Adhyaya 10
Amṛta-Manthana and Lalitā’s Mohinī Intervention (Amṛtamanthana-Prasaṅga)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ (ਹਯਗ੍ਰੀਵ–ਅਗਸਤ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਧਾਰਾ ਅੰਦਰ) ਧਨਵੰਤਰੀ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਕਲਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੈਤ੍ਯ ਸੋਨੇ ਦਾ ਘੜਾ ਛੀਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਰ–ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਵਲੋਕ-ਰੱਖਿਅਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪਣੀ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਸਰੂਪিণੀ (ਸ੍ਵੈਕ੍ਯ-ਰੂਪিণੀ) ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕੇਵਲ ਹਥਿਆਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਇਆ/ਸੰਮੋਹਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਲਿਤਾ ‘ਸਰਵ-ਸੰਮੋਹਿਨੀ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਯੁੱਧ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਦੈਤ੍ਯਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਤਾਰਾਂ ਬਣਵਾ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਮੋਹ ਰਾਹੀਂ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਵੰਡ ਕਰਵਾਂਦੀ ਹੈ—ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੱਧਸਥ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने अमृतमन्थनं नाम नवमो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच अथ देवा महेन्द्राद्या विष्णुना प्रभविष्मुना / अङ्गीकृता महाधीराः प्रमोदं परमं ययुः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਅਮ੍ਰਿਤਮੰਥਨ’ ਨਾਮ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਬੋਲੇ—ਤਦ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਪ੍ਰਭ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਗੀਕਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਧੀਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਮੋਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 2
मलकाद्यास्तु ते सर्वे दैत्या विष्णुपराङ्मुखाः / संत्यक्ताश्च श्रिया देव्या भृशमुद्वेगमागताः
ਮਲਕ ਆਦਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੈਤ੍ਯ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਸਨ; ਦੇਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਆ ਪਏ।
Verse 3
ततो जगृहिरे दैत्या धन्वन्तरिकरस्थितम् / परमामृतसाराढ्यं कलशं कनकोद्भवम् / अथासुराणां देवानामन्योन्यं कलहो ऽभवत्
ਤਦੋਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਧਨਵੰਤਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚਲਾ, ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਲਸ਼ ਛੀਨ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਘੋਰ ਕਲਹ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 4
एतस्मिन्नन्तरे विष्णुः सर्वलोकैकरक्षकः / सम्यगाराधयामासललितां स्वैक्यरूपिणीम्
ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਰਖਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਏਕਤਾ-ਸਰੂਪ ਲਲਿਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 5
सुराणामसुराणां च रणं वीक्ष्य सुदारुणम् / ब्रह्मा निजपदं प्राप शंभुः कैलासमास्थितः
ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਕੈਲਾਸ ਉੱਤੇ ਆਸਨਸਥ ਹੋ ਗਏ।
Verse 6
मलकं योधयामास दैत्यानामधिपं वृषा / असुरैश्च सुराः सर्वे सांपरायमकुर्वत
ਵ੍ਰਿਸ਼ਾ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਮਲਕ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂਤਕ ਸਮਰ ਛੇੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
भगवानपि योगीन्द्रः समाराध्य महेश्वरीम् / तदेकध्यानयोगेन तद्रूपः समजायत
ਭਗਵਾਨ ਯੋਗੀੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ।
Verse 8
सर्वसंमोहिनी सा तु साक्षाच्छृङ्गारनायिका / सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वाभरणभूषिता
ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਸੀ। ਸਭ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਸਭ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ।
Verse 9
सुराणामसुराणां च निवार्य रणमुल्वणम् / मन्दस्मितेन दैतेयान्मोहयन्ती जगद ह
ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਉਹ ਮੰਦ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ।
Verse 10
अलं युद्धेन किं शस्त्रेर्मर्मस्थानविभेदिभिः / निष्ठुरैः किं वृथालापैः कण्ठशोषणहेतुभिः
ਯੁੱਧ ਬਸ ਕਰੋ; ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਨਿਰਦਈ, ਵਿਅਰਥ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਗਲਾ ਸੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ?
Verse 11
अहमेवात्र मध्यस्था युष्माकं च दिवौकसाम् / यूयं तथामी नितरामत्र हि क्लेशभागिनः
ਮੈਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਦਿਵੌਕਸਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਧਸਥ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ—ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੋ।
Verse 12
सर्वेषां सममेवाद्य दास्याम्यमृतमद्भुतम् / मम हस्ते प्रदातव्यं सुधापात्रमनुत्तमम्
ਅੱਜ ਮੈਂ ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਿਆਂਗੀ। ਉਹ ਅਨੁੱਤਮ ਸੁਧਾ-ਪਾਤ੍ਰ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 13
इति तस्या वचः श्रुत्वा दैत्यास्तद्वाक्यमोहिताः / पीयूषकलशं तस्यै ददुस्ते मुग्धचेतसः
ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੈਤ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ; ਮੋਹਿਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕਲਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
सा तत्पात्रं समादाय जगन्मोहनरूपिणी / सुराणामसुराणां च वृथक्पङ्क्तिं चकार ह
ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਰੂਪਵਤੀ ਨੇ ਉਹ ਪਾਤਰ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਤਾਰਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 15
द्वयोः पङ्क्त्योश्च मध्यस्थास्तानुवाच सुरासुरान् / तूष्णीं भवन्तु सर्वे ऽपि क्रमशो दीयते मया
ਦੋਨਾਂ ਕਤਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਸਾਰੇ ਚੁੱਪ ਰਹੋ; ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਦੇਵਾਂਗੀ।”
Verse 16
तद्वाक्यमुररीचक्रुस्ते सर्वे समवायिनः / सा तु संमोहिताश्लेषलोका दातुं प्रचक्रमे
ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ; ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਜਕੜਨ ਵਾਲੀ ਵੰਡਣ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 17
क्वणत्कनकदर्वीका क्वणन्मङ्गलकङ्कणा / कमनीयविभूषाढ्या कला सा परमा बभौ
ਉਸ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਰਛੀ ਝਣਕਦੀ ਸੀ, ਮੰਗਲ ਕੰਗਣ ਖਨਕਦੇ ਸਨ; ਸੁੰਦਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਉਹ ਪਰਮ ਕਲਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕੀ।
Verse 18
वामे वामे करांभोजे सुधाकलशमुज्ज्वलम् / सुधां तां देवतापङ्क्तौ पूर्वं दर्व्या तदादिशत्
ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ-ਖੱਬੇ ਕਰ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਸੁਧਾ-ਕਲਸ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕਰਛੀ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੰਡਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
दिशन्ती क्रमशास्तत्र चन्द्रभास्करसूचितम् / दर्वीकरेण चिच्छेद सैंहिकेयं तु मध्यगम् / पीतामृतशिरोमात्रं तस्य व्योम जगाम च
ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵੰਡਦੀ ਹੋਈ ਚੰਦਰ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ ਗਏ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸੈਂਹਿਕੇਯ ਨੂੰ ਕਰਛੀ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੱਟ ਬੈਠੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਚੁੱਕਿਆ ਉਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਿਰ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 20
तं दृष्ट्वाप्यसुरास्तत्र तूष्णीमासन्विमोहिताः / एवं क्रमेण तत्सर्वं विबुधेभ्यो वितीर्य सा / असुराणां पुरः पात्रं सानिनाय तिरोदधे
ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਅਸੁਰ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚੁੱਪ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਤਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ।
Verse 21
रिक्तपात्रं तु तं दृष्ट्वा सर्वे दैतेयदानवाः / उद्वेलं केवलं क्रोधं प्राप्ता युद्धचिकीर्षया
ਖਾਲੀ ਪਾਤਰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਫ਼ਨਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ।
Verse 22
इन्द्रादयः सुराः सर्वे सुधापानाद्बलोत्तराः / दुर्वलैरसुरैः सार्धं समयुद्ध्यन्त सायुधाः
ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਸੁਧਾ-ਪਾਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 23
ते विध्यमानाः शतशो दानवेन्द्राः सुरोत्तमैः / दिगन्तान्कतिचिज्जग्मुः पातालं कतिचिद्ययुः
ਸੁਰੋਤਮਾਂ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਵਿਧੇ ਹੋਏ ਸੈਂਕੜੇ ਦਾਨਵ-ਰਾਜ ਛਿਟਕ ਗਏ; ਕਈ ਦਿਗੰਤਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਕਈ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 24
दैत्यं मलकनामानं विजित्य विबुधेश्वरः / आत्मीयां श्रियमाजह्रे श्रीकटाक्ष समीक्षितः
ਮਲਕ ਨਾਮ ਦੇ ਦੈਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਕਟਾਖ਼ਸ਼ ਨਾਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 25
पुनः सिंहासनं प्राप्य महेन्द्रः सुरसेवितः / त्रैलोक्यं पालयामास पूर्ववत्पूर्वदेवजित्
ਫਿਰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਮਹਿੰਦਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪੂਰਵ ਦੇਵਜਿਤ ਸੀ।
Verse 26
निर्भया निखिला देवास्त्रैलोक्ये सचराचरे / यथाकामं चरन्ति स्म सर्वदा हृष्टचेतसः
ਚਰਾਚਰ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਨਿਡਰ ਹੋ ਗਏ; ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 27
तदा तदखिलं दृष्ट्वा मोहिनीचरितं मुनिः / विस्मितः कामचारी तु कैलासं नारदो गतः
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਉਸ ਸਾਰੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ; ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 28
नन्दिना च कृतानुज्ञः प्रणम्य परमेश्वरम् / तेन संभाव्यमानो ऽसौ तुष्टो विष्टरमास्त सः
ਨੰਦੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨੇਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
Verse 29
आसनस्थं महादेवो मुनिं स्वेच्छाविहारिणम् / पप्रच्छ पार्वतीजानिः स्वच्छस्फटिकसन्निभः
ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ—ਪਾਰਵਤੀਪਤੀ, ਨਿਰਮਲ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੇ—ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 30
भगवन्सर्ववृत्तज्ञ पवित्रीकृतविष्टर / कलहप्रिय देवर्षे किं वृत्तं तत्र नाकिनाम्
ਹੇ ਭਗਵਨ, ਸਭ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਆਸਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ; ਹੇ ਕਲਹ-ਪ੍ਰਿਯ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ?
Verse 31
सुराणामसुराणां वा विजयः समजायत / किं वाप्यमृतवृत्तान्तं विष्णुना वापि किं कृतम्
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ—ਕਿਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ? ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕੀ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਹੈ? ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?
Verse 32
इति पृष्टो महेशेन नारदो मुनिसत्तमः / उवाच विस्मयाविष्टः प्रसन्नवदनेक्षणः
ਜਦ ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਇਉਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰਦ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਤੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 33
सर्वं जानासि भगवन्सर्वज्ञो ऽसि यतस्ततः / तथापि परिपृष्टेन मया तद्वक्ष्यते ऽधुना
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਰਵਗਿਆਨੀ ਹੋ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਉਹ ਗੱਲ ਹੁਣ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 34
तादृशे समरे घोरे सति दैत्यदिवौकसाम् / आदिनारायमः श्रीमान्मोहिनीरूपमादधे
ਐਸੇ ਭਿਆਨਕ ਸਮਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਦੈਤ ਅਤੇ ਦੇਵ ਆਮਨੇ-ਸਾਮਨੇ ਸਨ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਆਦਿਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਮੋਹਿਨੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।
Verse 35
तामुदारविभूषाढ्यां मूर्तां शृङ्गारदेवताम् / सुरासुराः समालोक्य विरताः समरोध्यमात्
ਉਦਾਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਹਟ ਗਏ।
Verse 36
तन्मायामोहिता दैत्याः सुधापात्रं च याचिताः / कृत्वा तामेव मध्यस्थामर्पयामासुरञ्जसा
ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਪਾਤਰ ਮੰਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਮੱਧਸਥ ਬਣਾ ਕੇ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
तदा देवी तदादाय मन्दस्मितमनोहरा / देवेभ्य एव पीयूषमशेषं विततार सा
ਤਦੋਂ ਮੰਦ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਮਨੋਹਰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰਾ ਪੀਯੂਸ਼ ਕੇਵਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 38
तिरोहितामदृष्ट्वा तां दृष्ट्वा शून्यं च पात्रकम् / ज्वलन्मन्युमुखा दैत्या युद्धाय पुनरुत्थिताः
ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ, ਇਹ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਖਾਲੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਦੈਤ ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।
Verse 39
अमरैरमृतास्वादादत्युल्वणपराक्रमैः / पराजिता महादैत्या नष्टाः पातालमभ्ययुः
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਆਸਵਾਦ ਨਾਲ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਅਮਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਦੈਤ ਨਸ਼ਟ ਜਿਹੇ ਹੋ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 40
इमं वृत्तान्तमाकर्ण्य भवानीपतिख्ययः / नारदं प्रेषयित्वाशु तदुक्तं सततं स्मरन्
ਇਹ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣ ਕੇ ਭਵਾਨੀਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 41
अज्ञातः प्रमथैः सर्वैः स्कन्दनन्दिविनायकैः / पार्वतीसहितो विष्णुमाजगाम सविस्मयः
ਪ੍ਰਮਥਾਂ, ਸਕੰਦ, ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ—ਸਭ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਦੱਸੇ, ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 42
क्षीरोदतीरगं दृष्ट्वा सस्त्रीकं वृषवाहनम् / भोगिभोगासनाद्विष्णुः समुत्थाय समागतः
ਖੀਰੋਦ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਸਤਰੀ ਸਮੇਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਵਾਹਨ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੇ ਫਣਾਂ ਦੇ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆ ਮਿਲਿਆ।
Verse 43
वाहनादवरुह्येशः पार्वत्या सहितः स्थितम् / तं दृष्ट्वा शीघ्रमागत्य संपूज्यार्घ्यादितो मुदा
ਈਸ਼ਵਰ ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ ਵਾਹਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਇਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 44
सस्नेहं गाढमालिङ्ग्य भवानीपतिमच्युतः / तदागमनकार्यं च पृष्टवान्विष्टरश्रवाः
ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਭਵਾਨੀਪਤੀ ਨੂੰ ਘੱਟਾ ਜੱਫੀ ਪਾਈ; ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਟਰਸ਼੍ਰਵਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 45
तमुवाच महादेवो भगवन्पुरुषोत्तम / महायोगेश्वर श्रीमन्सर्वसौभाग्यसुन्दरम्
ਤਦ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ! ਹੇ ਮਹਾਯੋਗੇਸ਼ਵਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਸਭ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ!
Verse 46
सर्वसंमोहजनकमवाङ्मनसगोचरम् / यद्रूपं भवतोपात्तं तन्मह्यं संप्रदर्शय
ਜੋ ਰੂਪ ਸਭ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ— ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਓ।
Verse 47
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपं शृङ्गारस्याधिदैवतम् / अवश्यं दर्शनीयं मे त्वं हि प्रार्थितकामधृक्
ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਉਹ ਰੂਪ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।
Verse 48
इति संप्रार्थितः शश्वन्महादेवेन तेन सः / यद्ध्यानवैभवाल्लब्धं रूपमद्वैतमद्भुतम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਧਿਆਨ-ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਹ ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 49
तदेवानन्यमनसा ध्यात्वा किञ्चिद्विहस्य सः / तथास्त्विति तिरो ऽधत्त महायोगेश्वरो हरिः
ਉਸੇ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੱਸਿਆ; ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਹਰੀ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 50
शर्वो ऽपि सर्वतश्चक्षुर्मुहुर्व्यापारयन्क्वचित् / अदृष्टपूर्वमाराममभिरामं व्यलोकयत्
ਸਰਬਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼ਰਵ ਵੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨਜ਼ਰ ਘੁਮਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਉਹ ਮਨੋਹਰ ਬਾਗ਼ ਨਿਹਾਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 51
विकसत्कुसुमश्रेणीविनोदिमधुपालिकम् / चंपकस्तबकामोदसुरभीकृतदिक्तटम्
ਉਹ ਬਾਗ਼ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੱਖੀਆਂ ਖੇਡਦੀਆਂ ਸਨ; ਚੰਪਕ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮਹਿਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
Verse 52
माकन्दवृन्दमाध्वीकमाद्यदुल्लोलकोकिलम् / अशोकमण्डलीकाण्डसताण्डवशिखण्डिकम्
ਉੱਥੇ ਮਾਕੰਦ (ਆਮ) ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਮਕਰੰਦ ਸੀ ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਕੋਇਲਾਂ ਮਧੁਰ ਸੁਰ ਛੇੜਦੀਆਂ ਸਨ; ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਮੋਰਣੀਆਂ ਸੋਭਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 53
भृङ्गालिनवझङ्कारजितवल्लकिनिस्वनम् / पाटलोदारसौरभ्यपाटलीकुसुमोज्ज्वलम्
ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਝੰਕਾਰ ਨੇ ਵੱਲਕੀ (ਵੀਣਾ) ਦੀ ਧੁਨ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ; ਪਾਟਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਦਾਰ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਮਹਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 54
तमालतालहिन्तालकृतमालाविलासितम् / पर्यन्तदीर्घिकादीर्घपङ्कजश्रीपरिष्कृतम्
ਤਮਾਲ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਹਿੰਤਾਲ ਦੇ ਰਚੇ ਮਾਲਿਆਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਜਿਆ ਸੀ; ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਡਿੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਉਹ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ।
Verse 55
वातपातचलच्चारुपल्लवोत्फुल्लपुष्पकम् / सन्तानप्रसवामोदसन्तानाधिकवासितम्
ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਸੋਹਣੇ ਪੱਲਵਾਂ ਉੱਤੇ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਜਿਆ ਸੀ; ਸੰਤਾਨ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਵ-ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਥਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹਕਦੀ ਸੀ।
Verse 56
तत्र सर्वत्र पुष्पाढ्ये सर्वलोकमनोहरे / पारिजाततरोर्मूले कान्ता काचिददृश्यत
ਉੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਬਾਗ ਵਿੱਚ, ਪਾਰਿਜਾਤ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਦਿਸੀ।
Verse 57
बालार्कपाटलाकारा नवयौवनदर्पिता / आकृष्टपद्मरागाभा चरणाब्जनखच्छदा
ਉਹ ਬਾਲ-ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਪਾਟਲ ਆਭਾ ਵਾਲੀ, ਨਵੇਂ ਯੌਵਨ ਦੇ ਗਰਵ ਨਾਲ ਦਿੱਪਦੀ ਸੀ; ਪਦਮਰਾਗ ਮਣੀ ਦੀ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀ ਚਮਕ ਜਿਹੀ ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਨਖ ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਆਵਰਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 58
यावकश्रीविनिक्षेपपादलौहित्यवाहिनी / कलनिःस्वनमञ्जीरपदपद्ममनोहरा
ਯਾਵਕ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਮਿੱਠੀ ਝੰਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਮਨੋਹਰ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
Verse 59
अनङ्गवीरतूणीरदर्पोन्मदनजङ्घिका / करिशुण्डाकदलिकाकान्तितुल्योरुशोभिनी
ਅਨੰਗ-ਵੀਰ ਦੇ ਤੂਣੀਰ ਵਰਗਾ ਗਰਵ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਰੂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਤੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸੋਭਦੇ ਹਨ।
Verse 60
अरुणेन दुकूलेन सुस्पर्शेन तनीयसा / अलङ्कृतनितंबाढ्या जघनाभोगभासुरा
ਅਰੁਣ ਰੰਗ ਦੇ ਨਰਮ-ਸਪਰਸ਼ੀ ਤੇ ਸੁਖਮ ਦੁਕੂਲ ਨਾਲ ਉਹ ਢੱਕੀ ਹੈ; ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਭਰੇ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਘਨ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਹੈ।
Verse 61
नवमाणिक्यसन्नद्धहेमकाञ्जीविराजिता / नतनाभिमहावर्त्तत्रिवल्यूर्मिप्रभाझरा
ਨਵੇਂ ਮਾਣਿਕਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਾਂਜੀ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਝੁਕੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਮਹਾ-ਘੇਰੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਲੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਉਸ ’ਤੇ ਝਰਦੀ ਹੈ।
Verse 62
स्तनकुड्मलहिन्दोलमुक्तादामशतावृता / अतिपीवरवक्षोजभारभङ्गुरमध्यभूः
ਸਤਨ-ਕੁਡਮਲਾਂ ਦੇ ਝੂਲੇ ਵਾਂਗ ਲਟਕਦੀਆਂ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਘਿਰੀ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਰੇ ਵਕਸ਼ੋਜਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੱਧ ਭਾਗ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 63
शिरीषकोमलभुजा कङ्कणाङ्गदशालिनी / सोर्मिकां गुलिमन्मृष्टशङ्खसुन्दरकन्धरा
ਸ਼ਿਰੀਸ਼ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀਆਂ ਕੋਮਲ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਕੰਗਣ ਤੇ ਅੰਗਦ ਨਾਲ ਸਜੀ। ਅੰਗੂਠੀ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਉਂਗਲਾਂ ਦਮਕਦੀਆਂ, ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੀ ਸੁੰਦਰ ਗਰਦਨ ਵਾਲੀ।
Verse 64
मुखदर्पणवृत्ताभचुबुकापाटलाघरा / शुचिभिः पङ्क्तिभिः शुद्धैर्विद्यारूपैर्विभास्वरैः
ਮੂੰਹ ਦਰਪਣ ਵਰਗਾ ਗੋਲ, ਹੋਠ ਪਾਟਲ ਰੰਗ ਦੇ; ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕਦੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਰੂਪ—ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਦੀਆਂ।
Verse 65
कुन्दकुड्मलसच्छायैर्दन्तैर्दर्शितचन्द्रिका / स्थूलमौक्तिकसन्नद्धनासाभरणभासुरा
ਕੁੰਦ ਦੀ ਕਲੀ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਚਾਂਦਨੀ ਜਿਹੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਉਂਦੀ; ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਨੱਕ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਉਸਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦਾ।
Verse 66
केतकान्तर्द्दलद्रोणिदीर्घदीर्घविलोचना / अर्धेन्दुतुलिताफाले सम्यक्कॢप्तालकच्छटा
ਕੇਤਕੀ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ; ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੀਆਂ ਲਟਾਂ ਦੀ ਛਟਾ ਫੈਲੀ ਹੋਈ।
Verse 67
पालीवतंसमाणिक्यकुण्डलामण्डितश्रुतिः / नवकर्पूरकस्तूरीरसामोदितवीटिका
ਕੰਨ ਪਾਲੀ-ਵਤੰਸ ਅਤੇ ਮਾਣਿਕ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ; ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕਪੂਰ ਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਰਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ ਵੀਟਿਕਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ।
Verse 68
शरच्चरुनिशानाथमण्डलीमधुरानना / स्फुरत्कस्तूरितिलका नीलकुन्तलसंहतिः
ਉਹ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਮੰਡਲ ਵਰਗੀ ਮਧੁਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਸੀ; ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਕਸਤੂਰੀ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਘਣੇ ਕੇਸ ਸਨ।
Verse 69
सीमन्तरेखाविन्यस्तसिंदूरश्रेणिभासुरा
ਉਸ ਦੀ ਮਾਂਗ ਦੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਸਿੰਦੂਰ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 70
स्फरच्चन्द्रकलोत्तंसमदलोलविलोचना / सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वाभरणमण्डिता
ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਦੇ ਉੱਤੰਸ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕਦੀ ਸੀ; ਮਦ ਨਾਲ ਚੰਚਲ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਾਰੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸੀ।
Verse 71
तामिमां कन्दुकक्रीडालोलामालोलभूषणाम् / दृष्ट्वा क्षिप्रमुमां त्यक्त्वा सो ऽन्वधावदथेश्वरः
ਗੇਂਦ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮਗਨ, ਹਿਲਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਮਾ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 72
उमापि तं समोवेक्ष्य धावन्तं चात्मनः प्रियम् / स्वात्मानं स्वात्मर्सोन्दर्यं निन्दन्ती चातिविस्मिता / तस्थाववाङ्मुखी तूष्णीं लज्जासूयासमन्विता
ਉਮਾ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਦੌੜਦਾ ਵੇਖਿਆ; ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਧਿਕਾਰਣ ਲੱਗੀ। ਫਿਰ ਲਾਜ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜੀ ਰਹੀ।
Verse 73
गृहीत्वा कथमप्येनामालिलिग मुहुर्मुहुः / उद्धूयोद्धूय साप्येवं धावति स्म सुदूरतः
ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਲੇ ਲਾਇਆ; ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਝਟਕੇ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੌੜ ਗਈ।
Verse 74
पुनर्गृहीत्वा तामीशः कामं कामवशीसृतः / आश्र्लिष्टं चातिवेगेन तद्वीर्यं प्रच्युतं तदा
ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਕਾਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਏ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ; ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਵੀਰਜ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਖਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 75
ततः समुत्थितो देवो महाशास्ता महाबलः / अनेककोटिदैत्येन्द्रगर्वनिर्वापणक्षमः
ਤਦ ਮਹਾਬਲੀ ਮਹਾਸ਼ਾਸਤਾ ਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਕਰੋੜ ਦੈਤ੍ਯੇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਸਮਰੱਥ ਸੀ।
Verse 76
तद्वीर्यबिन्दुसंस्पर्शात्सा भूमिस्तत्रतत्र च / रजतस्वर्मवर्णाभूल्लक्षणाद्विन्ध्यमर्दन
ਹੇ ਵਿਂਧ੍ਯਮਰਦਨ! ਉਸ ਵੀਰਜ-ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਓਥੇ ਓਥੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਲੱਛਣ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੋ ਗਈ।
Verse 77
तथैवान्तर्दधे सापि देवता विश्वमोहिनी / निवृत्तः स गिरीशो ऽपि गिरिं गौरीसखो ययौ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਵਮੋਹਿਨੀ ਦੇਵੀ ਵੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਦਾ ਸਖਾ ਗਿਰੀਸ਼ ਵੀ ਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 78
अथाद्भुतमिदं वक्ष्ये लोपामुद्रापते शृणु / यन्न कस्यचिदाख्यातं ममैव त्दृदयेस्थितम्
ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਗੱਲ ਆਖਾਂਗਾ; ਹੇ ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ-ਪਤੀ, ਸੁਣੋ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 79
पुरा भण्डासुरो नाम सर्वदैत्यशिखामणिः / पूर्वं देवान्बहुविधान्यः शास्ता स्वेच्छया पटुः
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਭੰਡਾਸੁਰ ਨਾਮ ਦਾ, ਸਭ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ, ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੰਡ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 80
विशुक्रं नाम दैतेयं वर्गसंरक्षणक्षमम् / शुक्रतुल्यं विचारज्ञं दक्षांसेन ससर्ज सः
ਉਸ ਨੇ ਸੱਜੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ‘ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੈਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ; ਜੋ ਟੋਲੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਯੋਗ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਜਾਣੂ ਸੀ।
Verse 81
वामांसेन विषाङ्गं च सृष्टवान्दुष्टशेखरम् / धूमिनीनामधेयां च भगिनीं भण्डदानवः
ਭੰਡ ਦਾਨਵ ਨੇ ਖੱਬੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ‘ਵਿਸ਼ਾਂਗ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੁਸ਼ਟ-ਸ਼ੇਖਰ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ‘ਧੂਮਿਨੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 82
भ्रातृभ्यामुग्रवीर्याभ्यां सहितो निहताहितः / ब्रह्माण्डं खण्डयामास शौर्यवीर्यसमुच्छ्रितः
ਉਗ੍ਰ ਵੀਰਤਾ ਵਾਲੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸ਼ੌਰਯ ਤੇ ਵੀਰਯ ਨਾਲ ਉੱਭਰ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਨੂੰ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 83
ब्रह्मविष्णुमहेशाश्च तं दृष्ट्वा दीप्ततेजसम् / पलायनपराः सद्यः स्वे स्वे धाम्नि सदावसन्
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਉਸ ਦਿੱਪਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਸੇ।
Verse 84
तदानीमेव तद्बाहुमंमर्द्दन विमूर्च्छिताः / श्वसितुं चापि पटवो नाभवन्नाकिनां गणाः
ਉਸੇ ਪਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਮਰਦਨ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਗਣ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਸਾਹ ਲੈਣ ਤੱਕ ਵੀ ਉਹ ਸਮਰੱਥ ਨਾ ਰਹੇ।
Verse 85
केचित्पातालगर्भेषु केचिदंबुधिवारिषु / केचिद्दिगन्तकोणेषु केचित्कुञ्जेषु भूभृताम्
ਕੁਝ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾ-ਕੁੰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਏ।
Verse 86
विलीना भृशवित्रस्तास्त्यक्तदारसुतस्त्रियः / भ्रष्टाधिकारा ऋभवो विचेरुश्छन्नवेषकाः
ਬਹੁਤ ਡਰ ਕੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ; ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਧਿਕਾਰੋਂ ਵੰਞੇ ਰਿਭੂ ਛੁਪੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ।
Verse 87
यक्षान्महोरगान्सिद्धान्साध्यान्समरदुर्मदान् / ब्रह्माणं पद्मनाभं च रुद्रं वज्रिणमेव च / मत्वा तृणायितान्सर्वांल्लोकान्भण्डः शशासह
ਯਕਸ਼ਾਂ, ਮਹੋਰਗਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਸਾਧਿਆਂ, ਜੰਗ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਦਮਨਾਭ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ—ਸਭ ਨੂੰ ਤਿੰਨੇ ਵਰਗਾ ਜਾਣ ਕੇ ਭੰਡ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
Verse 88
अथ भण्डासुरं हन्तुं त्रैलोक्यं चापि रक्षितुम् / तृतीयमुदभूद्रूपं महायागानलान्मुने
ਤਦ ਭੰਡਾਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮਹਾਯਾਗ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਤੀਜਾ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 89
यद्रूपशालिनीमाहुर्ललिता परदेवताम् / पाशाङ्कुशधनुर्वाणपरिष्कृतचतुर्भुजाम्
ਜਿਸ ਰੂਪ-ਸੰਪੰਨ ਪਰਦੇਵੀ ਨੂੰ ‘ਲਲਿਤਾ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਸ਼, ਅੰਕੁਸ਼, ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 90
सा देवी परम शक्तिः परब्रह्मस्वरूपिणी / जघान भण्डदैत्येन्द्रं युद्धे युद्धविशारदा
ਉਹ ਦੇਵੀ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪਾ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਕੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਭੰਡ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The daityas seize Dhanvantari’s amṛta-kalaśa, provoking a deva–asura clash; Viṣṇu invokes Lalitā, who appears as sarva-saṃmohinī, stops the war, receives the nectar, and organizes its controlled distribution by separating the parties into two rows.
This chapter is primarily episodic (Lalitopākhyāna theophany and conflict mediation) rather than a king-list; genealogical utility is indirect—identifying divine agents (devas/daityas) and their factional roles within cosmic time rather than enumerating a royal vamśa.
Lalitā embodies governance through Śakti: her saṃmohana and authoritative speech convert chaotic battle into ordered allocation, presenting cosmic order as maintained by divine power/knowledge (māyā) rather than by violence alone—an interpretive hallmark of the Lalitopākhyāna.