Adhyaya 40

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितार्या पूर्वविभागे एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच स रथो ऽधिष्ठितो देवैरादित्यैर्वसुभिस्तथा / गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ਏਕੋਨਚਤਵਾਰਿੰਸ਼ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਉਹ ਰਥ ਦੇਵਾਂ ਨੇ, ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਅਤੇ ਵਸੂਆਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਗਣਨਾਇਕਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 2

धातार्ऽयमाथ मित्रश्च वरुणः शक्र एव च / विवस्वानथ पूषा च पर्जन्यश्चांशुरेव च

ਧਾਤਾ, ਅਰ੍ਯਮਾ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ; ਅਤੇ ਵਿਵਸਵਾਨ, ਪੂਸ਼ਾ, ਪਰਜਨ੍ਯ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ੁ—ਇਹ ਦੇਵ ਇੱਥੇ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 3

भगस्त्वष्टा च विष्णुश्च द्वादशैते दिवाकराः / आप्यायन्ति वै भानुं वसन्तादिषु वै क्रमात्

ਭਗ, ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਦਿਵਾਕਰ (ਆਦਿਤ੍ਯ) ਹਨ। ਵਸੰਤ ਆਦਿ ਰਿਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

पुलस्त्यः पुलहश्चात्रिर्वसिष्ठश्चाङ्गिरा भृगुः / भरद्वाजो गौतमश्च कश्यपः क्रतुरेव च

ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਅਤ੍ਰਿ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਅੰਗਿਰਾ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਭਰਦ੍ਵਾਜ, ਗੌਤਮ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ—ਇਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 5

जमदग्निः कौशिकश्च मुनयो ब्रह्मवादिनः / स्तुवन्ति देवं विविधैश्छन्दोभिस्ते यथाक्रमम्

ਜਮਦਗਨੀ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕ—ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਮੁਨੀ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ, ਯਥਾਕ੍ਰਮ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 6

रथकृच्च रथौज्श्च रथचित्रः सुबाहुकः / रथस्वनो ऽथ वरुणः सुषेणः सेनजित् तथा

ਅਤੇ ਰਥਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਰਥੌਜਾ; ਰਥਚਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੁਬਾਹੁਕ; ਫਿਰ ਰਥਸ੍ਵਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਰੁਣ; ਸੁਸ਼ੇਣ ਅਤੇ ਸੇਨਜਿਤ ਵੀ ਸਨ।

Verse 7

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च रथजित् सत्यजित् तथा / ग्रामण्यो देवदेवस्य कुर्वते ऽभीशुसंग्रहम्

ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ, ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ, ਰਥਜਿਤ, ਸਤ੍ਯਜਿਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਮਣ੍ਯ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਇਹ ਸੇਵਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰਥ ਦੀਆਂ ਲਗਾਮਾਂ ਤੇ ਜੁੜਾਈ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 8

अथ हेतिः प्रहेतिश्च पौरुषेयो वधस्तथा / सर्पो व्याघ्रस्तथापश्च वातो विद्युद् दिवाकरः

ਫਿਰ ਅਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਅਸਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਕ੍ਰਿਤ ਵਧ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਪ, ਬਾਘ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ; ਨਾਲ ਹੀ ਹਵਾ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਦਿਵਾਕਰ ਸੂਰਜ ਵੀ (ਹਨ)।

Verse 9

ब्रह्मोपेतश्च विप्रेन्द्रा यज्ञोपेतस्तथैव च / राक्षसप्रवरा ह्येते प्रयान्ति पुरतः क्रमात्

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰ! ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਵ੍ਰਤ (ਵੈਦਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਯਜ੍ਞ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ—ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।

Verse 10

वासुकिः कङ्कनीरश्च तक्षकः सर्पपुङ्गवः / एलापत्रः शङ्खपालस्तथैरावतसंज्ञितः

ਵਾਸੁਕੀ, ਕੰਗਨੀਰ, ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤਕਸ਼ਕ; ਅਤੇ ਏਲਾਪਤ੍ਰ, ਸ਼ੰਖਪਾਲ, ਤੇ ‘ਐਰਾਵਤ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ—ਇਹ (ਨਾਗ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 11

धनञ्जयो महापद्मस्तथा कर्कोटको द्विजाः / कम्बलाश्वतरश्चैव वहन्त्येनं यथाक्रमम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਧਨੰਜਯ, ਮਹਾਪਦਮ, ਕਰਕੋਟਕ; ਅਤੇ ਕੰਬਲ ਤੇ ਅਸ਼ਵਤਰ—ਇਹ ਮਹਾਨ ਨਾਗ ਇਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਢੋਣਦੇ ਹਨ।

Verse 12

तुम्बुरुर्नारदो हाहा हूहूर्विश्वावसुस्तथा / उग्रसेनो वसुरुचिरर्वावसुरथापरः

ਤੁੰਬੁਰੂ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਵੀ ਸਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਹਾ, ਹੂਹੂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ। ਉਗ੍ਰਸੇਨ, ਵਸੁਰੁਚਿ ਅਤੇ ਵਾਵਸੁਰਥ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।

Verse 13

चित्रसेनस्तथोर्णायुर्धृतराष्ट्रो द्विजोत्तमाः / सूर्यवर्चा द्वादशैते गन्धर्वा गायतां वराः / गायन्ति विविधैर्गानैर्भानुं षड्जादिभिः क्रमात्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ, ਉਰਨਾਯੁ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਸੂਰ੍ਯਵਰਚਾ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਗੰਧਰਵ, ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ਡਜ ਆਦਿ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਨਾਨਾ ਗੀਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਨੁ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਗਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 14

क्रतुस्थलाप्सरोवर्या तथान्या पुञ्जिकस्थला / मेनका सहजन्या च प्रम्लोचा च द्विजोत्तमाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ! ਕ੍ਰਤੁਸ੍ਥਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਪਸਰਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪੁੰਜਿਕਸ੍ਥਲਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਨਕਾ, ਸਹਜਨ੍ਯਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮ੍ਲੋਚਾ ਵੀ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 15

अनुम्लोचा घृतीची च विश्वाची चोर्वशी तथा / अन्या च पूर्वचित्तिः स्यादन्या चैव तिलोत्तमा

ਅਨੁਮ੍ਲੋਚਾ, ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ ਅਤੇ ਉਰ੍ਵਸ਼ੀ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਪੂਰ੍ਵਚਿੱਤੀ ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਿਲੋਤ੍ਤਮਾ ਵੀ ਹਨ।

Verse 16

ताण्डवैर्विविधैरेनं वसन्तादिषु वै क्रमात् / तोषयन्ति महादेवं भानुमात्मानमव्ययम्

ਬਸੰਤ ਆਦਿ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤਾਂਡਵ ਨਾਚ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਭਾਨੁ, ਅਵ੍ਯਯ ਆਤਮਾ ਹਨ।

Verse 17

एवं देवा वसन्त्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु / सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेजसां निधिम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਗਣ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਤੇਜਾਂ ਦੇ ਨਿਧਿ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ-ਪੋਸਦੇ ਹਨ।

Verse 18

ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम् / गन्धर्वाप्सरसश्चैनं नृत्यगेयैरुपासते

ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਸੁਗਠਿਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰਵੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਚ-ਗੀਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 19

ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम् / सर्पा वहन्ति देवेशं यातुधानाः प्रयान्ति च

ਗ੍ਰਾਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਯਕ੍ਸ਼‑ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੱਪ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵਾਹਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਾਤੁਧਾਨ ਵੀ ਉਸ ਸ਼ੋਭਾ‑ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ॥

Verse 20

बालखिल्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाद् रविम् / एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च / भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः

ਬਾਲਖਿਲ੍ਯ ਮੁਨੀ ਉਦਯ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਰਖਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਵਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਰਚਦੇ ਹਨ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਥੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ॥

Verse 21

एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवि सानुगाः / विमाने च स्थितो नित्यं कामगे वातरंहसि

ਇਹ ਸਹਚਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਥਿਤ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਗਗਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ॥

Verse 22

वर्षन्तश्च तपन्तश्च ह्लादयन्तश्च वै प्रजाः / गोपयन्तीह भूतानि सर्वाणीहायुगक्षयात्

ਉਹ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ, ਤਾਪ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਂਤ ਤੱਕ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ॥

Verse 23

एतेषामेव देवानां यथावीर्यं यथातपः / यथायोगं यथासत्त्वं स एष तपति प्रभुः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ‑ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਜਨਮਜਾਤ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ—ਇਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਤੇਜਸਵੀ ਤਪ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਵੰਡ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ॥

Verse 24

अहोरात्रव्यवस्थानकारणं स प्रजापतिः / पितृदेवमनुष्यादीन् स सदाप्यायेद् रविः

ਉਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ ਜੋ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਰਵੀ ਸਦਾ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਆਦਿ ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ-ਪੋਸਦਾ ਹੈ।

Verse 25

तत्र देवो महादेवो भास्वान् साक्षान्महेश्वरः / भासते वेदविदुषां नीलग्रीवः सनातनः

ਉੱਥੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵੇਦ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸਨਾਤਨ ਨੀਲਗ੍ਰੀਵ (ਨੀਲਕੰਠ) ਪ੍ਰਭੂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

Verse 26

स एष देवो भगवान् परमेष्ठी प्रजापतिः / स्थानं तद् विदुरादित्यं वेदज्ञा वेदविग्रहम्

ਉਹੀ ਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਵੇਦ-ਜਾਣੂ ਉਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਵੇਦ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਵੇਦ ਹੈ।