own reputation, even though the future consequences were fraught with danger.
Verse 56
अमोक्षणीयं दैवं हि भावि मत्वा महामति: । तथा तत् कृतवान् द्रोण आत्मकीर्त्यनुरक्षणात्
The Brahmin said: Knowing that what is ordained by destiny and about to occur cannot be averted, the great-minded Droṇa acted accordingly. For the sake of safeguarding his own fame, he performed that deed—an act presented as generous, yet also shaped by concern for reputation.
Verse 166
(ब्राह्मण उवाच श्रुत्वा जतुगृहे वृत्तं ब्राह्मणा: सपुरोहिता: । पाज्चालराजं द्रुपदमिदं वचनमन्रुवन् ।।
Vaiśampāyana said: Hearing what had happened in the house of lac, the visiting brāhmaṇa, together with other brāhmaṇas and their priests, spoke to Drupada, king of the Pāñcālas: “The sons of Dhṛtarāṣṭra, after consulting with their ministers, formed a most difficult and wicked resolve—to destroy the Pāṇḍavas. Sent by Duryodhana, a servant named Purocana went to Vāraṇāvata and built a great house of lac. There, when the Pāṇḍavas were living in full trust along with Pṛthā (Kuntī), Purocana set it on fire at midnight. That vile and cruel man himself was also burned in the blaze. When Dhṛtarāṣṭra, son of Ambikā, heard the report that the Pāṇḍavas had been burned, he rejoiced with his kinsmen—though outwardly he staged a show of grief. With a heart secretly pleased and only a little sorrow displayed, he ordered Vidura: ‘O wise one, perform the piṇḍa-and-water rites for the Pāṇḍavas. Today it is as though Pāṇḍu has died again for me, since the Pāṇḍavas have perished. Therefore go to the Bhāgīrathī (Gaṅgā) and carry out the funerary offerings. Alas, by the force of fate they have gone to Yama’s abode.’ Saying this, Dhṛtarāṣṭra and Śakuni wept loudly. Bhīṣma, hearing the news, performed the proper post-funeral rites. Such was the dreadful deed contrived by the evil-minded for the destruction of the Pāṇḍavas—an act the speakers had never before seen or even heard of. On hearing these words, the great-minded Yajñasena (Drupada) was consumed by grief, as a father grieves for the loss of his own son. Summoning his officials and kinsmen, he spoke in compassion and sorrow: “Ah, Arjuna’s beauty! Ah, his steadiness! Ah, his valor and training! Day and night I think of Arjuna. And now he, with his brothers and mother, has been consumed by fire—what could be more astonishing? Yet Time is hard to overstep. My vow has become false; what shall I say to the world? Inward grief burns me day and night. I honored the blameless sages Yāja and Upayāja and begged for two children: a son who would slay Bhāradvāja’s son (Droṇa), and a daughter destined for Arjuna. The world knows this, and Yāja himself declared it. By the rite for obtaining a son, he brought forth Dhṛṣṭadyumna and Kṛṣṇā (Draupadī), both my delight. What shall I do now, if the Pāṇḍavas with Pṛthā are destroyed?” The brāhmaṇa continued: Having spoken thus, Drupada lamented in extreme distress. Seeing him grieve, the Pāñcāla preceptor—virtuous and fully learned—said: “The Pāṇḍavas are devoted to dharma and to the guidance of elders. Such men do not perish, nor do they fall into defeat. I have perceived this truth; hear it, O king. Brāhmaṇas affirm it, and I have heard it in the Vedas. Long ago, from Bṛhaspati’s mouth, Paulomī heard of the power of Upāśruti: by her, Indra—though hidden—was shown within the knot of a lotus-stalk. Likewise I have heard Upāśruti concerning the Pāṇḍavas: they are alive somewhere, without doubt. “I have seen auspicious signs: the Pāṇḍavas will surely come here. Hear the means by which they will come. For kṣatriyas, the best mode of giving a maiden is the svayaṃvara. Therefore, O best of kings, have a svayaṃvara proclaimed in the city. Whether the Pāṇḍavas are far away, nearby, or even (as people say) in heaven—on hearing of the svayaṃvara they will gather here, without doubt. Proclaim it quickly; do not delay.” Hearing the priest’s counsel, Drupada was pleased and had Draupadī’s svayaṃvara announced. It would take place in the month of Puṣya, under Rohiṇī, in the bright fortnight, on an auspicious lunar day—seventy-five days from then. Devas, gandharvas, yakṣas, and ascetic ṛṣis would surely come to see it. “Your sons are especially handsome; Pāñcālī may choose any of them, or perhaps the middle one—who can know the supreme ordinance of Prajāpati? If it pleases you, O brāhmaṇī (Kuntī), go there with your sons. Pāñcāla is ever prosperous; King Yajñasena is devoted to brāhmaṇas and true to his vows; the citizens and brāhmaṇas there love guests and will offer invitations unasked. I too will go with my students; if you approve, let us all travel together.” Vaiśampāyana said: Having spoken this much, the brāhmaṇa fell silent.
Frequently Asked Questions
Vasiṣṭha confronts whether grief justifies self-destruction; the narrative frames this as a dharma-sankat resolved by redirected responsibility toward ongoing teaching, protection, and lineage continuity.
The episode presents endurance as a disciplined response to loss: tapas and knowledge are not merely private attainments but forces that can reorient a life back toward duty and communal stability.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is etiological and normative—linking sacred geography (Vipāśā, Śatadrū) to an ethical lesson about restraint and the preservation of continuity.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.