Adhyaya 42
Cosmic Realms Above Dhruva, the Pātālas Below, and the Foundation of Pralaya (Ananta–Kāla)
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ-ਸੂਚਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਤ ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮਹਰਲੋਕ, ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ (ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ) ਤੱਕ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਤੇ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਮੋਖਸ਼-ਤੱਤਵ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਸਿੱਧ ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ‘ਇੱਕੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ’ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ੈਵ-ਵੈਸ਼ਣਵ ਸਮਨ੍ਵਯ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੁਰੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਅੱਗ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਬ੍ਰਹਮ-ਘੋਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ-ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਣਨ ਪਾਤਾਲਾਂ (ਮਹਾਤਲ ਆਦਿ) ਵੱਲ ਥੱਲੇ ਉਤਰਦਾ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ, ਵੈਭਵ, ਨਾਗਾਂ-ਅਸੁਰਾਂ-ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਨਰਕਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਗਤ-ਆਧਾਰ ਅਨੰਤ/ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ ਰੂਪ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਕਾਲ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ-ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकः कोटियोजनविस्तृतः / कल्पाधिकारिणस्तत्र संस्थिता द्विजपुङ्गवाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦਾ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮਹਰਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
जनलोको महर्लोकात् तथा कोटिद्वयातमकः / सनन्दनादयस्तत्र संस्थिता ब्रह्मणः सुताः
ਮਹਰਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜਨਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਕਰੋੜ (ਯੋਜਨ) ਪਰਿਮਾਣ ਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਨੰਦਨ ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 3
जलोकात् तपोलोकः कोटित्रयसमन्वितः / वैराजास्तत्र वै देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः
ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤਪੋਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ (ਯੋਜਨ) ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਵੈਰਾਜ ਦੇਵਤਾ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਦਾਹ-ਤਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 4
प्राजापत्यात् सत्यलोकः कोटिषट्केन संयुतः / अपुनर्मारकास्तत्र ब्रह्मलोकस्तु स स्मृतः
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਛੇ ਕਰੋੜ (ਯੋਜਨ) ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨਹੀਂ—ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
अत्र लोकगुरुर्ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः / आस्ते स योगिभिर्नित्यं पीत्वा योगामृतं परम्
ਇੱਥੇ ਲੋਕਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਤੋਮੁਖ—ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਯੋਗ ਦੇ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ।
Verse 6
विशन्ति यतयः शान्ता नैष्ठिका ब्रह्मचारिणः / योगिनस्तापसाः सिद्धा जापकाः परमेष्ठिनम्
ਸ਼ਾਂਤ ਯਤੀ, ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਯੋਗੀ, ਤਪਸਵੀ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
द्वारं तद्योगिनामेकं गच्छतां परमं पदम् / तत्र गत्वा न शोचन्ति स विष्णुः स च शङ्करः
ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਇਕੋ ਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ।
Verse 8
सूर्यकोटिप्रतीकाशं पुरं तस्य दुरासदम् / न मे वर्णयितुं शक्यं ज्वालामालासमाकुलम्
ਉਹ ਨਗਰੀ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਅਪਹੁੰਚ ਸੀ। ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ—ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 9
तत्र नारायणस्यापि भवनं ब्रह्मणः पुरे / शेते तत्र हरिः श्रीमान् मायी मायामयः परः
ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਵੀ ਭਵਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹਰੀ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮਾਇਆ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਮਾਇਆ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਪਰਮਾਤੀਤ।
Verse 10
स विष्णुलोकः कथितः पुनरावृत्तिवर्जितः / यान्ति तत्र महात्मानो ये प्रपन्ना जनार्दनम्
ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂਲੋਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਮੁੜ ਆਉਣਾ (ਪੁਨਰਜਨਮ) ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
ऊर्ध्वं तद् ब्रह्मसदनात् पुरं ज्योतिर्मयं शुभम् / वह्निना च परिक्षिप्तं तत्रास्ते भगवान् भवः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਦਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਇਕ ਸ਼ੁਭ, ਜੋਤਿਮਯ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਓਥੇ ਭਗਵਾਨ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 12
देव्या सह महादेवश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः / योगिभिः शतसाहस्त्रैर्भूतै रुद्रैश्च संवृतः
ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਜਨ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਯੋਗੀਆਂ, ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 13
तत्र ते यान्ति नियता द्विजा वै ब्रह्मचारिणः / मदादेवपराः शान्तास्तापसा ब्रह्मवादिनः
ਉੱਥੇ ਨਿਯਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਾਂਤ ਤਪਸਵੀ, ਮਹਾਦੇਵ ਵਿੱਚ ਪਰਾਯਣ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ।
Verse 14
निर्ममा निरहङ्काराः कामक्रोधविवर्जिताः / द्रक्ष्यन्ति ब्रह्मणा युक्ता रुद्रलोकः स वै स्मृतः
ਜੋ ਮਮਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹਨ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਗੇ। ਉਹੀ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 15
एते सप्त महालोकाः पृथिव्याः परिकीर्तिताः / महातलादयश्चाधः पातालाः सन्ति वै द्विजाः
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਲੋਕ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ—ਮਹਾਤਲ ਆਦਿ—ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ।
Verse 16
महातलं च पातालं सर्वरत्नोपशोभितम् / प्रासादैर्विविधैः शुभ्रैर्देवतायतनैर्युतम्
ਮਹਾਤਲ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਅਨੇਕਾਂ ਚਿੱਟੇ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ।
Verse 17
अनन्तेन च संयुक्तं मुचुकुन्देन धीमता / नृपेण बलिना चैव पातालस्वर्गवासिना
ਉਹ ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨਾਲ ਵੀ; ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਭੀ ਸਵਰਗ-ਸਮ ਭੋਗ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਨਾਲ ਵੀ।
Verse 18
शैलं रसातलं विप्राः शार्करं हि तलातलम् / पीतं सुतलमित्युक्तं नितलं विद्रुमप्रभम् / सितं हि वितलं प्रोक्तं तलं चैव सितेतरम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਰਸਾਤਲ ਪੱਥਰੀਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤਲਾਤਲ ਕંકਰੀਲਾ ਹੈ। ਸੁਤਲ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਿਤਲ ਮੂੰਗੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਪਦਾ ਹੈ। ਵਿਤਲ ਚਿੱਟਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤਲ ਚਿੱਟੇ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ।
Verse 19
सुपर्णेन मुनिश्रेष्ठास्तथा वासुकिना शुभम् / रसातलमिति ख्यातं तथान्यैश्च निषेवितम्
ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਲੋਕ ‘ਰਸਾਤਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜ) ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੇ ਵੀ ਸੇਵਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ।
Verse 20
विरोचनहिरण्याक्षतक्षकाद्यैश्च सेवितम् / तलातलमिति ख्यातं सर्वशोभासमन्वितम्
ਵਿਰੋਚਨ, ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼, ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਉਹ ਲੋਕ ‘ਤਲਾਤਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
Verse 21
वैनतेयादिभिश्चैव कालनेमिपुरोगमैः / पूर्वदेवैः समाकीर्णं सुतलं च तथापरैः
ਸੁਤਲ ਲੋਕ ਵੀ ਵੈਨਤੇਯ ਆਦਿ, ਕਾਲਨੇਮੀ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੂਰਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਸੱਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 22
नितलं यवनाद्यैश्च तारकाग्निमुखैस्तथा / महान्तकाद्यैर्नागैश्च प्रह्मादेनासुरेण च
ਨਿਤਲ ਨਾਮਕ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਯਵਨ ਆਦਿ, ਤਾਰਕ ਤੇ ਅਗਨਿਮੁਖ ਵਰਗੇ, ਮਹਾਂਤਕ ਆਦਿ ਨਾਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਅਸੁਰ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 23
वितलं चैव विख्यातं कम्बलाहीन्द्रसेवितम् / महाजम्भेन वीरेण हयग्रीवेण वै तथा
ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਤਲ ਲੋਕ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਆਹੀਂਦ੍ਰ ਨਾਗੇੰਦਰ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੀਰ ਮਹਾਜੰਭ ਤੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਵੀ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 24
शङ्कुकर्णेन संभिन्नं तथा नमुचिपूर्वकैः / तथान्यैर्विवधैर्नागैस्तलं चैव सुशोभनम्
ਉਹ ਪਾਤਾਲ-ਭਾਗ ਸ਼ੰਕੁਕਰਣ ਵੱਲੋਂ ਭੇਦਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਨਮੁਚੀ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਵੀ; ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਾਗਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਤਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਹੋਇਆ।
Verse 25
तेषामधस्तान्नरका मायाद्याः परिकीर्तिताः / पापिनस्तेषु पच्यन्ते न ते वर्णयितुं क्षमाः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ‘ਮਾਇਆ’ ਆਦਿ ਨਰਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਪਾਪੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ-ਫਲ ਨਾਲ ਤਪ ਕੇ ਯਾਤਨਾ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
Verse 26
पातालानामधश्चास्ते शेषाख्या वैष्णवी तनुः / कालाग्निरुद्रो योगात्मा नारसिंहो ऽपि माधवः
ਪਾਤਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਮ ਦੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਤਨੂ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਯੋਗ-ਸਰੂਪ ਕਾਲਾਗਨਿਰੁਦ੍ਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਮਾਧਵ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
यो ऽनन्तः पठ्येते देवो नागरूपी जनार्दनः / तदाधारमिदं सर्वं स कालाग्निमपाश्रितः
ਜੋ ਦੇਵ ‘ਅਨੰਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਾਗ-ਰੂਪ ਜਨਾਰਦਨ—ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਲਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਆਧਾਰ ਹੈ।
Verse 28
तमाविश्य महायोगी कालस्तद्वदनोत्थितः / विषज्वालामयो ऽन्ते ऽसौ जगत् संहरति स्वयम्
ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਹਾਯੋਗੀ ਕਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ੈਲੀ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਦਾ ਪੁੰਜ ਬਣ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
सहस्त्रमायो ऽप्रतिमः संहर्ता शङ्करोद्भवः / तामसी शांभवी मूर्तिः कालो लोकप्रकालनः
ਹਜ਼ਾਰ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੁਲ ਸੰਹਾਰਕ—ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ—ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਮੂਰਤੀ ਤਾਮਸੀ (ਲਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਹੈ। ਉਹੀ ਕਾਲ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰ ਕੇ ਪਰਿਪੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It states that the ‘single gateway’ for yogins is the supreme Lord who is Viṣṇu and also Śaṅkara, and it places Nārāyaṇa’s mansion within Brahmā’s city while also describing a luminous Rudraloka above—harmonizing both as supreme-access points.
Śeṣa (Ananta) is the cosmic support and a Vaiṣṇava embodiment identified with Kālāgnirudra; Time emerges from him, becomes a fiery, poisonous force at the end, and withdraws the universe into dissolution—linking ontology (support) with eschatology (pralaya).
Not as a formal manual; however, it foregrounds brahmacarya, tapas, yoga, and desirelessness as qualifications for reaching Rudraloka/Brahmaloka and for attaining the ‘single gateway,’ anticipating later doctrinal expansions often associated with Varnāśrama discipline and Śaiva yogic frames.