Adhyaya 41
Solar Rays, Planetary Nourishment, Dhruva-Bondage of the Grahas, and the Lunar Cycle
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਕਾਲ (ਸਮਾਂ) ਅਤੇ ਜਗਤ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਿਧਾਤਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਕਾਰਜਕ ਧੁਰੀ ਮੰਨ ਕੇ ਤਕਨੀਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕਿਰਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੁੱਧ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਮੰਗਲ, ਗੁਰੂ, ਸ਼ਨੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰਮੀ, ਵਰਖਾ, ਠੰਢ ਵਰਗੇ ਰਿਤੂ-ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਜੀਵਨ-ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ—ਵਰੁਣ, ਪੂਸ਼ਨ, ਅੰਸ਼, ਧਾਤ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਸਵਿਤ੍ਰ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਭਗ, ਪਰਜਨ੍ਯ, ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ—ਕਿਰਣ-ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਰਿਤੂਈ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸੂਰਜਾਧੀਨ ਅੱਠ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ‘ਪ੍ਰਵਹ-ਵਾਯੂ’ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਝਣਾ ਅਤੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦੇ ਘਟਣ-ਵੱਧਣ ਦੀ ਰੀਤ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਪਾਨ’ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਮੁੜ ਪੂਰਤੀ—ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹ-ਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਦਿਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਜਾਂ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चत्वारिशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेष महादेवो देवदेवः पितामहः / करोति नियतं कालं कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ, ਪਿਤਾਮਹ, ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਲ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ, ਉਸ ਦੀ ਐਸ਼ਵਰੀ ਤਨੂ ਹੈ।
Verse 2
तस्य ये रश्मयो विप्राः सर्वलोकप्रदीपकाः / तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਉਸ ਦੇ (ਸੂਰਜ ਦੇ) ਕਿਰਣ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫਿਰ ਸੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਿਰਣ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ, ਅਰਥਾਤ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
सुषुम्नो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च / विश्वव्यचाः पुनश्चान्यः संयद्वसुरतः परः
(ਇਹ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ)—ਸੁਸ਼ੁਮ੍ਨ, ਹਰਿਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ; ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ‘ਵਿਸ਼ਵਵ੍ਯਚਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਸੰਯਦ੍ਵਸੁਰਤ’ ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਰਣ ਹੈ।
Verse 4
अर्वावसुरिति ख्यातः स्वराडन्यः प्रकीर्तितः / सुपुम्नः सूर्यरश्मिस्तु पुष्णाति शिशिरद्युतिम्
ਇੱਕ ਸੂਰਜੀ ਕਿਰਣ ‘ਅਰਵਾਵਸੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ‘ਸਵਰਾਟ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਸੁਪੁਮ੍ਨ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸੂਰਜ-ਰਸ਼ਮੀ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰੁੱਤ ਦੀ ਠੰਢੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ।
Verse 5
तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्नः परिपठ्यते / हरिकेशस्तु यः प्रोक्तो रश्मिर्नक्षत्रपोषकः
ਜੋ (ਪ੍ਰਵਾਹ) ਤਿਰਛਾ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ—ਦੋਵੇਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸੁਸ਼ੁਮ੍ਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਹਰਿਕੇਸ਼’ ਨਾਮੀ ਰਸ਼ਮੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 6
विश्वकर्मा तथा रश्मिर्बुधं पुष्णाति सर्वदा / विश्वव्यचास्तु यो रश्मिः शुक्रं पुष्णाति नित्यदा
‘ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ’ ਨਾਮੀ ਰਸ਼ਮੀ ਸਦਾ ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵਵ੍ਯਚਾ’ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰਸ਼ਮੀ ਨਿੱਤ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 7
संयद्वसुरिति ख्यातः स पुष्णाति च लोहितम् / वृहस्पतिं प्रपुष्णाति रश्मिरर्वावसुः प्रभोः / शनैश्चरं प्रपुष्णाति सप्तमस्तु सुराट् तथा
‘ਸੰਯਦ੍ਵਸੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਹ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ) ਰਸ਼ਮੀ ਲੋਹਿਤ (ਮੰਗਲ) ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ‘ਅਰਵਾਵਸੁ’ ਰਸ਼ਮੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ‘ਸੁਰਾਟ’ ਰਸ਼ਮੀ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਲਦੀ ਹੈ।
Verse 8
एवं सूर्यप्रभावेन सर्वा नक्षत्रतारकाः / वर्धन्ते वर्धिता नित्यं नित्यमाप्याययन्ति च
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਦਾ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 9
दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः / आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसां तमसां प्रभुः
ਦਿਵ੍ਯ, ਪਾਰਥਿਵ ਅਤੇ ਰਾਤਰੀ—ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਖਿੱਚ ਕੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਸਦੀਵ ਤೇಜ ਅਤੇ ਤਮ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
आदत्ते स तु नाडीनां सहस्त्रेण समन्ततः / नादेयांश्चैव सामुद्रान् कूप्यांश्चैव सहस्त्रदृक् / स्थावराञ्जङ्गमांश्चैव यच्च कुल्यादिकं पयः
ਸਹਸ੍ਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੂਰਜ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਡੀਆਂ (ਧਾਰਾਂ) ਰਾਹੀਂ ਜਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਨਦੀਆਂ ਦਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ, ਕੂਆਂ ਅਤੇ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੀ; ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕੁਲਿਆ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦਾ ਜੋ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
तस्य रश्मिसहस्त्रं तच्छीतवर्षोष्णनिस्त्रवम् / तासां चतुः शतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः
ਉਸ (ਸੂਰਜ) ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਠੰਡ, ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਵਜੋਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਨਾਡੀਆਂ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 12
वन्दनाश्चैव याज्याश्च केतना भूतनास्तथा / अमृता नाम ताः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः
ਵਰਖਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਉਹ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ‘ਵੰਦਨਾ’ ਅਤੇ ‘ਯਾਜਿਆ’, ‘ਕੇਤਨਾ’ ਅਤੇ ‘ਭੂਤਨਾ’ ਵੀ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਅਮ੍ਰਿਤਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਵਰਖਾ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇਜਸਵੀ ਕਿਰਣਾਂ।
Verse 13
हिमोद्वाहाश्च ता नाड्यो रश्मयस्त्रिशतं पुनः / रश्म्यो मेष्यश्च पौष्यश्च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः / चन्द्रास्ता नामतः सर्वाः पीताभाः स्युर्गभस्तयः
ਠੰਢ ਨੂੰ ਵਹਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉਹ ਨਾਡੀਆਂ ਮੁੜ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਰਣਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਿਆ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਸ਼ੀਤਲ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਲਾ/ਹਿਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ‘ਚੰਦ੍ਰਾਃ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਫਿੱਕੀ ਪੀਲੀ ਵਰਣੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 14
शुक्राश्च ककुभश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा / शुक्रास्ता नामतः सर्वास्त्रिविधा घर्मसर्जनाः
ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਅਤੇ ਕਕੁਭਾ, ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵਭ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ—ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਭ ‘ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਃ’ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਘਰਮ ਅਰਥਾਤ ਤਾਪ ਉਤਸਰਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।
Verse 15
समं बिभर्ति ताभिः स मनुष्यपितृदेवताः / मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि / अमृतेन सुरान् सर्वांस्त्रिभिस्त्ररिंस्तर्पयत्यसौ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਵਧਾ ਅਰਪਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਕਰਮ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
वसन्ते ग्रैष्मिके चैव शतैः स तपति त्रिभिः / शरद्यपि च वर्षासु चतुर्भैः संप्रवर्षति / हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजति त्रिभिः
ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਉਹ (ਸੂਰਜ) ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ ਤੇ ਸ਼ਿਸਿਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹਿਮ/ਬਰਫ਼ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।
Verse 17
वरुणो माघमासे तु सूर्यः पूषा तु फल्गुने / चैत्रे मासि भवेदंशो धाता वैशाखतापनः
ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਾਲਗੁਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਹੀ ਪੂਸ਼ਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਧਾਤਾ ‘ਤਾਪਨ’—ਤਾਪ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
ज्येष्ठामूले भवेदिन्द्रः आषाढे सविता रविः / विवस्वान् श्रावणे मासि प्रौष्ठपद्यां भगः स्मृतः
ਜ੍ਯੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ; ਆਸ਼ਾਢ ਵਿੱਚ ਸਵਿਤਾ—ਰਵੀ—ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਵਾਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸ਼ਠਪਦਾ ਵਿੱਚ ਭਗ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
पर्जन्यो ऽश्वयुजि त्वष्टाकार्तिके मासि भास्करः / मार्गशीर्ष भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः
ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਜਨ੍ਯ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਮਹੀਨੇ ਭਾਸਕਰ ਵੀ। ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਿਤ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੌਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
पञ्चरश्मिसहस्त्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि / षड्भिः सहस्त्रैः पूषा तु देवोंशः सप्तभिस्तथा
ਸੂਰਜ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਲਈ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਨਿਯਤ ਹਨ। ਪੂਸ਼ਾ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਾਂਸ਼ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ।
Verse 21
धाताष्टभिः सहस्त्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः / विवस्वान् दशभिः पाति पात्येकादशभिर्भगः
ਧਾਤਾ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ (ਕਿਰਣਾਂ) ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਗ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
सप्तभिस्तपते मित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत् / अर्यमा दशभैः पाति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् / षड्भी रश्मिसहस्त्रैस्तु विष्णुस्तपति विश्वसृक्
ਮਿਤ੍ਰ ਸੱਤ (ਕਿਰਣ-ਸਮੂਹਾਂ) ਨਾਲ ਤਪ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਅੱਠ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਅਰ੍ਯਮਾ ਦਸ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰਜਨ੍ਯ ਨੌ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਸ੍ਰਿਜਕ ਵਿਸ਼ਣੂ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਤਪਾ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
वसन्ते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः / श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डुरः शरदि प्रभुः / हेमन्ते ताम्रवर्णः स्याच्छिशिरे लोहितो रविः
ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਕਪਿਲ ਵਰਣ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗ੍ਰੀਖਮ ਵਿੱਚ ਕਾਂਚਨ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਵੇਤ ਵਰਣ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਪਾਂਡੁਰ ਪ੍ਰਭਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬੇ ਵਰਣ ਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸਿਰ ਵਿੱਚ ਰਵੀ ਲੋਹਿਤ ਵਰਣ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
ओषधीषु बलं धत्ते स्वधामपि पितृष्वथ / सूर्यो ऽमरत्वममृते त्रयं त्रिषु नियच्छति
ਉਹ ਔਖਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਲ ਧਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸਵਧਾ’ ਨਾਮਕ ਹਵਿ ਨੂੰ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤ੍ਰਯ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
अन्ये चाष्टौ ग्रहा ज्ञेयाः सूर्येणाधिष्ठिता द्विजाः / चन्द्रमाः सोमपुत्रश्च शुक्रश्चैव बृहस्पतिः / भौमो मन्दस्तथा राहुः केतुमानपि चाष्टमः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੇਠ ਹੋਰ ਅੱਠ ਗ੍ਰਹ ਵੀ ਜਾਣੋ—ਚੰਦਰਮਾ, ਸੋਮਪੁੱਤਰ ਬੁੱਧ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਭੌਮ (ਮੰਗਲ), ਮੰਦ (ਸ਼ਨੀ), ਰਾਹੂ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਕੇਤੂ।
Verse 26
सर्वे ध्रुवे निबद्धा वै ग्रहास्ते वातरश्मिभिः / भ्राम्यमाणा यथायोगं भ्रमन्त्यनुदिवाकरम्
ਉਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ ਧ੍ਰੂਵ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਵਾਯੂ-ਸਮਾਨ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਏ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦਿਵਾਕਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
Verse 27
अलातचक्रवद् यान्ति वातचक्रेरिता द्विजाः / यस्माद् वहति तान् वायुः प्रवहस्तेन स स्मृतः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਵਾਯੂ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਅਲਾਤ-ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਯੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਹਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਵਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः / वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन निशाकरः
ਸੋਮ ਦਾ ਰਥ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਕੁੰਦ-ਫੁੱਲ (ਚੰਬੇਲੀ) ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਹਨ। ਖੱਬੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਦਸ ਅਸ਼ਵ ਜੁਤੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਚੰਦਰਮਾ ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 29
वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि रविर्यथा / ह्रासवृद्धी च विप्रेन्द्रा ध्रुवाधाराणि सर्वदा
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵੀਥੀ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਟ-ਵੱਧ ਸਦਾ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 30
स सोमः शुक्लपक्षे तु भास्करे परतः स्थिते / आपूर्यते परस्यान्तः सततं दिवसक्रमात्
ਉਹ ਸੋਮ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਭਰਦਾ (ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
क्षीणायितं सुरैः सोममाप्यायति नित्यदा / एकेन रश्मिना विप्राः सुषुम्नाख्येन भास्करः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਪੀਤੇ’ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ‘ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕੋ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਭਰਦਾ ਤੇ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।
Verse 32
एषा सूर्यस्य वीर्येण सोमस्याप्यायिता तनुः / पौर्णमास्यां स दृश्येत संपूर्णे दिवसक्रमात्
ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪਾਲੀ ਹੋਈ ਇਹ ਸੋਮ ਦੀ ਦੇਹ (ਚੰਦਰ ਮੰਡਲ) ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
Verse 33
संपूर्णमर्धमासेन तं सोमममृतात्मकम् / पिबन्ति देवता विप्रा यतस्ते ऽमृतभोजनाः
ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਸੋਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਭੋਜੀ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 34
ततः पञ्चदशे भागे किञ्चिच्छिष्टे कलात्मके / अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते
ਫਿਰ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਦਿਨ ਦਾ ਪੰਦਰਵਾਂ ਭਾਗ ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅਪਰਾਹਣ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਗਣ ਢਲਦੇ ਭਾਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਰਪਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
पिबन्ति द्विकलं कालं शिष्टा तस्य कला तुया / सुधामृतमयीं पुण्यां तामन्दोरमृतात्मिकाम्
ਦੋ ਕਲਾ-ਕਾਲ ਤੱਕ ਧਰਮੀ ਜਨ, ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਦੱਤ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਧਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਕਲਾ—ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਦਾ ਪਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
निः सृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः स्वधामृतम् / मासतृप्तिमपाप्यग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः
ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾ ਕੇ ਪਿਤਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
न सोमस्य विनाशः स्यात् सुधा देवैस्तु पीयते / एवं सूर्यनिमित्तस्य क्षयो वृद्धिश्च सत्तमाः
ਸੋਮ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਦੇਵਤੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੁਧਾ ਹੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੱਤਮ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਿਮਿੱਤ ਬਣਾ ਕੇ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਾਟ ਤੇ ਵਾਧਾ (ਕਲਾ-ਹ੍ਰਾਸ-ਵ੍ਰਿਧੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
सोमपुत्रस्य चाष्टाभिर्वाजिभिर्वायुवेगिभिः / वारिजैः स्यन्दनो युक्तस्तेनासौ याति सर्वतः
ਸੋਮਪੁੱਤਰ ਦਾ ਰਥ ਜਲਜ, ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਵਰਗੇ ਦੌੜਦੇ ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਉਸੇ ਰਥ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
शुक्रस्य भूमिजैरश्वैः स्यन्दनो दशभिर्वृतः / अष्टबिश्चाथ भौमस्य रथो हैमः सुशोभनः
ਸ਼ੁਕਰ ਦਾ ਰਥ ਧਰਤੀ-ਜਨਮੇ ਦਸ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਦਾ ਰਥ ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਸੁੰਦਰ ਹੈ।
Verse 40
बृहस्पतेरथाष्टाश्वः स्यन्दनो हेमनिर्मितः / रथस्तमोमयो ऽष्टाश्वो मन्दस्यायसनिर्मितः / स्वर्भानोर्भास्करारेश्च तथा षड्भिर्हयैर्वृतः
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਰਥ ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਮੰਦ (ਸ਼ਨੀ) ਦਾ ਰਥ ਲੋਹੇ ਦਾ, ਹਨੇਰੇ-ਮਯ, ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਵੈਰੀ ਸਵਰਭਾਨੁ (ਰਾਹੁ) ਵੀ ਛੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ।
Verse 41
एते महाग्रहाणां वै समाख्याता रथा नव / सर्वे ध्रुवे महाभागा निबद्धा वातरश्मिभिः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਨੌਂ ਰਥ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਉਹ ਸਭ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹਨ।
Verse 42
ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे बद्धान्येशेषतः / भ्रमन्ति भ्रामयन्त्येनं सर्वाण्यनिलरश्मिभिः
ਗ੍ਰਹ, ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਛੋਟ ਦੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ (ਜਗਤ-ਚੱਕਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਘੁਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It presents the Sun’s rays as ‘wombs/sources’ that nourish and empower planetary forces; specific named rays sustain Budha, Śukra, Lohita (Maṅgala), Bṛhaspati, and Śanaiścara, making solar potency the underlying driver of planetary efficacy.
Dhruva functions as the fixed axis: planets, nakṣatras, and stars are said to be bound to it by cords of wind-like rays, and their revolutions proceed as the cosmic wheel is carried by pravaha-vāyu.
The chapter ties ancestral satisfaction to lunar timing: on amāvāsyā, svadhā is said to flow from the Sun’s rays, and the pitṛs attain monthly contentment, integrating ritual observance with solar-lunar mechanics.