Adhyaya 17
Bāṇa’s Śiva-bhakti and the Genealogy of Kaśyapa’s Descendants (Manvantara Lineages)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਬਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਾਣ ਮਹਾਬਲੀ ਅਸੁਰ ਹੈ; ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਘੋਰ ਭਗਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਜੋਂ ਇਕੋ ਬਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੁਰੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਣ ਦਾ ਰੁਦ੍ਰ-ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਭਗਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵਸੱਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ—ਅਸੁਰ ਉੱਤੇ ਵੀ—ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ (ਤਾਰਾ, ਸ਼ੰਬਰ ਆਦਿ), ਸੁਰਸਾ ਦੇ ਸੱਪ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸਿਰ ਆਕਾਸ਼ਚਾਰੀ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਦੇ ਗੰਧਰਵ, ਕਦਰੂ ਦੇ ਨਾਗ (ਅਨੰਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ), ਤਾਮਰਾ ਦੀਆਂ ਛੇ ਧੀਆਂ, ਸੁਰਭੀ ਦੀ ਗੋ-ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ, ਇਰਾ ਦੀ ਵਨਸਪਤੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਖਸਾ ਤੋਂ ਯਕਸ਼-ਰਾਕਸ਼ਸ ਉਤਪੱਤੀ ਆਦਿ ਦੀ ਲੜੀਵਾਰ ਗਿਣਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਅਰੁਣ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਪਦ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਗਰੁੜ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਵਾਹਨ, ਅਰੁਣ ਰੁਦ੍ਰ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦਾ ਸਾਰਥੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਦਾ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਯੁਗ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਪ੍ਰਹਰਣਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਲਯ-ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਪੁਰਾਣਿਕ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षोडशो ऽध्याय बलेः पुत्रशतं त्वासीन्महाबलपराक्रमम् / तेषां प्रधानो द्युतिमान् बाणो नाम महाबलः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਬਲੀ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਮਹਾਬਲ ਅਤੇ ਮਹਾਪਰਾਕ੍ਰਮੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲ ‘ਬਾਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸੀ।
Verse 2
सो ऽतीव शङ्करे भक्तो राजा राज्यमपालयत् / त्रैलोक्यं वशमानीय बाधयामास वासवम्
ਉਹ ਰਾਜਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਅਤਿ ਭਗਤ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ।
Verse 3
ततः शक्रादयो देवा गत्वोचुः कृत्तिवाससम् / त्वदीयो बाधते ह्यस्मान् बाणो नाम महासुरः
ਤਦ ਸ਼ਕ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸ (ਸ਼ਿਵ) ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੋਲੇ—‘ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਬਾਣ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਸੁਰ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।’
Verse 4
व्याहृतो दैवदैः सर्वैर्देवदेवो महेश्वरः / ददाह बाणस्य पुरं शरेणैकेन लीलया
ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬੁਲਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਦੇਵਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕੇਵਲ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੀ ਬਾਣ ਨਾਲ ਬਾਣ ਦੀ ਨਗਰੀ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀ।
Verse 5
दह्यमाने पुरे तस्मिन् बाणो रुद्रं त्रिशूलिनम् / ययौ शरणमीशानं गोपतिं नीललोहितम्
ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਗਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਬਾਣ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ—ਈਸ਼ਾਨ, ਗੋਪਤੀ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ—ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ।
Verse 6
मूर्धन्याधाय तल्लिङ्गं शांभवं भीतवर्जितः / निर्गत्य तु पुरात् तस्मात् तुष्टाव परमेश्वरम्
ਉਸ ਸ਼ਾਂਭਵ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰ ਕੇ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 7
संस्तुतो भगवानीशः शङ्करो नीललोहितः / गाणपत्येन बाणं तं योजयामास भावतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼—ਸ਼ੰਕਰ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ—ਨੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਬਾਣ ਨੂੰ ਗਾਣਪਤ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
अथाभवन् दनोः पुत्रास्ताराद्या ह्यतिभीषणाः / तारस्तथा शम्बरश्च कपिलः शङ्करस्तथा / स्वर्भानुर्वृषपर्वा च प्राधान्येन प्रकीर्तिताः
ਫਿਰ ਦਨੂ ਦੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਪੁੱਤਰ ਤਾਰਾ ਆਦਿ ਜਨਮੇ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾ, ਸ਼ੰਬਰ, ਕਪਿਲ, ਸ਼ੰਕਰ, ਸ੍ਵਰਭਾਨੁ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 9
सुरसायाः सहस्त्रं तु सर्पाणामभवद् द्विजाः / अनेकशिरसां तद्वत् खेचराणां महात्मनाम्
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਸੁਰਸਾ ਤੋਂ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁ-ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਖੇਚਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਉਹ ਮਾਤਾ ਬਣੀ।
Verse 10
अरिष्टा जनयामास गन्धर्वाणां सहस्त्रकम् / अनन्ताद्या महानागाः काद्रवेयाः प्रकीर्तिताः
ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਨੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਆਦਿ ਮਹਾਨਾਗ ਕਦ੍ਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਕਾਦ੍ਰਵੇਯ—ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 11
ताम्रा च जनयामास षट् कन्या द्विजपुङ्गवाः / शुकीं श्येनीं च भासीं च सुग्रीवाङ्गृध्रिकां शुचिम्
ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਤਾਮ੍ਰਾ ਨੇ ਛੇ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਸ਼ੁਕੀ, ਸ਼੍ਯੇਨੀ, ਭਾਸੀ, ਸੁਗ੍ਰੀਵਾ, ਆਂਗ੍ਰਿਧ੍ਰਿਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ।
Verse 12
गास्तथा जनयामास सुरभिर्महिषीस्तथा / इरा वृक्षलतावल्लीस्तृणजातीश्च सर्वशः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਸੀ-ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਇਰਾ ਨੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਲਤਾਵਾਂ, ਵੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਾਹ-ਜਾਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 13
खसा वै यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा / रक्षोगणं क्रोधवशा जनयामास सत्तमाः
ਖਸਾ ਨੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਗਣ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ—ਹੇ ਸੱਤਮ!
Verse 14
विनतायाश्च पुत्रौ द्वौ प्रख्यातौ गरुडारुणौ / तयोश्च गरुडो धीमान् तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् / प्रसादाच्छूनिलः प्राप्तो वाहनत्वं हरेः स्वयम्
ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਅਰੁਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧੀਮਾਨ ਗਰੁੜ ਨੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਈਸ਼ਵਰ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਆਪ ਹੀ ਹਰਿ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 15
आराध्य तपसा रुद्रं मह्देवं तथारुणः / सारथ्ये कल्पितः पूर्वं प्रीतेनार्कस्य शंभुना
ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਅਰੁਣ ਨੂੰ, ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੂਰਜ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
Verse 16
एते कश्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजङ्गमाः / वैवस्वते ऽन्ते ह्यस्मिञ्छृण्वतां पापनाशनाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ—ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ—ਵਰਨਿਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 17
सप्तविंशत् सुताः प्रोक्ताः सोमपत्न्यश्च सुव्रताः / अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश
ਸਤਾਈ ਧੀਆਂ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦੀਆਂ ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Verse 18
बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्त्रो विद्युतः स्मृताः / तद्वदङ्गिरसः पुत्रा ऋषयो ब्रह्मसत्कृताः
ਵਿਦਵਾਨ ਬਹੁਪੁਤ੍ਰ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ‘ਵਿਦ੍ਯੁਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰੇ ਗਏ।
Verse 19
कुशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः सुताः / एते युगसहस्त्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि / मन्वन्तरेषु नियतं तुल्यैः कार्यैः स्वनामभिः
ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਕੁਸ਼ਾਸ਼ਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਦੇਵਪ੍ਰਹਰਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਕਰਤੱਬ ਨਿਯਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
The narrative holds both together: Śiva’s arrow demonstrates sovereign corrective power, while Bāṇa’s refuge, liṅga-devotion, and praise show that sincere bhakti can secure protection and reorientation even amid consequences.
It situates all moving and unmoving beings within a manvantara framework, showing cosmic order as lineage-based and role-based, where tapas and grace determine offices (e.g., Garuḍa as Viṣṇu’s vāhana; Aruṇa as Sūrya’s charioteer) and where certain functionaries recur across yuga cycles.