Adhyaya 44
Meru-Topography: Cities of Brahmā and the Dikpālas; Descent of Gaṅgā; Varṣa-Lotus and Boundary Mountains
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਮેરੂ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਜਗਤ-ਵਿਨਿਆਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮેરੂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਰਮਪੁਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਨਗਰ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮੀਪ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਧਾਮ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਮਰਾਵਤੀ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੀ ਤੇਜੋਵਤੀ, ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਯਮ ਦੀ ਸੰਯਮਨੀ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਰਕ੍ਸ਼ੋਵਤੀ, ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਵਤੀ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਦੀ ਗੰਧਵਤੀ, ਸੋਮ ਦੀ ਕਾਂਤਿਮਤੀ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਮੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੁਰਲਭ ਸ਼ੰਕਰ-ਨਗਰੀ (ਯਸ਼ੋਵਤੀ)। ਵੇਦ-ਜਾਣੂ ਤੇ ਯਜ੍ਞਕਰਤਾ, ਜਪ-ਹੋਮ ਪਰਾਇਣ, ਸਤ੍ਯਨਿਸ਼ਠ, ਤਾਮਸਿਕ ਆਚਰਨ ਅਨੁਯਾਈ, ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਤੀਰਥਸੇਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਤਰਨ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਚੰਦਰਮੰਡਲ ਨੂੰ ਪਲਾਵਿਤ ਕਰਦੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੀ ਅਤੇ ਸੀਤਾ, ਆਲਕਨੰਦਾ, ਸੁਚਕ੍ਸ਼ੁਸ, ਭਦ੍ਰਾ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਵਰ੍ਹਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮેરੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਮਲਾਕਾਰ ਲੋਕ-ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹਸ਼-ਸੀਮਾਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਬਤਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਅਗਲੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਰਣਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां सहितायां पूर्वविभागे त्रिचत्वारिशो ऽध्यायः सूत उवाच चतुर्दशसहस्त्रणि योजनानां महापुरी / मेरोरुपरि विख्याता देवदेवस्य वेधसः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚੁਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਮੇਰੂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਵੇਧਸ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਮਹਾਪੁਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 2
तत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः / उपास्यमानो योगीन्द्रैर्मुनीन्द्रोपेन्द्रशङ्करैः
ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਵਕ—ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ; ਯੋਗੀੰਦਰਾਂ, ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ, ਉਪੇਂਦਰ (ਇੰਦਰ) ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ) ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
तत्र देवेश्वरेशानं विश्वात्मानं प्रजापतिम् / सनत्कुमारो भगवानुपास्ते नित्यमेव हि
ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸਦਾ ਹੀ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਮਹਾਨ ਈਸ਼ਾਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
स सिद्धैरृषिगन्धर्वैः पूज्यमानः सुरैरपि / समास्ते योगयुक्तत्मा पीत्वा तत्परमामृतम्
ਸਿੱਧਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਿਤ ਉਹ ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਆਸਨ ਲਗਾਈ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਪਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ।
Verse 5
तत्र देवादिदेवस्य शंभोरमिततेजसः / दीप्तमायतनं शुभ्रं पुरस्ताद् ब्रह्मणः स्थितम्
ਉੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵ, ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਧਾਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਥਿਤ ਸੀ।
Verse 6
दिव्यकान्तिसमायुक्तं चतुर्धारं सुशोभनम् / महर्षिगणसंकीर्णं ब्रह्मविद्भिर्निषेवितम्
ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਚਾਰ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਸੀ।
Verse 7
देव्या सह महादेवः शशाङ्कार्काग्निलोचनः / रमते तत्र विश्वेशः प्रमथैः प्रमथेश्वरः
ਉੱਥੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅੱਗ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਥੇਸ਼ਵਰ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਸਮੇਤ ਆਨੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
तत्र वेदविदः शान्ता मुनयो ब्रह्मचारिणः / पूजयन्ति महादेवं तापसाः सत्यवादिनः
ਉੱਥੇ ਵੇਦ-ਵਿਦ, ਸ਼ਾਂਤ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ-ਨਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਤਪਸਵੀ ਤਪ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
तेषां साक्षान्महादेवो मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् / गृह्णाति पूजां शिरसा पार्वत्या परमेश्वरः
ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮਹਾਦੇਵ—ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ—ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
तत्रैव पर्वतवरे शक्रस्य परमा पुरी / नाम्नामरावती पूर्वे सर्वशोभासमन्विता
ਉਸੇ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੀ ਪਰਮ ਨਗਰੀ ‘ਅਮਰਾਵਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 11
तमिन्द्रमप्सरः सङ्घा गन्धर्वा गीततत्पराः / उपासते सहस्त्राक्षं देवास्तत्र सहस्त्रशः
ਉੱਥੇ ਗੀਤ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਸਹਸ੍ਰਾਖ਼ ਇੰਦਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
ये धार्मिका वेदविदो यागहोमपरायणाः / तेषां तत् परमं स्थानं देवानामपि दुर्लभम्
ਜੋ ਧਰਮੀ, ਵੇਦ-ਵਿਦ ਅਤੇ ਯਾਗ-ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।
Verse 13
तस्य दक्षिणदिग्भागे वह्नेरमिततेजसः / तेजोवती नाम पुरी दिव्याश्चर्यसमन्विता
ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਦੀ ‘ਤੇਜੋਵਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਅਦਭੁਤ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 14
तत्रास्ते भगवान् वह्निर्भ्राजमानः स्वतेजसा / जपिनां होमिनां स्थानं दानवानां दुरासदम्
ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਵਹ્નਿ (ਅਗਨੀ) ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਹੋਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ, ਪਰ ਦਾਨਵਾਂ ਲਈ ਅਪਹੁੰਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ।
Verse 15
दक्षिणे पर्वतवरे यमस्यापि महापुरी / नाम्ना संयमनी दिव्या सिद्धगन्धर्वसेविता
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਯਮ ਦੀ ਮਹਾਪੁਰੀ ਹੈ—‘ਸੰਯਮਨੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਨਗਰੀ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਸੇਵਦੇ ਹਨ।
Verse 16
तत्र वैवस्वतं देवं देवाद्याः पर्युपासते / स्थानं तत् सत्यसंधानां लोके पुण्यकृतां नृणाम्
ਉੱਥੇ ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਦਾ ਵੈਵਸ੍ਵਤ (ਯਮ) ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਲੋਕ ਸੱਚ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ।
Verse 17
तस्यास्तु पश्चिमे भागे निरृतेस्तु महात्मनः / रक्षोवती नाम पुरी राक्षसैः सर्वतो वृता
ਉਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਉੱਥੇ ‘ਰਕ੍ਸ਼ੋਵਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 18
तत्र तं निरृतिं देवं राक्षसाः पर्युपासते / गच्छन्ति तां धर्मरता ये वै तामसवृत्तयः
ਉੱਥੇ ਰਾਖਸ਼ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਤਾਮਸ ਸੁਭਾਵ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਤਾਮਸ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 19
पश्चिमे पर्वतवरे वरुणस्य महापुरी / नाम्ना सुद्धवती पुण्या सर्वकामर्धिसंयुता
ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਮਹਾਪੁਰੀ ਹੈ। ‘ਸੁੱਧਵਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਹ ਨਗਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 20
तत्राप्सरोगणैः सिद्धैः सेव्यमानो ऽमराधिपः / आस्ते स वरुणो राजा तत्र गच्छन्ति ये ऽम्बुदाः / तीर्थयात्रापरी नित्यं ये च लोके ऽधमर्षिणः
ਉੱਥੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਅਮਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ ਵਰੁਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਥਾਂ ਮੀਂਹ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਦਾ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
Verse 21
तस्या उत्तरदिग्भागे वायोरपि महापुरी / नाम्ना गन्धवती पुण्या तत्रास्ते ऽसौ प्रभञ्जनः
ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹਾਪੁਰੀ ਹੈ। ਉਹ ‘ਗੰਧਵਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭੰਜਨ (ਪ੍ਰਚੰਡ ਪਵਨ) ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 22
अप्सरोगणगन्धर्वैः सेव्यमानो ऽमरप्रभुः / प्राणायामपरामर्त्यास्थानन्तद्यान्ति शाश्वतम्
ਉੱਥੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਅਮਰ-ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
तस्याः पूर्वेण दिग्भागे सोमस्य परमा पुरी / नाम्ना कान्तिमती शुभ्रा तत्र सोमो विराजते
ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੋਮ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਦੀ ਪਰਮ ਪੁਰੀ ਹੈ—ਕਾਂਤਿਮਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਉਜਲੀ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਗਰੀ; ਉੱਥੇ ਸੋਮ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਵਿਰਾਜਦਾ ਹੈ।
Verse 24
तत्र ये भोगनिरता स्वधर्मं पुर्यपासते / तेषां तद् रचितं स्थानं नानाभोगसमन्वितम्
ਉੱਥੇ ਜੋ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਵਧਰਮ ਯਥਾਵਤ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਸੇ ਅਨੁਕੂਲ ਇਕ ਥਾਂ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਖ-ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
Verse 25
तस्याश्च पूर्वदिग्भागे शङ्करस्य महापुरी / नाम्ना यशोवती पुण्या सर्वेषां सुदुरासदा
ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਮਹਾਨਗਰੀ ਹੈ—ਯਸ਼ੋਵਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਤੇ ਅਗਮ ਹੈ।
Verse 26
तत्रेशानस्य भवनं रुद्रविष्णुतनोः शुभम् / घमेश्वरस्य विपुलं तत्रास्ते स गणैर्वृतः
ਉੱਥੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਭਵਨ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਘਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਦਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਵਿਰਾਜਦਾ ਹੈ।
Verse 27
तत्र भोगाभिलिप्सूनां भक्तानां परमेष्ठिनः / निवासः कल्पितः पूर्वं देवदेवेन शूलिना
ਉੱਥੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ (ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ) ਦੇ ਉਹ ਭਗਤ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼ੂਲਿਨ (ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 28
विष्णुपादाद् विनिष्क्रान्ता प्लावयित्वेन्दुमण्डलम् / समन्ताद् ब्रह्मणः पुर्यां गङ्गा पतति वै दिवः
ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਗੰਗਾ ਚੰਦਰ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਪਲਾਵਿਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ।
Verse 29
सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्धा ह्यभवद् द्विजाः / सीता चालकनन्दा च सुचक्षुर्भद्रनामिका
ਉੱਥੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਚੌਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਉਹ ਚਾਰ ਧਾਰਾਂ ਬਣੀ—ਸੀਤਾ, ਚਾਲਕਨੰਦਾ, ਸੁਚਕਸ਼ੁ ਅਤੇ ਭਦਰਾ ਨਾਮ ਨਾਲ।
Verse 30
पूर्वेण सीता शैलात् तु शैलं यात्यन्तरिक्षतः / ततश्च पूर्ववर्षेण भद्राश्वेनैति चार्णवम्
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੀਤਾ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਹ ਧਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਪੂਰਬੀ ਵਰਸ਼ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
Verse 31
तथैवालकनन्दा च दक्षिणादेत्य भारतम् / प्रयाति सागरं भित्त्वा सप्तभेदा द्विजोत्तमाः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਲਕਨੰਦਾ ਵੀ ਦੱਖਣੀ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਸੱਤ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਭੇਦਦੀ ਹੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
Verse 32
सुचक्षुः पश्चिमगिरीनतीत्य सकलांस्तथा / पश्चिमं केतुमालाख्यं वर्षं गत्वैति चार्णवम्
ਸੁਚਕਸ਼ੁ ਨਦੀ ਸਾਰੇ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਲੰਘ ਕੇ, ਪੱਛਮ ਦੇ ਕੇਤੁਮਾਲ ਨਾਮਕ ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
Verse 33
भद्रा तथोत्तरगिरीनुत्तरांश्च तथा कुरून् / अतीत्य चोत्तराम्भोधिं समभ्येति महर्षयः
ਭਦ੍ਰਾ, ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦੇਸ਼ਾਂ—ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਸਮੇਤ—ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅੱਗੇ ਪਰਮ ਉੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ।
Verse 34
आनीलनिषधायामौ माल्यवान् गन्धमादनः / तयोर्मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः
ਆਨੀਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੀ ਕਰਣਿਕਾ ਵਾਂਗ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 35
भारताः केतुमालाश्च भद्राश्वाः कुरवस्तथा / पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादाशैलबाह्यतः
ਭਾਰਤ, ਕੇਤੁਮਾਲ, ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਕੁਰੂ—ਇਹ ਸਭ ਲੋਕ-ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 36
जठरो देवकूटश्च मर्यादापर्वतावुभौ / दक्षिणोत्तरमायामावानीलनिषधायतौ
ਜਠਰ ਅਤੇ ਦੇਵਕੂਟ—ਦੋਵੇਂ ਮਰਯਾਦਾ ਪਹਾੜ—ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲੰਮੇ ਫੈਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਨੀਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
Verse 37
गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चायतावुभौ / अशीतियोजनायामावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ
ਗੰਧਮਾਦਨ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ—ਦੋਵੇਂ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ—ਵਰਨਵਾਨ ਪਹਾੜੀ ਘੇਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਸੀ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 38
निषधः पारियात्रश्च मर्यादापर्वताविमौ / मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथापूर्वौ तथा स्थितौ
ਨਿਸ਼ਧ ਅਤੇ ਪਾਰਿਆਤ੍ਰ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਰਿਆਦਾ-ਪਹਾੜ—ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 39
त्रिशृङ्गो जारुधैस्तद्वदुत्तरे वर्षपर्वतौ / पूर्वपश्चायतावेतौ अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਜਾਰੁਧਾ ਨਾਮ ਦੇ ਵਰ੍ਹਸ਼-ਪਹਾੜ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ, ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 40
मर्यादापर्वताः प्रोक्ता अष्टाविह मया द्विजाः / जठराद्याः स्थिता मेरोश्चतुर्दिक्षु महर्षयः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਅੱਠ ਮਰਿਆਦਾ-ਪਹਾੜ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਜਠਰ ਆਦਿ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਮੇਰੂ ਦੀਆਂ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It assigns specific realms to specific disciplines and virtues—yajña and Veda-study, japa and oblations, truthfulness, tīrtha devotion, and prāṇāyāma—so geography functions as a karmic-yogic map rather than mere description.
Gaṅgā originates from Viṣṇu’s foot yet flows through Brahmā’s city and across the cosmic regions, expressing Purāṇic samanvaya: a single sacred power traverses and sanctifies the spheres associated with multiple deities and their devotees.