Adhyaya 45
Jambūdvīpa Varṣas, Bhārata as Karmabhūmi, and the Sacred Hydro-Topography of Dharma
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਤ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਕੇਤੁਮਾਲ, ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ, ਰਮ੍ਯਕ, ਹਿਰਣ੍ਮਯ, ਕੁਰੂ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਹਰਿਵਰਸ਼, ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਚੰਦਰਦਵੀਪ ਆਦਿ ਵਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਰਣ, ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਲੰਬੀ ਆਯੁ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੋਕ-ਭਯ ਰਹਿਤ, ਨਿਤ੍ਯ ਭਕਤੀ ਵਾਲੇ ਆਦਰਸ਼ ਵਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕਥਾ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਅਨੇਕ ਵਰਣਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੀਮਿਤ ਆਯੁ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ‘ਕਰਮਭੂਮੀ’ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਯਜ੍ਞ, ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਵਤ, ਵਿਂਧ੍ਯ, ਸਹ੍ਯ, ਮਲਯ, ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਤ ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ਵਤ ਪਰਬਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਵਨ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੂਚੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਵੱਸਦੇ ਜਨਪਦ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤਵਰਸ਼-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਹਿ ਕੇ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ਾਦਿ ਅੱਠ ਵਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ-ਸ਼੍ਰਮ-ਦੁਖ ਦਾ ਅਭਾਵ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਵਰਤਨਕਾਰੀ ਕਰਮ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਦੱਸ ਕੇ ਭੇਦ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच केतुमाले नराः कालाः सर्वे पनसभोजनाः / स्त्रियश्चोत्पलपत्राभा जीवन्ति च वर्षायुतम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚੁਤਾਲੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ (ਸਮਾਪਤ)। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਕੇਤੁਮਾਲ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਪਨਸ (ਕਠਲ) ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਸੁੰਦਰ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਵਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 2
भद्राश्वे पुरुषाः शुक्लाः स्त्रियश्चन्द्रांशुसन्निभाः / दश वर्षसहस्त्राणि जीवन्ते आम्रभोजनाः
ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ-ਵਰ੍ਹਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖ ਗੌਰੇ ਵਰਣ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਮ (ਆਮ੍ਰ) ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਬਣਾ ਕੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
रम्यके पुरुषा नार्यो रमन्ते रजतप्रभाः / दशवर्षसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च / जीवन्ति चैव सत्त्वस्था न्यग्रोधफलभोजनाः
ਰਮ੍ਯਕ-ਵਰ੍ਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖ ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਹੋਏ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ (ਵਟ) ਦੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਇਕ ਲੱਖ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
हिरण्मये हिरण्याभाः सर्वे च लकुचाशनाः / एकादशसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च / जीवन्ति पुरुषा नार्यो देवलोकस्थिता इव
ਹਿਰਣ੍ਮਯ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕੁਚ ਦੇ ਫਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਖ ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਇਕ ਸੌ ਪੰਦਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਣ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
त्रयोदशसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च / जीवन्ति कुरुवर्षे तु श्यामाङ्गाः क्षीरभोजनाः
ਕੁਰੂ-ਵਰ੍ਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸ਼ਿਆਮ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ਸੀਰ (ਦੁੱਧ) ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਇਕ ਸੌ ਪੰਦਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
सर्वे मिथुनजाताश्च नित्यं सुखनिषेविनः / चन्द्रद्वीपे महादेवं यजन्ति सततं शिवम्
ਚੰਦਰਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵ ਜੋੜੇ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਸੁਖ ਦਾ ਆਸਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ—ਸ਼ਿਵ—ਦੀ ਸਦਾ, ਅਵਿਰਾਮ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
तथा किंपुरुषे विप्रा मानवा हेमसन्निभाः / दशवर्षहस्त्राणि जीवन्ति प्लक्षभोजनाः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ (ਅੰਜੀਰ) ਦੇ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਕੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
यजन्ति सततं देवं चतुर्मूर्ति चतुर्मुखम् / ध्याने मनः समाधाय सादरं भक्तिसंयुताः
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਚਤੁਰਮੂਰਤੀ, ਚਤੁਰਮੁਖ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
तथा च हरिवर्षे तु महारजतसन्निभाः / दशवर्षसहस्त्राणि जीवन्तीक्षुरसाशिनः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਨ ਚਾਂਦੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
तत्र नारायणं देवं विश्वयोनिं सनातनम् / उपासते सदा विष्णुं मानवा विष्णुभाविताः
ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੋਨੀ, ਸਨਾਤਨ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸਦਾ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
तत्र चन्द्रप्रभं शुभ्रं शुद्धस्फटिकनिर्मितम् / विमानं वासुदेवस्य पारिजातवनाश्रितम्
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਮੰਗਲਮਈ, ਚੰਦ੍ਰ-ਪ੍ਰਭਾ ਵਰਗਾ ਉਜਲਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਵਿਮਾਨ ਵੇਖਿਆ।
Verse 12
चतुर्धारमनोपम्यं चतुस्तोरणसंयुतम् / प्राकारैर्दशभिर्युक्तं दुराधर्षं सुदुर्गमम्
ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਚਾਰ-ਦੁਆਰੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਰਗਾ, ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਤੋਰਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ; ਦਸ ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਅਜੇਯ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁર્ગਮ ਸੀ।
Verse 13
स्फाटिकैर्मण्डपैर्युक्तं देवराजगृहोपमम् / स्वर्णस्तम्भसहस्त्रैश्च सर्वतः समलङ्कृतम्
ਸਫਟਿਕ ਦੇ ਮੰਡਪਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਰਗਾ; ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 14
हेमसोपानसंयुक्तं नानारत्नोपशोभितम् / दिव्यसिंहासनोपेतं सर्वशोभासमन्वितम्
ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਦਿਵ੍ਯ ਸਿੰਘਾਸਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ।
Verse 15
सरोभिः स्वादुपानीयैर्नदीभिश्चोपशोभितम् / नारायणपरैः शुद्धैर्वेदाध्ययनतत्परैः
ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਉੱਥੇ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਸ਼ੁੱਧ ਜਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
योगिभिश्च समाकीर्णं ध्यायद्भिः पुरुषं हरिम् / स्तुवद्भिः सततं मन्त्रैर्नमस्यद्भिश्च माधवम्
ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਕੁਝ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹਰਿ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ, ਕੁਝ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 17
तत्र देवादिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः / राजानः सर्वकालं तु महिमानं प्रकुर्वते
ਉੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਦੇਵ, ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਚਾਰਦੇ ਅਤੇ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
गायन्ति चैव नृत्यन्ति विलासिन्यो मनोरमाः / स्त्रियो यौवनशालिन्यः सदा मण्डनतत्पराः
ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ, ਵਿਲਾਸ-ਪ੍ਰਿਯ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ; ਯੌਵਨ ਦੀ ਛਟਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਸਦਾ ਸਿੰਗਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 19
इलावृते पद्मवर्णा जम्बूफलरसाशिनः / त्रयोदश सहस्त्राणि वर्षाणां वै स्थिरायुषः
ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਕਮਲ-ਵਰਨ ਹਨ, ਜੰਬੂ ਫਲ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਧਾਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਹੈ।
Verse 20
भारते तु स्त्रियः पुंसो नानावर्णाः प्रकीर्तिताः / नानादेवार्चने युक्ता नानाकर्माणि कुर्वते / परमायुः स्मृतं तेषां शतं वर्षाणि सुव्रताः
ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੇ ਪੁਰਖ ਅਨੇਕ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਨਾਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਕੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਆਯੁ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 21
नानाहाराश्च जीवन्ति पुण्यपापनिमित्ततः / नवयोजनसाहस्त्रं वर्षमेतत् प्रकीर्तितम् / कर्मभूमिरियं विप्रा नराणामधिकारिणाम्
ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹੇ ਦਾ ਮਾਪ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕਰਮਭੂਮੀ ਹੈ।
Verse 22
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः / विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः
ਮਹੇਂਦ੍ਰ, ਮਲਯ, ਸਹ੍ਯ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ, ਰਿਕਸ਼ ਪਰਬਤ; ਅਤੇ ਵਿਂਧ੍ਯ ਤੇ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਦੇ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਕੁਲ-ਪਰਬਤ (ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ) ਹਨ।
Verse 23
इन्द्रद्युम्नः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् / नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः
ਇੰਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ, ਕਸ਼ੇਰੁਮਾਨ, ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣ ਅਤੇ ਗਭਸ੍ਤਿਮਾਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਗਦ੍ਵੀਪ ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ; ਫਿਰ ਗੰਧਰ੍ਵ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣ—ਇਹ ਪੁਰਾਣੋਕਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦ੍ਵੀਪ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ।
Verse 24
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः / योजनानां सहस्त्रं तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरः
ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਵਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਵੀਪ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਤੱਕ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਫੈਲਿਆ ਹੈ।
Verse 25
पूर्वे किरातास्तस्यान्ते पशिचमे यवनास्तथा / ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्य मध्ये शूद्रास्तथैव च
ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕਿਰਾਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਛੋਰ ਤੇ ਯਵਨ। ਵਿਚਕਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
इज्यायुद्धवणिज्याभिर्वर्तयन्त्यत्र मानवाः / स्त्रवन्ते पावना नद्यः पर्वतेभ्यो विनिः सृताः
ਇੱਥੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਯਜ੍ਞ-ਪੂਜਾ, ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਪਾਵਨ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 27
शतद्रुश्चन्द्रभागा च सरयूर्यमुना तथा / इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः
ਸ਼ਤਦ੍ਰੁ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਸਰਯੂ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ; ਇਰਾਵਤੀ, ਵਿਤਸਤਾ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਦੇਵਿਕਾ ਅਤੇ ਕੁਹੂ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਵਨ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 28
गोमती धूतपापा च बाहुदा च दृषद्वती / कौशिकी लोहिता चैव हिमवत्पादनिः सृताः
ਗੋਮਤੀ, ਧੂਤਪਾਪਾ, ਬਾਹੁਦਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਤੇ ਲੋਹਿਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 29
वेदस्मृतिर्वेदवती व्रतघ्नी त्रिदिवा तथा / पर्णाशा वन्दना चैव सदानीरा मनोरमा
ਵੇਦਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਵੇਦਵਤੀ, ਵਰਤਘਨੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਣਾਸ਼ਾ, ਵੰਦਨਾ, ਸਦਾਨੀਰਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰਮਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਵੰਦਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 30
चर्मण्वती तथा दूर्या विदिशा वेत्रवत्यपि / शिग्रुः स्वशिल्पापि तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः
ਚਰਮਣਵਤੀ, ਦੂਰਿਆ, ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵੇਤ੍ਰਵਤੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁ ਅਤੇ ਸਵਸ਼ਿਲਪਾ—ਇਹ ਸਭ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਰਿਆਤ੍ਰ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 31
नर्मदा सुरसा शोण दशार्णा च महानदी / मन्दाकिनी चित्रकूटा तामसी च पिशाचिका
ਨਰਮਦਾ, ਸੁਰਸਾ, ਸ਼ੋਣ, ਦਸ਼ਾਰਣਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨਦੀ; ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਧਾਰਾ, ਤਾਮਸੀ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ—ਇਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਹਨ।
Verse 32
चित्रोत्पला विपाशा च मञ्जुला वालुवाहिनी / ऋक्षवत्पादजा नद्यः सर्वपापहरा नृणाम्
ਚਿਤ੍ਰੋਤਪਲਾ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਮੰਜੁਲਾ ਅਤੇ ਵਾਲੁਵਾਹਿਨੀ—ਇਹ ਰਿਕਸ਼ਵਤ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਵਨ ਹਨ।
Verse 33
तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या शीघ्रोदा च महानदी / वेण्या वैतरणी चैव बलाका च कुमुद्वती
ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ, ਸ਼ੀਘ੍ਰੋਦਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨਦੀ; ਅਤੇ ਵੇਣਿਆ, ਵੈਤਰਨੀ, ਬਲਾਕਾ, ਕੁਮੁਦਵਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਪੁੰਨ-ਤੀਰਥ ਜਲ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 34
तोया चैव महागैरी दुर्गा चान्तः शिला तथा / विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋਯਾ, ਮਹਾਗੈਰੀ, ਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਅੰਤਹਸ਼ਿਲਾ—ਜੋ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ—ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਪੁੰਨ-ਜਲ ਵਾਲੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 35
सोदावरी भीमरथी कृष्णा वर्णा च मत्सरी / तुङ्गभ्द्रा सुप्रयोगा कावेरी च द्विजोत्तमाः / दक्षिणापथगा नद्यः सह्यपादविनिः सृताः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵਰਣਾ, ਮਤਸਰੀ, ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਸੁਪ੍ਰਯੋਗਾ ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ—ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਦੱਖਣਾਪਥ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਹ੍ਯ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 36
ऋतुमाला ताम्रपर्णो पुष्पवत्युत्पलावती / मलयान्निः सृता नद्यः सर्वाः शीतजलाः स्मृताः
ਰਿਤੁਮਾਲਾ, ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ, ਪੁਸ਼ਪਵਤੀ ਅਤੇ ਉਤਪਲਾਵਤੀ—ਮਲਯ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਠੰਢੇ ਜਲ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 37
ऋषिकुल्या त्रिसामा च मन्दगा मन्दगामिनी / रूपा पालासिनी चैव ऋषिका वंशकारिणी / शुक्तिमत्पादसंजाताः सर्वपापहरा नृणाम्
ਰਿਸ਼ਿਕੁਲਿਆ, ਤ੍ਰਿਸਾਮਾ, ਮੰਦਗਾ, ਮੰਦਗਾਮਿਨੀ, ਰੂਪਾ, ਪਾਲਾਸਿਨੀ, ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਕਾਰিণੀ—ਸ਼ੁਕਤਿਮਤ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਹਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 38
आसां नद्युपनद्यश्च शतशो द्विजपुङ्गवाः / सर्वपापहराः पुण्याः स्नानदानादिकर्मसु
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪਨਦੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪਾਪ ਹਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 39
तास्विमे कुरुपाञ्चाला मध्यदेशादयो जनाः / पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਰੂ-ਪਾਂਚਾਲ, ਮੱਧਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਰੂਪ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Verse 40
पुण्ड्राः कलिङ्गामगधा दाक्षिणात्याश्चकृत्स्नशः / तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूद्राभीरास्तथार्ऽबुदाः
ਪੁੰਡ੍ਰ, ਕਲਿੰਗ, ਮਗਧ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਦੱਖਣੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਰਾਂਤ, ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਆਭੀਰ ਅਤੇ ਅਰਬੁਦ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਵੀ (ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)।
Verse 41
मालका मालवाश्चैव पारियात्रनिवासिनः / सौवीराः सैन्धवा हूणा शाल्वाः कल्पनिवासिनः
ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਮਾਲਵ—ਜੋ ਪਾਰਿਆਤ੍ਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸੌਵੀਰ, ਸੈੰਧਵ, ਹੂਣ, ਸ਼ਾਲਵ—ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 42
मद्रा रामास्तथाम्बष्ठाः पारसीकास्तथैव च / आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा
ਮਦ੍ਰ, ਰਾਮਾ, ਅੰਬਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪਾਰਸੀਕ ਵੀ; ਇਹ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ (ਨਦੀਆਂ) ਦਾ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 43
चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽब्रुवन् / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चान्यत्र न क्वचित्
ਭਾਰਤ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਵੀਆਂ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਚਾਰ ਯੁੱਗ ਦੱਸੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ; ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 44
यानि किंपुरुषाद्यानि वर्षाण्यष्टौ महर्षयः / न तेषु शोको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयं न च
ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ਿਓ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ ਅੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸ਼ੋਕ ਹੈ, ਨਾ ਥਕਾਵਟ, ਨਾ ਘਬਰਾਹਟ; ਨਾ ਭੁੱਖ ਦਾ ਡਰ, ਨਾ ਹੋਰ ਭੈ।
Verse 45
स्वस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्वदुः खविवर्जिताः / रमन्ति विविधैर्भावैः सर्वाश्च स्थिरयौवनाः
ਉੱਥੇ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਤੰਦਰੁਸਤ, ਨਿਰਾਤੰਕ ਅਤੇ ਹਰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੁਭ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਯੌਵਨ ਸਥਿਰ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Bhārata is presented as karmabhūmi with multiple varṇas, diverse duties, and a short maximum lifespan (100 years), where merit and demerit shape conditions; other varṣas are depicted as largely sorrowless realms with long lifespans and steady devotion, lacking hunger, fear, and agitation.
Alongside Viṣṇu-centered devotion (Harivarṣa worship of Nārāyaṇa and descriptions of Vāsudeva’s vimāna), the chapter explicitly includes uninterrupted worship of Mahādeva (Śiva) in Candra-dvīpa, indicating a non-exclusive sacred map where multiple forms of Īśvara are honored within one cosmological order.